Porseleinzucht

blog inhoud


fan porselein werkplaats JINDEZHEN 3

Wie zich in de verbintenis tussen kaolien en petunse verdiept, zal nooit meer een porseleinen beeld, bord of beker onverschillig hanteren. 

Erger, de aloude, bekende Maladie de Porcelaine of Porzellankrankheit kan zomaar toeslaan –– porseleinzucht.*

Je kon me als kind beter niet de afwas laten doen en ook later, als koopman, bleef ik op veilige afstand van dat kille, beetje deftige zo niet tuttige materiaal. 

Pas na bezoek aan Jingdezhen en Dehua begon het bij me te dagen. Op een groot terrein buiten de stad slenterden we van stil atelier naar lawaaiige werkplaats, van stille droogkamers met lange, slanke planken naar grote, laaiende ovens waar stellages vol verzameld boetseerwerk naar binnen werden gereden.

Langzaam drong het tot me door dat juist die kwetsbaarheid aan porselein zo’n waardigheid en bekoorlijkheid geeft. Kwetsbaar als de weerkaatsing van hemelsblauw met wolken in een platliggende spiegel, bekoorlijk als een kokerrokje op hoge hakken.


porcelain workshop jindezhen 3


Gekneed, gegoten en geboetseerd, na elke handeling krijgt de klei steeds een andere, nauwkeurig bepaalde plek binnen de uitgekiende hitte van de oven. Om geleidelijk aan een onvergankelijke kracht op te bouwen – die met één tik weer gebroken is.


M.P. vase

Ook Marco Polo had aanvankelijk niks met porselein. Het eenvoudige, grijsgroenwitte kruikje dat hij in 1291 van China mee terugbracht naar Italië, fascineerde wel heel veel anderen in Europa. Want waaruit precies bestond dat wonderlijke materiaal, dat Venetianen weldra met de egale, witte huid van porcellani associeerden, letterlijk varkentjes, een glad soort zeeslakken.

In die tijd investeerde menige vorst en koopman in alchemisten die voorhielden goud te kunnen maken en – bij het veranderen van de markt – beweerden dat het witte goud ook wel zou lukken.

Om jezelf in de middeleeuwen tot alchemist te verklaren, moest je een bevlogen dwaas zijn. Je handelde immers in hoop en goed-gelovigheid, in belofte en leugen. En je kon uiteindelijk, zoals ooit in een Duits vorstenstaatje, op het schavot belanden met een bordje boven je hoofd: ‘Had hij maar beter moeten leren goud te maken.’

266px-August II the Strong by Marcello Bacciarelli kopie

August, omschreven als de prachtlievende keurvorst van Saksen, later koning van Polen, was zo’n levensgulzige man die toehapte. Zodra de apothekersleerling Johann Böttger beweerde goud te kunnen maken, haalde hij hem naar z’n paleis.

Johann friedrich boettger - versie 2

Nog geen jaar later leek het Böttger toch verstandiger om te vluchten. Hij werd echter gepakt en in het gevang van de burcht Königstein gezet. De creatieve dwaas had namelijk wel al een zwaar soort, roodachtig ‘porselein’ weten te bakken. 

Tschirnhaus

Om zijn kennis niet verloren te laten gaan, vroeg August aan ene Von Tschirnhaus – jong maar reeds deskundig wat betreft vergrootglazen en baktechnieken – de dwaze Böttger te assisteren. Von Tschirnhaus had gestudeerd in Leiden en nog de pottenbakkers in Delft bezocht. 

De twee hadden het geluk om niet ver van Meißen het benodigde kaolien te vinden. Op 15 januari 1709 presenteerden ze August, inmiddels koning, acht witte herinterpretaties van Chinese voorbeelden. 

De vesting Königstein, geschilderd door Bernardo Bellotto in 1756-1758 - versie 2

Dit had tot gevolg dat Böttger opnieuw strenge bewaking kreeg: negentig soldaten, twintig onderofficieren en een trommelaar. 

In Dresden en Meissen wemelde het inmiddels namelijk van de spionnen, die de juiste samenstelling van de porseleinaarde en de techniek van het glazuren te weten wilden komen.

Böttger stierf op betrekkelijk jonge leeftijd van 37 jaar. Naast tbc en epilepsie hadden ongetwijfeld de giftige dampen die hij vijfentwintig jaar lang had opgesnoven daarmee te maken. 

Na zijn dood kon niemand wijs worden uit zijn aantekeningen. - wikipedia


porcelain Poe-Tai Ho-Shang maker


Jammer voor de porzellankranke August die mede dankzij een verzameling van - uiteindelijk - 35.000 stuks Chinees en Japans porselein aldoor de bodem van de schatkist in zicht had. Z’n nieuwe paleis werd echter wel ingewijd met een grandioos diner waarbij alles werd opgediend in Chinees porselein – òngekend in 1716.


porcelain workshop jindezhen 4


Pas nadat de zeventiende eeuwse jezuïet Père Francois Xavier d'Entrecolles langere tijd in Jingdezhen gestationeerd was en in twee historische brieven toelichtte hoe in China porselein werd gemaakt, drong het tot Europa door dat porselein uit twee grondstoffen bestaat:

Porselein is zo sterk dankzij kaolien, zoals het lichaam dankzij de pezen. Een rijke koopman vertelde me over een paar Europeanen die een aantal jaren geleden wat petunse kochten en mee terug namen naar hun eigen land om porselein te maken, maar omdat ze geen kaolien hadden, mislukte hun poging. Waarop de Chinese handelaar lachend toevoegde: ‘Ze wilden een lichaam met sterk vlees maar zonder botten.’

De Witte Weg

In dit verhaal vond Edmund de Waal het uitgangspunt voor zijn nieuwe boek The White Road, journey into an obsession:  

‘Je moet het tweeledige karakter van dit mengsel begrijpen dat nodig is om een soepele, plastische kleimassa te creëren die bestand is tegen het stookproces in de oven.’

Dit kan volgens hem alleen proefondervindelijk. Ongeacht alle vakkennis blijft het eindresultaat onvoorspelbaar en afhankelijk van steeds weer onvoorziene factoren.

‘Die veranderingen zijn niet uitgewerkt door mineralogen of chemici, maar door pottenbakkers die een bepaalde partij klei aanpasten om een speciale reeks objecten te creëren, die uitzochten waarom bepaalde bekers met steel waren kromgetrokken, of die reageerden op een prijsstijging van de kleihandelaar.’

fan porselein werkplaats JINDEZHEN

Dat laatste is door de eeuwen heen van levensbelang gebleken. Voor de pottenbakkers zelf was het werk meestal armoe troef, met onder andere stoflongen tot gevolg. 



porselein werkplaats JINDEZHEN


Doordat het stookproces twee, drie keer achter elkaar mislukte, gingen fabrieken in Delft soms failliet aan de kosten van het vele hout dat steeds weer nodig was om de hoge temperatuur van 1250 graden te bereiken – hetgeen slechts een ervaren pottenbakker enigszins kon ‘meten’ aan de kleur van de vlammen. 

De marges voor de makers in Jingdezhen waren nog kleiner en uiterst onredelijk, om het beleefd te zeggen, in vergelijking met het percentage dat de mandarijn en de koopvaarder eraan overhielden.

potter inner city jindezhen 2

’Ik vond het vreselijk. Meer dan vijftien, achttien, twintig uur koesterde ik de oven in de hoop op een hitte waarin mijn glazuren zouden smelten en de grijze kleikleur weg zou trekken. Ik was bang voor het stoken. De intensiteit van het vuur, het besef hoe slecht ik de oven had gebouwd, het geluid van de zwoegende oven, het feit dat het bakken absoluut moet slagen om de laatste maanden goed te maken, het boosaardige vlammetje dat over mijn handschoen gleed als ik de teenwilgen naar buiten trok. Ik wist zo weinig. Ik keek hoe de kleur van de oven veranderde van rood in oranje in geel tot verzengend wit. Ik was alleen.’

porcelain workshop plus drying


face making porcelain workshop 1

Père d’Entrecolles zag mensen 'zo arm dat hun botten werden begraven in kuilen in plaats van in groeves. Hij zag kleimakers die hun werkplaats niet konden verlaten om naar zijn kerk te komen, tenzij ze iemand vonden om hun plaats in te nemen. (…) Hij schreef een brief over hoe dingen werden gemaakt, maar eigenlijk ging het over mededogen.’

face making porcelain workshop 2

‘De Amphitrite, het schip dat hem naar China bracht, werd volgeladen voor de lange reis terug naar Frankrijk. 

Die duurde negen maanden en het schip kwam aan in Port Louis met brieven van de jezuïetenmissies en met balen zijde, lak en 167 kisten vol porselein uit Jingdezhen. Dat werd aangekondigd in de Mercure galant, de roddelkrant voor het hof van Versailles. Er kwam een veiling. Nieuwe handel uit China.’ – De Waal.

porcelain statues drying 1

Uitvoer was essentieel voor de niet bijzonder vruchtbare streek die bovendien veel werkkrachten uit het binnenland aantrok. Een prettige bijkomstigheid was dat de export  in buitenlandse zilveren werd betaald munten die niet opnieuw gesmolten hoefden te worden.

‘Onderling handelen Chinezen gewoonlijk met staafjes zilver die regelmatig werden vermengd met onedele metalen en opnieuw moesten worden gezuiverd om het juiste gehalte vast te stellen.’   (Père d’Entrecolles)


Inner city Jindezhen

In The White Road bezoekt De Waal plaatsen die in de rijke, soms zelfs spannende ontwikkelingsgeschiedenis van porselein een belangrijke rol speelden, zoals Venetië, Versailles, Dresden, Plymouth, Cornwall – it’s really quite simple, a pilgrimage of sorts. Maar hij begint uiteraard in Jingdezhen.

Inner city rooftiles Jindezhen

Zeg aardgas of yakboterthee en men vult spontaan Slochteren of Tibet in. Zeg Jingdezhen en er valt een stilte. Toch komt uit dat dorp – nu grote stad - reeds langer dan duizend jaar veel van ’s werelds porselein.

kaart jindezhen



Voor De Witte Weg duikt De Waal bij voorkeur in lokale archieven om de avontuurlijke zoek-tochten na te pluizen van die enkele geestdriftige gekken en genieën die verwoed op zoek waren naar het procédé en de juiste grondstoffen.

porcelain drying outside cabinet 3


Maar ook om hun experimenten, hun vals spelen, hun vastgelopen relaties te noteren – kortom, de bergen financiële, sociale, emotionele en porseleinen scherven die hun dromen en werkplaatsen achterlieten.

De Waals vasthoudendheid is bekend van The Hare with the amber eyes. Hij is het soort uitpluizer dat een dozijn jaargangen van een kunsttijdschrift doorspit om aan het uiteindelijke boek een detail te kunnen toevoegen.

In de tweede helft van het The White Road, het Europese gedeelte, beschrijft hij vooral de pioniers die het maken van porselein probeerden om te zetten in een industrieel proces: Colbert (Versailles), Von Tschiernhaus en Böttger (Meissen, Dresden), Cookworthy en Wedgwood (Plymouth) – en tal van anderen die zich met aan waanzin grenzende passie hun hele hebben en houden in het experimenteren stortten.


porcelain oven 1


De Waal noemt zichzelf consequent pottenbakker –– I am a potter –– en dat blijkt ook uit z’n boek. Uit het huwelijk van kaolien en petunse komen voornamelijk potten en kommen voort, lijkt het, en een enkele keer nog ergens een buitenechtelijke schaaltje of kannetje. Hij houdt niet van alle soorten porselein en licht heel fraai toe waarom (in een evenzo fraaie vertaling overigens):

sevres-bowl-1773

Als je kijkt naar de vitrines met achttiende-eeuws porselein in een willekeurig museum, een plank non-despripte Vincennes gevallen, twee uit Sèvres en nog wat uit Bow, dan zien die er onherstelbaar waardevol uit. Niet alleen blijft onduidelijk waar dat spul voor diende – een trembleuse, een chocoladekan, een armkandelaar – maar er bestaat ook een wanverhouding tussen de hoeveelheid werk die erin is gestopt en het resultaat. De vingerhoed-grote kop en schotel met een gezicht op Potsdam, inclusief hovelingen en verguldsel, was destijds zinloos en ziet eruit als iets wat ze maakten omdat ze het konden.

1 Pair of Vases Duplessis 19189002-3 2000

Ik bezit een kom, achtkantig, gelobd en geplooid, vijfentwintig centimeter breed en tien centimeter diep en tien centimeter hoog, met een soort opgelegd vlechtwerkpatroon en een vlakke, vergulde rand. Hij komt uit Meissen, stamt uit de jaren 1780 en staat stijfjes op een hoge voet, alsof hij verwacht het middelpunt van een tafel te zijn en dus het middelpunt van de aandacht. De buitenkant heeft panelen met peren, appels, pruimen en kersen, en aan de binnenkant zie je een boeketje fruit, rode bessen, aardbeien, kruisbessen en een halve peer.

Heel kostbaar en absoluut smakeloos.

Ik weet niet precies of het ding zo gruwelijk is door al dat plompe, zoete, hoogzomers gedoe. Je proeft niets, geen scherpe smaak, geen rinse smaak, alleen suikerigheid die wacht op de floep van de slagroom, de Schlagsahne, die deklaag van room. Je voelt de verveling van de fruitschilder: besje, besje, besje…

Als ik mezelf dwing ernaar te kijken, moet ik denken aan het grote versmelten in de nazomers van de jaren zeventig – tienervakanties, verveling, zomerhuisje, broers, eindeloos veel pruimen, bramen, dwangmatig herlezen van slechte romans – en besef ik dat dit een passief-agressief soort porselein is. 

Dat is een nieuwe categorie porselein, ik weet het zeker. Ik begin aan een lijst.

Carrying porcelain bowls


What is this thing of whiteness luidt het openingscitaat uit Moby Dick op de eerste, verder lege bladzijde.

‘Een voorwerp dat wit is, weerkaatst al het licht dat erop terechtkomt. (…) Zoals de meeste kleuren die mensen zien, is wit een mengsel van alle kleuren uit het zichtbare gedeelte van het spectrum. Sommigen beschouwen zuiver wit licht als licht dat geen tint heeft. (…) Zoals wit ook wel een ‘optelkleur’ wordt genoemd, omdat wit uit alle kleuren van het spectrum bestaat. Dit geldt alleen voor licht; wanneer men bijv. verf in alle zichtbare kleuren van het spectrum zou mengen, krijgt men beslist geen wit. Wikipedia.

debating monks

Over kwesties als deze leren boeddhistische novicen in Tibetaanse kloosters al eeuwen te debateren. Over het licht waar alle kleur vandaan- en terugkomt en dat volgens de betreffende teksten goudkleurig is als de zon. 

(Stelling: ’Rood is een kleur maar goud is dat niet.’ Repliek: ‘Als goud geen kleur is, wat is het dan?’ Of dergelijks. Bij elke stelling klappen ze de handen – of gaan op de vuist).

porselein droogkast


Terwijl z’n vriendjes buiten speelden, wilde Edmund liever kleien bij een pottenmaker in de buurt. In elk hoofdstuk merk je dat die liefde nooit is gedoofd.

‘Dat kan omdat porseleinklei zo kneedbaar is. Knijp een stukje ter grootte van een walnoot tussen duim en wijsvinger, totdat het zo dun is als papier, totdat je vingerafdrukken tevoorschijn komen. Blijf knijpen. Het voelt alsof er geen eind aan komt. Je voelt dat het almaar dunner wordt tot het zo dun is als bladgoud en de lucht in vliegt. En het voelt schoon. Je handen voelen schoner nadat je het hebt aangeraakt. Het voelt wit. Waarmee ik bedoel dat het vol verwachting is, vol mogelijkheden. Het is een materiaal dat elke denkbeweging, elke verandering in het denken registreert.’

Guan yin

Vreemd genoeg bezoekt noch benoemt De Waal de streek Dehua, tegenwoordig een stad die in China bij uitstek beroemd is om wit porselein. Van witte sculpturen (van Guanyin tot Lao Tse), tot wit rond goed (schalen, potten, borden, kopjes) en white pressed ware (waterdruppelaars, kwastenleggers, enzovoorts). Dehua verkreeg echter nooit het patronage van de keizer en van De Waal kennelijk evenmin.



porcelain oven 3 porselein werkplaats JINDEZHEN


Ma Ku figure P and P

Warren E. Cox (1956): 'Het geheel witte porselein was niet populair en komt niet veel voor omdat men almaar jeuk krijgt om het te decoreren, zo niet met patronen dan toch met rijke kleuren. Ook toentertijd was wit de kleur van rouw en werd zulk soort porselein door het hof en wellicht ook door de wat mindere families gevraagd voor dergelijke ceremonies. (…) De fijnste klei werd ervoor geselecteerd want om nog enige bekoorlijkheid te hebben, dienden ze perfect afgewerkt te zijn. Het fijnste soort wordt t’o t’ai genoemd, oftewel lichaamloos, ijl of flinterdun. Père d’Escolles vertelt dat enkele zo dun waren dat ze op watten gelegd moesten worden om er glazuur op te blazen aangezien ze te kwetsbaar waren om ze er in te dopen.


Blowing glace on porcelain


Zelfs de 19de eeuwse benamingen Blanc de Chine of Dehua ware bezigt De Waal nergens. Misschien om zijn eigen werk de associatie met rouw te besparen. Of misschien om bij die andere vorm van porseleinzucht in de antiekhandel en op veilingen vandaan te blijven.

Maar misschien wel om bij de huidige vorm van porseleinzucht in de antiekhandel en op veilingen vandaan te blijven: het hanige opbieden.

De Geldermalsen brochure

 Zoals bijvoorbeeld het hanige opbieden in 1986 bij Christie’s. Op oud serviesgoed uit het schip De Geldermalsen, gezonken in 1752 in de Zuid-Chinese zee. In 1986 werd er goud geld geboden, de totale lading bracht zo’n vijftien miljoen euro op. Tegenwoordig vind je dezelfde stukken voor hooguit de helft op internet.


R. H. Blumenfeld: De Geldermalsen was zo’n typisch Nederlands Oost-Indië schip op terugvaart van China naar Europa toen het voor de Indonesische kust verging. Interessant is dat 95 procent van de waarde van de verloren lading uit thee bestond (volgens de oorspronkelijke vervoersdocumenten). Het schip bevatte ook meer dan tweehonderdduizend stuks van porselein en zelfs een kleine hoeveelheid – ongeveer 45 kilo – goud. Het porselein was alledaags, er zaten geen bijzondere stukken bij.

porselein uit zee kopie

‘Ik was nog even op de kijkdag in de Cornelis Schuyt,’ vertelde een oudere vriend toentertijd. ’Nogal een vreemde gewaarwording. Al die kopjes, schotels en borden die driehonderd jaar perfect  gepreserveerd werden op de bodem van de zee. Zuurstof kon er niet bij. Nee, ik ga niet bieden, het ziet eruit alsof het gisteren bij de Hema werd gekocht. Op een zweempje groen na misschien.’ 

Nanking Cargo kijkdag (1986)

Kijkdag bij veilinghuis Christie's in amsterdam voor het porselein genaamd Nanking Cargo afkomstig van het VOC schip De Geldermalsen. Bezoekers bekijken het porselein 19 april 1986

Porselein Chinees karakter

Père d’Entrecolles: ‘Na al dat ik beschreven heb, zal het niet meer verbazen dat porselein uiteindelijk duur is in Europa.’

Qua materiaal, arbeid en productiekosten doet een in porselein gegoten bord of beeld niet onder voor een in brons gegoten bord of beeld. Toch heeft men het idee dat brons veel duurder is – en dat is het ook, bij de metaalboer.


dragon making porcelain


Het betreurenswaardige is dat nieuw porselein te allen tijde wordt ondergewaardeerd zoals oud porselein – omgekeerd evenredig – overgewaardeerd. Zo onverschillig als men dikwijls omgaat met nieuw porselein, zo huiverig laat men oude stukken in de kast staan.


chest porcelain working place porselein werkplaats JINDEZHEN


Zuur voor porseleinmakers maar misschien vinden ze enige genoeg-doening in de wetenschap dat je bij porselein nooit zeker weet of het werkelijk een antique is – laat staan met pseudo-precisie als: uit 1607.


porcelain marks 1 porselein JINDEZHEN

‘Dit beeld is vroege Ming-periode.’

–– Hoe zie ik dat?

‘Aan de stijl.’

–– Maar... hoe weet ik dat het daadwerkelijk uit die periode stamt?

porcelain marks 2 porselein JINDEZHEN

‘Dankzij de oude stempels, het patien, de provenance.’

–– En die stijl en stempels hebben ze danlater nooit 'ns opnieuw gebruikt. Omdat ze het misschien mooi vonden of omdat er een bord of kopje was gebroken?

‘Nee, meneer, dat deden ze niet.’


porcelain atelier


De bekende verzamelaar Robert H. Blumenfield in het boek Blanc de Chine, the great porcelain of Dhua

‘Het is zonder meer waar, de kwalificatie Ming werd jarenlang aan bijna elk stuk Chinees porselein gegeven. Om het met een aura van zeldzaamheid en aanzien te omgeven. (…) Veel modern porselein is gemerkt met stempels uit de Ming dynastie. Stukken met bijvoorbeeld meester He Chaozongs stempel kunnen op elk willekeurig moment van de afgelopen vierhonderd jaar zijn gemaakt.’


making porcelain moulds


Joseph McDermott, professor Chinese geschiedenis: 

’Of een Chinees huis nu op het platteland staat of in de stad, het behield de afgelopen vierduizend jaar dezelfde basisstructuur van een boerderij. Met behuizingen binnen omringende muren. Een stuk achttiende-eeuws porselein kan dezelfde vorm hebben als drieduizend jaar eerder. Een twintigste-eeuwse kalligraaf zal vaak schrijven in de vroegste stijl van het Chinees schrift dat ooit op vierduizend jaar oude orakelbeenderen werd gevonden. ‘


images porcelain drying arms up 2

Drogen in de buitenlucht

- Robert H. Blumenfield:  ’Tegenwoordig beschouwen westerlingen originaliteit als een teken van artistieke grootheid. Chinezen daarentegen vinden eerbetoon aan een oude meester een gepast symbool van nederigheid. Chinese kunstenaars kunnen hun werk daarom bewust de stijl geven van de grootsten op hun vakgebied. 

girl statue porcelain workplace

Dit maakt het des te moeilijker voor westerlingen om de datum van een bepaald stuk vast te stellen. (…) Nergens in de Chinese kunst zien we volgens mij een groter probleem in connaisseurschap dan bij porselein.'

Mr. Wong, antiquair in Hong Kong tegen Blumenfield: 

‘Als dit uit de Song periode stamt, dan is de prijs very, very cheap. Maar als het dat niet is, dan is het very very expensive.’ 


discarded outside porcelain workplace

Binnenmuurtje bij een atelier in Jindezhen

- R. H. Blumenfeld: ’De connaisseur kan zich beter aan deze drie kenmerken houden: conditie, zeldzaamheid and schoonheid.'

Voilà.


painters porcelain jindezhen

Beschilderen van vazen.

In de vroege uurtjes hoorden we over de natte straatjes van Jindezhen een vreemd, licht geluid weerklinken. Pas toen we onverwacht een atelier binnenstapten, zagen we waar het vandaan kwam. Met ruwe stenen tikte men regelmatig en zachtjes tegen nieuwe porseleinen voorwerpen. Om al doende krasjes in het glazuur aan te brengen. 


glazing porcelain porselein werkplaats JINDEZHEN

Het woord glazuur stamt van glas. Niet alleen is het even transparant, het is minstens zo hard. Tandglazuur is bijvoorbeeld het hardste element in het menselijk lichaam. 

Glazuren

De term antic finishing is in Aziatische werkplaatsen een gangbare aanduiding: de klant wil dat het ’n beetje oud oogt. Slijtage kun je dan vertalen als geraffineerde beschadiging. 

Soms gaat de onbeschaamdheid van de opdrachtgevers erg ver: ‘ loop een voet van het beeld alsof het ’s nachts van z’n sokkel werd gerukt.'

Roof als teken van echtheid…


porcelain painting 4


De afgelopen, pakweg veertig jaar probeer ik beeldenmakers te overtuigen van de idioterie ervan. Je kunt van alles er oud uit laten zien, je kunt zelden de kwaliteit verbeteren. Het enige effect was dat ze hun Geheime Recept, als ik binnenliep, niet langer panisch afschermden maar er samenzweerderig om lachten.


Painting porcelain, heater


Milai

Porselein breekt eerder dan dat het slijt. Een betere blijk van ouderdom zou het zogeheten patien moeten zijn, het buitenlaagje dat door tijd en gebruik als een huid aan de oppervlakte ontstaat. Maar ook daar blijft porselein goeddeels van verschoond – zeker als het regelmatig een sopje krijgt.

De geduldig aangebrachte krasjes dienden het glasharde pantser, de glazuurlaag, te doorbreken. Opdat er vervolgens een arsenaal aan chemicaliën, vuil en vet op losgelaten kon worden…


porcelain workshop courtyard


Lettre du pere Entrecolles 1712

Père d’Entrecolles: ’Nadat het porseleinen object is opgewarmd, legt men het in een dikke, van divers vlees getrokken soep en wordt het voor een tweede keer gekookt. Daarna dompelen ze het een maand of langer onder in een modderig riool. Daarna kan het doorgaan voor drie- vierhonderd jaar oud of op z’n minst van de voorgaande dynastie, de Ming, toen dit porselein van deze kleur en dikte gewild was.

‘Nep. Fraude. Ersatz. Vals. Beunhazerij. Namaak. Vervalsing. Schijnvertoning. (…) Als tiener prikte ik een ansichtkaart boven de schijf in het atelier. Er stond een celadon theekom op met een craquelé zo fijn als de nerven van een blad. Keer op keer heb ik geprobeerd die kom na te maken, in afwachting van het moment dat hij tot leven zou komen en de kraanvogels eruit zouden vliegen.’ 

- Edmund De Waal

En geen moment vraagt hij zich af of de kom wel ‘echt' is….


porcelain workshop jindezhen 2


Ooit las ik dat men in de Chinese schrijftaal het niet zozeer over namaak, kopie of reproductie heeft, maar dat de betreffende karakters  eerder de betekenis van herinterpretatie hebben. 

Anne Farrer van het British Museum las het kennelijk ook. ‘Wanneer de kopiist een groot kunstenaar was, werd aan de resulterende herinterpretatie een waarde op zich toegedicht.’


porcelain statues drying 2

‘Chinezen zijn als met een vanzelfsprekend respect voor antiquiteiten opgevoed. Toch komt een aantal van hen ook op voor het moderne werk,’ schrijft Père d’Entrecolles in een van z’n twee lange brieven (1712 en ’22).

‘Oud porselein kan versierd zijn met een aantal Chinese karakters, maar deze markeren geen echt tijdstip; liefhebbers vinden dus alleen een stijl en kleur die ze prefereren boven de hedendaagse.


Ik heb in Europa geloof ik wel eens horen zeggen dat porselein, om perfectie te bereiken, voor langere tijd in de grond moet zijn begraven. Chinezen vinden dit een belachelijk idee. In de annalen van Jindezhen staat dat het mooiste, antieke porselein dermate gewild was dat handelaren vochten om de eerste keus zodra de ovens opengingen. Uit die opmerking alleen al is op te maken dat ze nooit in de grond zaten.

Uiteraard zijn er wel mooie stukken gevonden in de ruïnes van oude gebouwen en oude waterputten die er waren verborgen in onzekere tijden. Dat porselein is mooi omdat mensen alleen die dingen verbergen die waardevol zijn, om ze weer tevoorschijn te kunnen halen als de problemen voorbij zijn.'

Men deed geen moeite om troep te verbergen.


 party portraits shop JINDEZHEN


Het vele keizerlijk porselein is De Waal teveel vertoon. Op straffe van dood diende het allemaal even perfect te zijn, waarmee elke vlaag van creativiteit weer werd gesmoord.

Hij leest bijvoorbeeld in een archief dat er een bestelling werd opgetekend van honderden schalen voor narcissen: ‘en ik stel me voor dat ik door een van die eindeloze gangen in de Verboden Stad loop, een afgemeten ritme van stappen en geur.

Het gaat hier niet over wat mooi is, het gaat hier over wat correct is. Verzamelingen zijn een manier om de wereld te controleren.

Afwijkend, niet passend porselein zou een blamage zijn voor het leven na de dood dat je voorouders ervaren, net zoals een groezelig tafelkleed.’ 

porcelain oven 3


Père d’Entrecolles hoorde eveneens de nodige drama’s rond keizerlijke bestellingen:

‘De vader van de huidige keizer bestelde een aantal dozen net iets groter dan de kratten waar wij sinaasappelen in doen. Naar zegge waren ze bedoeld om rode, gouden en zilveren visjes in te kweken, die het paleis moesten sieren. Maar misschien wilde hij ze ook gebruiken als badkuip want ze moesten een 15 cm dikke bodem hebben met 10 cm dikke zijkanten. Drie jaar werkten de arbeiders er onafgebroken aan en maakten zo’n tweehonderd stuks – zonder dat er ook maar een van bruikbaar was. In de annalen van Jindezhen staat geschreven dat de mandarijnen van de provincie een verzoek bij de keizer indienden om toestemming te verkrijgen de arbeiders te laten stoppen.’

 party portraits shop JINDEZHEN 2

En dan die gigantische aantallen die eeuwenlang jaarlijks door de keizerlijke familie werd besteld.

‘Die mate van beheersing kost meer dan ik kan bevatten,’ schrijft De Waal. ‘En ik kan zo ernstig zijn als ik wil, en koel en minimaal, maar dit wit vind ik beangstigend.’


porselein Edmund de Waal - versie 2

Zijn eigen kunst – waarvan de prijs inmiddels tot een paar ton kan oplopen –  maakt de laatste toevoeging begrijpelijk. Liever eenvoud dan duizendvoud. 

porselein Edmund de Waal - versie 2-3

Behalve pottenbakker is De Waal een stylist, verwant met traditioneel werk uit China maar ook met modern stromingen als Bauhaus (1919-’32). 

Hij haalt de industriële ontwerper Wilhelm Wagenfeld aan die indertijd beteuterd opmerkte dat ‘handelaren en fabrikanten lachten om wat we maakten. Het zag eruit als goedkoop, machinaal vervaardigd, terwijl het in feite duur handwerk was.’

Wie eenvoud wil tonen, heeft controle over de omringende ruimte nodig. De Waal bakent die gewoonweg af. Anders blijft de geëtaleerde eenvoud in een drukke, snelle wereld onopgemerkt. 

porselein Edmund de Waal


Met begrenzing en stilering probeert men een extra dimensie aan te brengen, neem ik aan, een poëtische laag, die tot stilte en diepgang noopt.


porselein Edmund de Waal - versie 2-2


Een beetje pottenbakker heeft er al gauw honderden, zo niet een paar duizend, uit een klomp klei opgetrokken. Toch gaat het De Waal's voorstellingsvermogen te boven als hij de keizerlijke bestellingen in de archieven navlooit.

‘Ze konden toch niet elkaar jaar zoveel potten breken? Ik wil weten waar die werden opgeslagen in het paleis na hun reis uit Jindezhen. Er moeten grote opslagruimten en eindeloze inventarissen zijn geweest. Er moeten kamers zijn geweest voor de inventarissen. Er moeten Officiële Tellers van Keizerlijk Porselein zijn geweest.’ 

De honderdduizenden stuks porselein die de Chinese keizers jaarlijks bestelden, dienden ook nog eens honderdduizend procent perfect te zijn. Ondanks de afgedwongen, immorele kortingen.

porcalain workshop chair


De Waal krijgt de pagina’s met de porselein inventaris van de laatste keizer Puyi (1908-12) onder ogen. Het register, niet geschreven in hoftaal maar in volkstaal, blijkt een rommeltje te zijn. 


Piles of porcelain pottery

‘Er zat iemand te tellen in de kamer toen dit werd geschreven. Deze pagina legt de verliezen vast: een keizerlijk hof dat probeert een eind te maken aan de dagelijkse stroom diefstallen, het wegsijpelen van prestige doordat er voorwerpen verdwijnen uit kamers en opslag. Er klopt niets meer op deze pagina's met lijsten porselein.’

Zo meldt het archief:

‘Volgens de bewakers Yong Kuan en Wen Mou vertoonde op de elfde dag van de tiende maand van 1908 de eerste opslagruimte van het oostelijke kwart van Porselein-opslagplaats Nummer Vijf tekenen van inbraak. Na onderzoek kwam aan het licht dat er zesenzestig stuks porselein ontbraken, waaronder vijftig Kangxi gemerkte kommen met groene draken op een gele ondergrond, zes kommen met aubergine draken op een groene ondergrond en tien Jaiquiung gemerkte kommen met wolken en kraanvogels. De bewakers die destijds dienst hadden, werden overgebracht naar het Shen Xing Sià, de strafgevangenis, en daar opgesloten.’

porcelain big vase

De bende van Li Deer, porselein-dieven, blijkt te zijn binnengekomen door zich met de juiste hoeden te vermommen als ambtenaren. Op de laatste bestelling uit naam van het vijfjarige, keizerlijk joch, luidt het antwoord:

‘Wij ontvingen uw brief, maar kunnen niet voldoen aan het verzoek om schalen van 2,70 meter geglazuurd in offerrood te sturen. Wij beschikken niet meer over de vaardigheden.’ 

Er volgt zelfs geen verontschuldiging.


porcelain oven 4 porselein werkplaats JINDEZHEN


porcelain oven 5 porselein werkplaats JINDEZHEN


mao 4 porselein werkplaats JINDEZHEN


‘En dit is mijn Mao,’ zegt meester Lieu. Hij heeft heel, heel lange vingers, die rondvliegen als hij praat, zijn ogen zijn bruin en staan grimmig. (…)

De leider is jong, en lang van stuk. Hij draagt sandalen, één voet staat iets hoger op een rots en zijn linkerhand houdt een opengevouwen kaart vast. Hij kijkt engaged, en ik begrijp wat de reden is dat deze sculptuur werkt terwijl duizenden andere stukken in symboliek: het is een soort zelfportret. Dit is Lieu als Mao, een jongeman die eropuit is het respect van de wereld te krijgen. - De Waal.

De allerlaatste ‘keizer’ werd vooral zelf in porselein gegoten. Mythologische helden en lachende boeddha’s mochten niet meer – opium voor het volk – maar van Mao verschenen evenwel honderdduizenden bustes en badges. 


mao 6 porselein werkplaats JINDEZHEN


In de zestiger jaren kreeg de partij de opdracht een geschikt porseleinen geschenk voor Mao te ontwerpen.

Mao 1 porselein werkplaats JINDEZHEN

Al snel brak er paniek uit. De tien ton ruime grondstoffen bleek onvoldoende en de Rode Garde – die als leuze ‘Smash all old things’ had – werd vervoerd op het project gezet om de zuivering van de klei te versnellen. Uitrusten mocht niet meer en verloven werden ingetrokken. Technische problemen beschouwde men als een indicatie van onvoldoende respect voor de Grote Leider, een misdaad die bestraft kon worden met de dood. 

Toen kwam de pijnlijke beslissing over wat ze zouden kunnen maken. Geen objecten met overdreven eerbied voor het verleden (zie wat we hebben verloren), en geen wetenschappelijk verantwoorde projecten (weet je wat dit voor bijzonder glazuur is, Kameraad?). Het porselein kon ook niet openlijk decoratief zijn. Er was een revolutie gaande, dus geen vazen en geen goudviskommen. 

Het moest dus nuttig, vakkundig en nieuw zijn: een theeservies.

mao, porcelain oven 6 porselein werkplaats JINDEZHEN


Het gaat hier over jongeren, tieners, die van Mao de strijdkreet Smash all old things! als strijdkreet gedicteerd kregen – en die bij gevolg verschrikkelijk leed en onherstelbare schade teweeg brachten.

In de zes maanden daarna brandden er tweeëntwintig ovens, en begin september 1975 werden er ten slotte twee serviezen van 138 stuks afgeleverd bij Mao’s wooncomplex in Beijing. Hij keurde het goed. - De Waal

Een jaar later stierf hij.


discarded broken porcelain statue


pors vaas china reparatie

- Mijn favoriete stuk porselein.

 Een tiental jaar geleden stond een jong stel ermee op een marktje, even buiten Beijing. 

Blijkbaar was de vaas iemand dierbaar of bruikbaar genoeg om langs de breuklijn ijzeren krammen in te (laten) aan-brengen opdat de barst niet in een volledige breuk zou overgaan. 

Misschien was er recentelijkk familie van het stel overleden, mensen uit ht Mao-tijdperk, voor wie de vaas tijdens die magere jaren een ksotbaar bezit was, zo niet onmisbaar.

Zo’n tijdrovend monnikenwerk, symbool van die armzalige tijd, kun je zelf nimmer wegdoen, veronderstel ik, ook niet wanneer je met gemakt een dozijn nieuwe kunt kopen.


paintig potters porcelain

De meeste dorpen en steden in China kennen wel van oudsher een van-alles marktje tijdens het weekeinde. Voorheen vonden deze meestal plaats op een open veld waar iemands spulletjes, al dan niet op een kleedje, op de grond lagen uitgestald. Door de toenemende bevolking en econmische bedrijvigheid de afgelopen decennia veranderden deze marktjes in serieuze handelsplekken en besloot menige gemeente tot overdekking en een strakkere organisatie.


Packing porcelain

Nieuw en gebruikt porselein zit er altijd wel tussen. Op de wat grotere markten staan meestal wel handelaren uit Jingdezhen of Dehua met een flinke uitstalling. 



Porceleinmarkt 11


Bij het zien van de berg emballage ernaast – dozen, schuimrubber, papier, touw – krijgt deze klunzige vaatwasser acuut medelijden: ’s nachts inpakken, inladen en vervoeren, ’s ochtends vroeg ter plekke uitladen, uitpakken in de kou en ’s avonds een groot deel opnieuw inpakken om weer meer naar huis te nemen.


Porceleinmarkt 23


Op een dag sta ik op een drukke markt te kijken bij de handel van zo’n pottenbakker. Op de grond voor hem ligt allerhande klein porselein ten toon. Achter hem glimmen een stuk of tien menshoge, rijkelijk gedecoreerde vazen.


Porceleinmarkt 13


Evenals glas kan porselein ineens - soms jaren na fabricage - zomaar springen. Misschien werd het tijdens het maken te snel verhit of afgekoeld – er bleef hoe dan ook teveel spanning op staan. Een koude tocht, een hoog geluidje, een vlieg die op de rand neerstreek, wie zal zeggen wat plots de oorzaak was.

Een kleine vaas zegt dan pang! maar de grote vaas achter de pottenbakker bulderde boem! en viel in twee stukken uiteen. 


Porceleinmarkt 3


Alsof er een ouderwets kanonschot afging. Iedereen op de markt draaide zich onze richting uit. Zowel de man als ik zag een meute ontstaan die uit nieuwsgierigheid alsmaar dichterbij schuifelde. Machteloos voorzagen we welke ramp er stond te gebeuren.


Porceleinmarkt 18


De voorsten werden steeds meer door de achtersten voortgeduwd. Zijn uitgestald porselein werd aan de buitenranden vertrapt. Schreeuwen of tegenhouden was zinloos.

Resoluut pakte de man de twee delen van de grote vaas, hief ze met gestrekte armen boven z’n hoofd en liep pardoes de meute in. De scherpe scherven dreven de mensen verschrikt achteruit waardoor er voor hem vrij baan ontstond. Alle ogen volgden de duidelijk zichtbare brokken porselein en alle lichamen draaiden mee… hij redde de rest van z'n porselein.


porselein kar cart porcelain


* Porseleinziekte is een bestaande aandoening bij garnalen.

- Meer foto’s uit Jingdezhen op deze site: hier en hier

- Mooie documentaire uit 1981: https://www.youtube.com/watch?v=e3ckTvhBAg4

- De Waal aan het werk: https://vimeo.com/50611081Gl

blog inhoud


All photographs and texts © Kashba, Ais Loupatty & Ton Lankreijer. Webdesign: William Loupatty.