Op zoek naar de Mandarijn

blog inhoud

kaart nepal 2


Op zoek naar de Mandarijn van Middleburgh

1 t/m 10


‘Hooooly shit, dit doolhof telt meer dan duizend kamers, man!’ De oudere hip zwaait met z’n arm van helemaal links naar helemaal rechts.

Hij is onder de indruk van het kolossale gebouw en te stoned om duizend kamers te bevatten. Onder een schuin geknoopt hemd van hier wapperen wijde flanellen broekspijpen om z’n stelten - hij zal van de States zijn.


Singa durbar 3


‘Werkelijk?’ Ik deel zijn ontzag. Hoe tel je duizend-en-ťťn vertrekken zonder dubbeltellingen, zonder te verdwalen en te verhongeren?

Singa durbar detail

Het is maart 1973.† Te midden van honderden opgewonden Nepalezen kijken we naar de uitslaande brand in het regeringscentrum. Het langgerekte, eindeloos witgekalkte gebouw doet denken aan Versailles, maar de inspiratie lag wellicht dichterbij: de neoclassicistische, Brits-koloniale bouwstijl in buurlanden als India en Burma.

Dit staaltje machtsvertoon — gebouwd in 1847 tussen de rijstvelden — staat nog steeds bekend onder de oorspronkelijke naam: Singha Durbar, het Leeuwenpaleis en is de zetel van de huidige regering.

Zo’n honderd jaar lang resideerde hier echter de dictatoriale Rana-clan die de macht via een overerfelijk premierschap wist te behouden; een god-koning konden ze immers niet afzetten.†


Mandarijn 1


Aldus bestonden er eigenlijk twee vorstenhuizen naast elkaar met gelijkende kronen en kroonluchters, gelijkende praaltronen en praalpaleizen en dito decadente levensstijl.†


Mandarijn 2

†Alles betaald door de boeren-bevolking, tolheffing tussen Tibet en India en uitgeleende jeugd aan het Brits-Indiase leger als Gurkha soldaten.†





Rana groepsfoto 2013-10-12 om 10.32.51

Niet wezenlijk verschillend van de huidige situatie met een paar miljoen werkslaven in Dubai, Qatar, MaleisiŽ, IsraŽl, Saoedi, en een politieke elite — zonder vorstenhuis — die al tien jaar niet tot een grondwet kan of wil besluiten.


Mandarijn 3


‘Aangestoken,’ zegt de oudere hip beslist; laat ik hem Jim noemen.

-†Zou je denken? Iemand vertelde me dat ze nog steeds bezig zijn om er elektra aan te leggen in al die vertrekken.

Jim draait z’n hoofd demonstratief van links naar rechts en kijkt me dan met opgetrokken wenk-brauwen aan:†

‘Op drie punten tegelijkertijd?’


Singha Durbar


Her en der ontsnappen half-verbrande papierstukjes uit de turbulente rookontwikkelingen. Veel valt er niet meer vanaf te lezen, maar op een snippertje dat mijn kant uit fladdert, lees ik nog net etherlands. Ik schiet in de lach van ongeloof en leg het Jim uit.

‘Een stukje top secret†uit de gewelven van de Nepalese geheime dienst,’ knikt hij ernstig, ‘het ene koningshuis houdt het andere nauwgezet in de gaten.’

Ondanks de verstikkende wervelwinden blijf ik staan kijken. Stel dat er uit het nationale archief nog een snippertje opwaait met iets over de Mandarijn van Middelburgh….

‘Toeval moet je wel toe vallen’, beweren waarzeggers soms veel-betekenend.


Samuel brandweer

Luid bellend komen een klein uurtje na de uitbraak komen enkele goed gepoetste brand-weerwagens aansnellen — ze werden ergens tussen twee wereld-oorlogen cadeau gedaan door de Brits-koloniale buren van toen.


Anno 2013 bestaan ze nog steeds:

brandweer 3brandweer 2












Gelukkig was het Leeuwenpaleis opgetrokken uit bepleisterd baksteen en niet grotendeels uit hout zoals de oude, koninklijk paleizen.


Paleis Basantapur


‘Vijf jaar geleden moest je moest je voor een visumverlening daar helemaal links wezen,’ wijst Jim enigszins pochend.

Onder reizigers bestaat namelijk — al eeuwen - een onuit-gesproken pikorde omtrent ‘eerste van aankomst’.†

Degene die er vervolgens het langste blijft wordt ook gerespecteerd maar door avonturiers toch meewarig aangekeken.


Brirendra family

De nieuwe, jonge koning Birendra riep zijn land - ingeklemd tussen de roerige revoluties in India en China – uit tot ‘Peace Zone’.†

Tegelijkertijd liet hij een personal karate-leraar uit Japan overkomen.

†Op de muur van een theehuisje vertaalde een alternatieve peace-keeper†de koninklijke overlevingskreet in:†Never†Ending†Peace†And†Love.


Het blijft evenwel een merkwaardige reactie: na een lange tocht kom je eindelijk aan in de schoonheid van Shangri-La, helemaal aan het eind van de Lost Horizon, en vraagt je af wie je voor is geweest.

Niet echt verschillend van mijn mijn zeurende nieuwsgierigheid wie toch die onbekende Mandarijn van Middelburgh was - begin achttiende eeuw.

Red Army Himalaya

Het dak der wereld bleef echter onbe-reikbaar: het † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † †Chinese Rode Leger schoot iedereen zonder pardon het Tibetaanse plateau af.


Woeste rode vlammen uit zwart blakende wolken brengen Uncle Jim niet van zijn doolhof-verslag, hij vertelt gestaag verder hoe hij aldoor verdwaalde in de wirwar aan hallen en gangen die naar alle kanten weer naar andere halletjes en gangetjes leidden.

‘Bij elke verlenging was je minstens een half uur aan het zoeken naar dat visumburootje dat toch ergens moest zitten aan het eind van die verdomde, donkere gangen. Maar had je het eenmaal gevonden, geloof het of niet, dan waren de beambten blij verrast dat iemand langer wilde blijven in hun land. Echt, bijna vereerd. Dan zochten ze vlug in hun ijzeren archiefkasten naar het juiste stempeltje.. ah, those were the days, man.’

Yeah,†beaam ik jaloers. Nu moet immers elke langblijver om de drie maanden het land verlaten. Te vele backpackers waren in voorgaande jaren te lang blijven hangen in too much hash without any cash, kregen honger en voegden zich bij de lokale bedelaars of dieven.


Paradise restaurant

De meeste westerlingen langs het traject Goa-Kashmir-Kathmandu-en-terug bleven luieren aan het Indiase strand totdat de moesson of de immigratie-dienst hen tot enige actie noopte.

Hasj eden poster Christ

Sommig schorem vloog naar Thailand om er een vers visum en goedkope heroÔne aan te schaffen. Na een paar maandjes Bangkok of Phuket†


vlogen ze terug en introduceerden verslaving bij een voornamelijk boerenbevolking die hooguit alcoholisme kende.

Voorheen was hash nog een pijnstiller voor oudjes, nu ging de straatjeugd tamelijk snel en talrijk over van de hash over op de crack.

Ook de jeugdige kroonprins c.s. raakten er aan verslaafd.

Je zou kunnen redeneren dat dit uiteindelijk†leidde tot de gruwelijke moordpartij die de monarchie ten val bracht. Je zou ook kunnen redeneren dat het politieke systeem in Nepal al veel langer in brand stond — ongeacht of Singha Durbar nu werd geregeerd door het koninklijke Shah huis of door de semi-koninklijke Rana clan.†

Of zoals Shiva in†Pashupati, de voornaamste hindoeÔstische tempel van het land,†belichaamt:†geen vernieuwing zonder vernietiging van het oude.


hippies - versie 2


(13 okt 2013;†wordt vervolgd)




2

Indertijd hing de Bali politie niet zo, maar zoposters op in de goedkopere ‘rumah-rumah makan' op het eiland. Niet op slippers of met ontbloot bovenlijf hun immigratiekantoor binnen sloffen, maar met dichtgeknoopt overhemd en dichtgeveterde schoenen een verzoek tot verlenging indienen.†Bijgaand tekstballonnetje: ‘Please, sir.'

In Kathmandu lukte het me soms een bevriende Nepalees te zo gek te krijgen om met wat bakshish bij een ambtenaar thuis langs te gaan. Om het zoveelste kwartaal tÚch gestempeld te krijgen. Zolang dat maar goedkoper bleef dan een reis naar de grens en terug.

Alleen bevallige aanvraagsters kwamen nog wel eens weg zonder extra handgeld te betalen. Ze overrompelde de oudere stempelaar met dermate uitbundig geŽtaleerde schoonheid dat alle formulieren letterlijk uit zicht verdwenen

Het was echter geen goed idee van de schone jongeling Douglas om tijdens een uitzinnige nacht zijn naam door te strepen en te veranderen in Gabriel. Want niet veel later, toen hij feeŽriek in doorkijkbloesje het immigratiekantoor binnen danste om zijn paspoort met een sierlijke zwaai en smile bovenop de stapel te vleien, belandde hij prompt op een vrachtwagen richting India — zelfs z’n vliegticket was ingewisseld voor een snuifje angeldust.


geheime japanse kaart

Sommige zoekende herten trokken hoog de bergen in: op zoek naar vergeten grotten met vergeten kluizenaars die over vergeten kennis zouden beschikken.†



grot

Thuis lazen ze over de schatten aan geschriften die na tientallen eeuwen waren herontdekt in de grotten van Mogao, Dunhuang en elders in de Himalaya.

Dit waren soms grote bibliotheken met filosofische geschriften in vele talen, van sankriet tot grieks tot chinees of hebreeuws.






Baba cut out

Had de Mandarijn van Middelburgh wellicht ook iets gelezen dat hem zoveel verder deed reizen dan de gebruikelijke tocht - voor rijkere jongelingen - naar ItaliŽ of zelfs Griekenland?

Had hij na Aleppo de lokale kleding aangetrokken om niet op te vallen of was z’n eigen kleding gestolen?†

Ging hij in India gekleed als sadhoe en in MaleisiŽ als mandarijn?











IMG 3860 2

Andere soul searchers schaarden zich met gestufte chillum en dreadlocks bij de rondtrekkende asceten — de baba’s van de bam bholey —†die al eeuwen vrijwel naakt rond wandelen over het zonovergoten Indiase subcontinent en door de met sneeuw bedekte Himalaya, het uitstrekte lichaam van hun grote voorbeeld Lord Shiva in ruste.




baba cut out 3

Ergens halverwege de zeventiger jaren, tijdens een zoveelste poging om greep te krijgen op het te lang blijvende ‘ hippievolk’, diende de bonte bende zich voortaan te melden op het Hoofdburo van Politie voor een visumverlening.†







Singa durbar detail


Het hoofdburo huisde in een van de vervallen Rana-paleizen:†hoge ramen, witgekalkte muren met wit bedrupte parketvloeren en de koude, vochtige adem van een rondwarende geest.

In de wintermaanden vertrokken kantoorklerken†laat van huis, probeerden het verwarmingsspiraaltje voor de middagthee onder hun burootje te verbergen in de hoop dat de stoppen niet doorsloegen en waren vroeg weer thuis.


"Indrahini Brass Band"-2


Op de lange, koude gang wachtte the local hippy scene braaf op stoeltjes langs de muur. De bonte kleding was vervangen door iets van de plaatselijke Tip Top Tailor: scherp gesneden voor-oorlogse degelijkheid.


ira cohen

Die lange man daar — is dat niet die Amerikaanse dichter Ira Cohen, die elke namiddag met zwart fluwelen cape en zilveren wandelstok langs de rijstvelden met sterke, zwetende boeren flaneert, op weg naar de poetry reading..?


Samuel (Descartes)


Als een notabele door het oude Amsterdam zocht hij z’n weg tussen het vuil en de open rioleringen en je vroeg je af: zal Het Woord vandaag klinken in The Pie House, even voorbij de huidschrooiers in Pig Alley,†of zal hij voordragen in The Magic Bookshop, vůůr Annapourna Lodge linksaf in Freakstreet?



Paradise restaurant

Maar hier op de koude gang van het hoofdburo vraag ik me slechts af: hoe komt hij†in dit land aan 'n driedelig kostuum mŤt stropdas Ťn bolero? En waar is die woestijnbaard gebleven?

En die vrouw op dat achterste stoeltje aan de overkant, die met die dikke zwarte strepen rond haar ogen, die hoort toch bij hem, dat is toch zijn vriendin Petra; draagt zij altijd zo’n diep decolletť…?


De officiŽle reden om het immigratiekantoor naar het hoofdburo te verplaatsen was om de corruptie terug te dringen. De officieuze reden was om de honingpot binnenshuis te halen.†Ook hier gingen de kamerdeurtjes weldra dicht.

Jammer, want op de gang kon je niet alleen het de verkleedpartij bekijken maar vervolgens ook hun beste praatjes horen.

‘Sir, I am from Italy, I’m a painter, I came to Nepal to study painting the thanka and that takes time, too much time but it is necessary...’

- So..? Buy a few thankas and study at home..!?

Bhŗm! Je hoorde het stempel rood vallen.

‘Next!’

Zacht gegniffel in het voorportaal. Maar soms ook zachte kreetjes als iemand z’n ingestudeerde pleidooi plots verwoord hoorde door een voorganger.

'Sir, like so many in your beautiful country, I live by the shamanistic rules, I was raised as a shaman. I’m sure you understand that I need time, half a year or more, to go high into the mountains and…’

Op de gang hoorde je ze denken: die durft… zal ik m’n aanvraag nog aanpassen… brutalen hebben de halve wereld.

Achter het statige buro dacht epauletten-pietje er kennelijk net zo over: ‘No.’ Bham!†

‘Next!’

- You’re a student? I don’t see any university papers here...

‘As only the people of Nepal would understand, sir, I am a student of life and I…’

Bhŗm!

‘Next!’

‘Sir, my Nepalese partner and I are setting up a cultural centre on Basantapur, right in the heart of Kathmandu. It’s all detailed in these papers, together with a letter from the Nepal consulate in America, signed by the honorable….’

- You mean this To whom it may concern letter?†I see. Well, I’m not concerned.’

Bŗm!

‘Next!’

Voordat zij erheen moest, reciteerde Rose steevast haar mantra: I’m a poet and I know it, hope I don’t blow it.

Liefst 108 keer, maar meestal had zij dan wat eerder uit bed moeten vallen.

Vele verlengingen had ze niet nodig — uiteindelijk. Na een jaartje samenhokken met Four Finger Eddy en na het mixen van zijn whiskey met haar Mandraxjes, schreef ze nimmer nog een gedicht.


rose kopie


Tot haar laatste moment maakte big daddy vanuit AustraliŽ maandelijks een royale toelage over naar zijn pretty little girl.†Halverwege de maand was ze echter aan elke Mary, John of Tom alweer van alles verplicht.

Dan grapte en grolde ze ook met de straatarme ik-zei-de-gek, die haar toch weer wat geld leende, ook al kon je z’n ribben tellen.

Zijn probleem was de maandelijks terugkerende huur van een kleine, uit leem opgetrokken bovenkamer.

Soms probeerde ze me een gedicht in de lege maag te splitsen als terugbetaling. Wierp ik tegen dat ik het de honger niet stilde, dan vertrok ze in lyrische verhalen over de 19de eeuwse schilderijen die Parijse restaurants als betaling kregen van armlastige kunstenaars.

‘En die zijn nu k-a-p-i-t-a-l-e-n waard!’

— Je bedoelt die paar schilderijen die nžet bij de vuilnis zijn beland…?

Misschien had Rose beter drama kunnen schrijven dan gedichten. Maar ja… Dylan, you know …

Dylan Thomas, welteverstaan.


Basant


Ooit antwoordde ik haar – midden op de groentemarkt – door m’n shirt omhoog te trekken en te roepen dat ook ik een kunstenaar was en dat mijn benige notenbalken om invulling smeekten — ik bedacht willekeurig wat om m’n broodnodige centen terug te krijgen. De wanhopige beeldspraak was goed voor een gierende lachbui.

Over hun groentemanden keken de boerinnen mee: van het meesmuilende meisje naar de boze jongen en terug — een mondiaal hilarisch stukje film.

‘Je bent zo verdomde pragmatisch!’ Dat was toen nog een scheldwoord voor: je bent ongevoelig, saai,†wars van romantiek.

De eerstvolgende maand dat ze de daddy-allowance kwam ophalen, liet ze zich uitbetalen in nominaties van ťťn roepie. Deze biljetjes waren vooral gangbaar in de bergen, circuleerden daar een paar jaar en kwamen dan vies en vuil weer in de hoofdstad terug.

‘Hť, Dutchie,’ klonk het op een vroege ochtend aan het raam. De ene na de andere wolk drekkerige papiertjes dwarrelde naar binnen.†‘Go eat.'


rose kopie 2

Ach, Rosieroos, meisjemeis,†twilight on a frozen lake, a north wind about to break, all footprints in the snow… you’re beautiful beyond words..

Misschien had ze beter bij haar ex-vriendje in AustraliŽ kunnen blijven – al werd hij later beroemd als Dame Edna – met haar hang naar theater.

Rose bleef echter vlinderen tot ze crashte naast Four Finger Eddy — een al wat oudere, verdwaalde ziel.

De helft van z’n dagen schreef Eddy aan z'n geheime dagboek, de andere helft kloof hij z’n resterende vingers af over de vraag of hij het geschrevene niet ooit-ergens eerder had gelezen.

Roos moest en zou Eddy redden van z'n paranoia en week niet van zijn zijde, ze vergezelde hem in elke gelag.†

Geleidelijk aan vereenzaamde het stel; maar wat heet geleidelijk als je nog zo jong bent.

Totdat Rose een half jaar later verdronk in de put die zij als inspiratiebron koesterde: Mandrax weggespoeld met Ghukri Rum.


- Regenboog



‘Komt allemaal door d’r vader,’ waren overgebleven vrienden het onderling al snel eens, ‘had ie maar niet alsmaar geld moeten sturen.’ Hetzelfde geld waar ze vaak van vraten — zo was Rose ook weer.

Maar naast The Book of Toth en het Tibetaans Dodenboek had the scene inmiddels ook Verbatim van Frits Perls ontdekt: jouw verdriet is het mijne niet.

Toen haar ouders uit AustraliŽ overvlogen om het lichaam van hun dochter op te halen, was er niemand om hun vragen te beantwoorden.


Twenty four years

twenty four banners united over the field

where the good shepherd grieves


(n. Bob Dylan)


( 16 okt 2013; wordt vervolgd)





3



‘Uiteindelijk gaan ze allemaal, stuk voor stuk, ten onder aan gulzigheid. Na elk succesje gaat de inzet verder omhoog. En daarmee het risico. En dus moet je op elk onderdeel goed in de gaten houden: kunnen de props beter, of de gadgets. De nieuwe schoenmaker begrijpt het beter, is betrouwbaarder, en ook weer duurder. Maar ik vertrouw nu waarop ik loop. En dat zien ze, man, dat zelfvertrouwen. Ze lezen het aan je af als je langs loopt.’


Mandarijn 4

Hij praat snel, licht geagiteerd, tijd en stilte dodend, terwijl de taxi door de bijkans middeleeuwse straatjes koerst, richting de luchthaven. Elke drie maanden bus ik verplicht naar de grens met India, hij vliegt naar die van de USA - op speciale schoenen.







Frunnikend als een eenzelvige neuroot loopt hij elk zakje van de hand- en incheck bagage na, keer op keer. Barbiepopje, Dinkytoy, Durexpakje, muziek cassette.. ligt elke†prop†wel goed in zicht.. is er voldoende afleiding..?

Hoe zou rond 1720 een reiziger z’n tocht hebben betaald? Een reis over zee was eenvoudig: op voorspraak van rijke familie of andere waarborg kon hij bij elke VOC nederzetting met schuldbrieven terecht. Over land reisde vrijwel geen enkele Europeaan verder dan Aleppo: te gevaarlijk, te ingewikkeld en te tijdrovend.


schuldbrief

De jeugdige Mandarijn van Middelburgh was ongetwijfeld van rijke komaf, maar er waren geen banken of wisselkantoortjes langs de route. Oude reisboeken veronderstellen veelal dat deze einzelgšngers goudstof in de naden van hun jas naaiden. Daar kon je uiteraard niet letterlijk mee de boer op, maar je kon je er wel mee inkopen voor delen van de route †bij een handels-karavaan die min of meer jouw kant op ging. Mogelijk nam hij zelf ook bijzondere handel mee, net als de handelaren - †wie weet in z’n schoenen..


Hoe dichter we de luchthaven naderen, hoe zenuwachtiger hij wordt. Ik niet, ik zwaai ‘m alleen maar uit. Mochten de driehonderdduizenddriehonderddrieŽndertig veelarmige goden hem bij deze gig niet welgevallig zijn… dan zal toch iemand hem later moeten terugvinden in de Nepalese gevangenis.

Begin zeventiger jaren bestaat het hoofdstedelijke huis van bewaring uit een aaneenschakeling van schemerige hokken†en gewelven. Bij het betreden rest je slechts ťťn vraag: liggen er hier zovelen aan ijzeren kettingen omdat ze gestoord zijn of zijn ze gestoord doordat ze lange tijd aan een ijzeren ketting liggen?

Met eten en behoeften in een kleine cirkel rondom...

STRAAT


'Steeds langere omwegen, steeds duurdere tickets, steeds betere tassen’ pruttelt zijn klaagzang met de oude diesel taxi mee. ‘Koffers, props en gadgets, bakshisch, man, het lůůnt nauwelijks nog.’

plateau zolen

- Een nÚg groter maatje schoenen dan maar, plaag ik.

Elke reis worden z’n plateau-zolen hoger en z’n broekspijpen langer. Hij mazzelt dat de bell bottom wereldwijd in is.


elvis

‘Ja. †Elke.. eh.. collega gaat ten onder aan gulzigheid. Ik weet het. Life is a casino, man.†Hoe krijg ik anders dat culturele centrum van de grond?’

Grootse plannen gepaard aan blufpoker, dat ligt de 'baby we were born to run’†-highschoolkid wel.

ARP Odyssey

Op een van z’n vluchten bracht hij voor een nog op te richten cultuurcentrum alvast een Minimoog mee: de allereerste synthesizer op het sub-Aziatische continent bleek later.†In de 'derdewereldlanden’ van toen was - o, mighty dollar -†nagenoeg alle import verboden..†

althans moeilijk..†

kostbaar..


polaroid 2

Hij voorkwam het betalen van bakshisch door het vliegtuig uit te lopen met het grootste formaat Polaroid camera op z’n buik. Het lawaaiige Hawaii hemd ontbrak er niet aan. Het idee leek me vanuit de bezoekersruimte doorzichtig.


Terwijl hij gezamenlijk-gemoedelijk met de douaniers stond te wachten op de bagage, maakte hij praatjes en grapjes. Ondertussen zag ik hem langs hen heen kijken en de geplande aktie inschatten: de hal, de controle, de uitgang..

Polaroid

Zodra de karretjes van†de landingsbaan kwamen†met de gestapelde koffers, kartonnen dozen, rugzakken, plunjezakken en pikhouwelen, schoot hij van elke douanier een portret, legde de eerste uit hoe je het exacte aantal minuten moest wachten om dŗn pas de twee delen van elkaar te trekken en het resultaat te aanschouwen.


Ryal Nepalese Airlines

Met de polaroidtosti in de hand, keken de heren douanier gniffelend naar de grote klok in de hal. Ondertussen zag ik zijn voet een paar grote koffers doorschuiven naar een paar evenzo gniffelende – want vooruitbetaalde - kruiers.†

Everybody happy.


Hasj uithangbord

Een paar jaar later was de bijna middeleeuwse, dorpse gemoedelijkheid geheel verdwenen. Het ‘koninklijke bergstaatje’ – zo groot als Engeland - †kreeg te maken met het buitenland - of meer nog andersom.

India had er al een enorme lap grond als ambassade, nog uit de tijd dat er tussen de huizen volop akkerbouw was. Nieuwkomers als China, Rusland en USA eisten een evenzo grote vlakte en omheinden die met hoge, dikke muren.

Het gerucht ging dat de terreinen werden volgestouwd met spionage apparatuur, en dat Nepal een uitstekende locatie was om elkaar in de gaten te houden.

Weinigen wisten dat het vooral te maken had met de tricks van Henry & Dick die West Pakistan heimelijk van wapens voorzagen om opstanden in Oost-Pakistan neer te slaan. Mede hierdoor kreeg India er plots twee miljoen vluchtelingen bij. Uiteindelijk greep Indira Ghandi in en hielp kort gezegd Bangladesh stichten, wat haar volgens de Nixon tapes de titel van ‘the old bitch’ opleverde; of Henry & Dick deden Łberhaupt geen moeite haar naam te onthouden, dat kan ook.

Kortom, iedereen die in de hete of natte maanden om die eindeloze ambassademuren moest lopen of fietsen, vervloekte ze alle even zeer.


britse ambassade


Veel van de bouwkosten heette officieel: ontwikkelingshulp. Verplicht onderdeel van de Amerikaanse hulp was: the war on drugs. Plots moesten de hasjwinkeltjes dicht, de westerse wereld had er foto’s van gezien, ze werden expliciet in de verdragen genoemd.

Waar een wereldmacht zich druk om maakt? De eis had niets te maken met Nepal maar alles met het enorme drugsgebruik van Amerikaanse soldaten in Vietnam en Bangkok. Op de wereldbol in het witte huis lag Nepal er kennelijk naast.

Buurland India accepteerde geen enkele Amerikaanse 'hulp' - zelfs Coca Cola lieten ze niet toe – en dus kon de Amerikaanse expansiedrift weinig afdwingen.

IMG 3602 2


Toch ook wel een beetje jammer: nu zullen we nooit weten hoe een opstand van een paar miljoen naakte mannen er zou hebben uitgezien..

Mannen die materieel nagenoeg niets hebben te verliezen.


parbuk 2

Wat eeuwenlang zichzelf regelde, liep nu spaak. Behalve een handjevol westerse jongelui stonden plots vooral oudere boeren en rond-trekkende saddhus voor dichte † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † †deurtjes.†

De bemoeizucht van Henry & Dick was regelrecht een ingreep in een oude cultuur.

hasjshop kaartje


jhochhe gang straat kind kathmandu

In het straatbeeld verschenen schoffies uit de bergen die een nieuwe broodwinning hadden ontdekt:


‘Pssst.. hey, mister.. ganj?’

- What?

‘You want ash”?

- Ash?

‘Aschisch.’

- O. How much?

‘Ten dollar.’

- Ten dollar? For what?

‘For a tolla.’

streetkids

- For a… what?

‘For a tolla.’

- How many gramms in a tolla?

‘Today I give tolla ten gramms.’

- Today? You change the weight…?!

‘Today dollar down, mister, tolla also down.’



Met Royal Nepalese Airlines naar Delhi betekent vertraging. Als het eindelijk zover is, loopt het grondpersoneel schreeuwend door de hal, op zoek naar degenen die in slaap zijn gevallen.


RNAC office

Ten leste zie ik hem over de asfaltbaan lopen naar het vliegtuig. Zodra hij me tussen de toeschouwers ontwaart, maakt hij lachend een sprong en klikt in de lucht z'n fragiele, uitgeholde schoenen tegen elkaar..

RNAC logo

Theatraal - want op grote afstand – antwoord ik door met m’n wijsvinger op m’n frontale cortex te tikken, (intuÔtief aanvoelend dat daar het kwabje zit waarvan medici nu zeggen dat het helpt om gevaar in te schatten – en dat het pas nŗ het 25ste levensjaar tot ontwikkeling komt…).

Nog geen maand later krijgt de born-to-run kid huisarrest in z’n kleine hometown - en zit ik opgescheept met de verkoop van een Arp Odessey Synthesizer†alsmede drie meter speaker†om bij te dragen aan de advocaatkosten.†


Synthesizer

Maar hoe slijt je een computer-gestuurd instrument als je zelf nauwelijks weet met welk van de tientallen knopjes het ding aan en uit gaat, en als bijna niemand er zelfs maar over heeft gehoord?



(22 okt 2013; wordt vervolgd)




4



Misschien iets voor de enige radiozender van het land? Doordat ik niet veel meer dan wind, storm en de vlooienmars kan laten horen, ziet de directeur er wel hoorspel mogelijkheden in.

radio nepal

Hij zal een tender notice uitschrijven voor een synthesizer en publiceren in The Rising Nepal. Dan kan zijn broer inschrijven en bij aanbesteding - †niemand anders kan immers leveren -†alsnog het instrument van mij kopen.

‘Rechtstreeks kopen van een buitenlander kan natuurlijk niet,‘ de directeur van de staatsomroep kijkt me priemend aan‚ 'tenzij u over de vereiste invoerdocumenten beschikt, natuurlijk..’

nepal radio 2

Ik vraag niet of zijn broer die documenten dan niet nodig heeft, maar smoes me naar de uitgang.




Een half jaar later neem ik 'het ding’ uiteindelijk maar mee op een uitreis. Transit in New Delhi betekent dat je de luchthaven uit moet om opnieuw met je bagage in te checken.


old delhi

Hier heeft de douane een rits formulieren voor, is me verzekerd; ze verzegelen de kist en houden ‘m in transit.†Zou kunnen.. hoop ik.†Zelfs een camera of cassette-recorder schrijven ze dikwijls in je paspoort. Opdat je het apparaat ook weer mee het land uit neemt en niet - zonder de hoge invoerbelasting af te dragen - wederverkoopt.


Aankomst is laat op de avond. De vermoeide douanier klikt de kist open, ziet het toetsenbord plus kabeltjes plus voetpendalen, plus.. †kijkt links en rechts, doet de kist weer dicht, en gebaart vlug en vaag dat ik weg moet wezen.. hier heeft hij even geen zin in.


taxi 3

Pas buiten dringt de kans tot me door, spring in een taxi en breng het instrument onder bij een vriendin in de stad. Haar man, een inktfabrikant, kijkt geÔnteresseerd mee in de koffer en mompelt: ‘Hm, is dat niet iets voor Bollywood?’


Een week later heeft hij het apparaat doorverkocht. Een paar maanden later laat hij me het nieuwste filmliedje van Lata Mangeska horen.. met op de achtergrond de ARP Odyssey.


Lata Mangeshkar 2

- Wow! En dan meteen ingezongen door de beroemde Lata Mangeska..!


'Hm, blijkbaar hebben ze daar in Bombay geen andere dame die kan zingen..,' haalt z’n schouders op,†‘maar ze doet het goed, dus…’



Lata Mangeshkar















connaught circus

Diezelfde avond struin ik met een Nepalese vriend rond Connaught Circus. Het roemruchte Indian Coffee House, een oud journalistiek honk waarvandaan zo’n beetje elke politieke omwenteling ontkiemde, blijkt opgeheven.†


indian coffeehouse 2

Op last van Indira Ghandi, zegt men, maar mogelijk had de tijd de provisorisch overdekte verzameling aan tafeltjes en stoeltjes ingehaald.†


Imperial

Een deel van de stam-gasten bleek al eerder verhuisd naar het verderop gelegen Imperial, waar tot 25 jaar geleden de Britse kolonialen hun late†tea or wiskey†nuttigden.



Verder wandelend, stuiten we op een nieuwe tent, modern. Voor het eerst van z’n leven drinkt de Nepalees hier een cappuccino. Meteen wil hij het benodigde apparaat kopen om in Kathmandu de allereerste coffeeshop te beginnen.

‘Zelfs de duurste hotels schenken slechts oploskoffie!’

Een maand later gaat hij inderdaad van start. Maar wat de Nepalese boer niet kent, dat drinkt ie niet.†Hij had beter de naam wereldwijd kunnen patenteren: Coffee Corner.†


coffee corner cut our


Tot dan toe kochten m'n bovenbuurvrouw en ik – als we geld hadden – Times en Newsweek, de enige twee buitenlandse bladen, †alsmede - zodra we wat meer geld hebben – instant Nescafť.

Een Nestlť vertegenwoordiger, ver weg van huis, vertrouwde me toe dat hun oploskoffie in AziŽ van exportkwaliteit was. Dat hield in: langer gebrand om de inferieure bonen wat meer smaak te geven. Ook werd er meer parfum aan toegevoegd.

‘Want het doorbreken van het afdekvliesje bepaalt uiteindelijk de herinnering en of je het opnieuw zal kopen.’ Ons consumptie-patroon wordt reeds lang en breed onderzocht en gemanipuleerd..

my boy

Slagroom maakt rauwe bonen echter zoet en dus blijven we Nescafť kopen, er is immers niets anders, alsmede een blikje gecondenseerde melk. Hollandse export.†

Op het wikkeltje staat een wit-witjongetje hand in hand met een zwart-zwart jongetje. †Geen Nepalees die daar van opkijkt. Maar die twee dikke, rondborstige, drachtige moederbeesten ernaast… zijn dat jullie koeien..!?!


(Op internet kan ik het bewuste wikkel niet terugvinden. Is het mettertijd soms veranderd in bijgaande?)


Vervolgens roeren we tien minuten hard in een kopje de dikke witte melkstroop, gemengd met het aangebrande Nestlť poeder, schenken er kokend water op, et voila: onze superdeluxe cappuccino.



Connaught circus 3

Kuierend rond Connaught Circus prakizeren de Nepalees en ik ons suf hoe je zo’n log apparaat langs de vele controle-posten in zijn bergstaat krijgt. Maar wellicht staat de oplossing pal voor onze neus geparkeerd:†een van die hippiebussen..?


hippybus 2

Velen stappen in op de Dam, maar weinigen blijven daadwerkelijk zitten tot aan het eind van the trail.

Ze hielden ‘t voor gezien in Istanbul, hadden 't in Kabul gehad met hun medepassagiers of bleven liever langer luieren in Goa.


Onder een van de minder opvallende, minder kleurtjes knallende bussen zien we een man aan het klussen. Ik vraag wanneer hij vertrekt. Meteen schiet hij d’r onderuit: ‘Morgen! Ik verdom het nog langer te wachten.’†

Quasi onverschillig begin ik over mogelijkheden om een groot apparaat mee over de grens te smokkelen.. Al sleep ik een raket of een kilo goud mee, de Australische beer wil weg uit Delhi,†on the road again..


hippybus

De volgende ochtend sloopt hij de voorste stoel uit z’n bus, plant onze inderhaast aangeschafte espressomachine op die plek en installeert zijn vrouw erbovenop.†

Uiteraard steken er een stel kloeke krukken tussen haar benen rechtop naar boven. Het geheel vormt een licht obscene aanblik waar alle rondsnuffelende douaniers onderweg zich niet goed raad mee blijken te weten.†

Vrij snel wordt duidelijk waarom de bus tamelijk leeg is: elke avond ligt de beer met een biertje onder het rijdend chassis te sleutelen. Opdat we de volgende ochtend weer wat verder kunnen.


vallei ktm boer


Om geld uit te sparen, slapen de meeste passagiers in de bus. De accu’s zijn blijkbaar nog goed genoeg om in de avond het licht wat langer te laten branden.

Vanaf de omringende, in duisternis gehulde hellingen slaat † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † †de lokale bevolking gade. Ze genieten van de bezige, ruziŽnde, schreeuwende, etende, vretende, zich omkledende, met slaapzak worstelende, vreemde jongelui in de verlichte bus.†

Met houtblokken als schokdempers rijdt de bus uiteindelijk de Kathmandu vallei in. Er branden kleine lichtjes in de boerderijen, het wekenlange geklaag verstilt terstond bij de aanblik. Blij dat we er eindelijk zijn, nota bene tijdens kerstnacht.


Shippybus 3



Aan het eind van the trail worden de grote, logge voertuigen verkocht. Meestal voor de sloop. Van de opbrengst vliegen † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † de chauffeurs naar huis.

Slechts een enkeling rijdt de hele route ook nog ‘ns terug. Geheid komen ze op het briljante idee om de reis te financieren door handel mee terug te brengen; zonder besef van de bekende, lange traditie, van Marco Polo tot de Mandarijn van Middelburgh.

De hipste handel is het meest profijtelijk maar met elke honderd kilometer naar het westen ook steeds illegaler: de zwarte ganj uit Nepal, of de meer gewilde hasj uit Afghanistan.

Geen idee waarom er zovelen op het evenzo briljante idee komen om het in de bumper te verbergen. Vreemd, want als nou ergens lang en creatief over gemijmerd wordt..

Uiteraard, alleen de mislukte pogingen raken bekend.

†Ergo: de bumper is geen goede stash.


plant

Een van de mooiere smokkel-verhalen, zo ver ik weet, stamt †uit Peru. Een man verscheen op† de luchthaven met zijn arm in het gips. De douaniers hadden telefonisch een tip ontvangen, haalden hem uit de rij en braken het gips open.†

Niets.


Duizend bommen en granaten, hij tierde de hele luchthaven bij elkaar.†Duizend maal excuus. Natuurlijk zorgde men ervoor dat de man met de volgende dag, voorzien nieuw gips, alsnog kon vertrekken.

De volgende dag vertrok de man met vernieuwd gips. De douaniers keken hem na en vroegen zich openlijk af of hij niet zelf dat telefoontje had gepleegd, maar ze durfden het niet aan om het gips nogmaals open te breken.†

Toentertijd ging het om bankbiljetten, tegenwoordig is†het gips zelf van cocaÔne gemaakt:


Cocaine cast


Hoezeer de mondiale verhoudingen†gekanteld zijn, moge blijken uit een recent incident. Vorig jaar smulde de Nepalese pers van de arrestatie van een busreiziger – van China naar Nepal - met twintig kilo baar goud in z’n koffer. Die zat samen-gebonden met andere koffers op het dak van de bus.

Geen enkele van de media onderzocht hoe het mogelijk was dat goud in datzelfde jaar plots op de tweede plaats van de nationale importlijst prijkte.

Dus nŠ brandstof – noodzakelijk voor vervoer maar ook voor koken en verwarming. Ook in het jaar erop stond goud op de tweede plaats, in 2012.

Begin 2013 werd op dezelfde route weer een bus aangehouden. Dit keer niet met twintig maar met vijfendertig kilo baar goud. Het zat verstopt – briljant - in de bumpers.†

Uit onderzoek bleek dat het toebehoorde aan dezelfde man die het jaar ervoor twintig kilo was kwijt geraakt. Toen zat hij zelf niet in de bus, bij deze inhaalslag wel.

Die dag gonsde de vallei van verbazing: hoe kan iemand met zoveel geld twee keer dezelfde truc uitproberen, nota bene op dezelfde route.†

Omdat het zoveel keer ervoor wel was gelukt? Met minder goud? Werd de man te gulzig?†Ook vroegen de media zich nauwelijks af waar het goud vandaan kwam; wie kan even vijfendertig kilo ophoesten?†En waarom? Om het verlies van de vorige twintig kilo weg te poetsen?

Geen idee.†Er dieper naar vragen zou onmiddellijk de communicatie verstillen. Totdat iemand - in een kleine kring van Tibetaanse handelaren - iets opmerkte over de goudsmokkel van China naar India. Hij bleek een verbitterde gebruiker van het ondergronds bankieren.†

Nu rest nog de vraag of ondergrondse banken onderling wŤl de goudstandaard hanteren…..


GOLD


PS: Pas later kreeg ik te horen wie van de vier†de eigenaar van het goud was. Nou?

GOUD TEKST


boeien


(26 okt 2013; wordt vervolgd)




5


fire pilgrim doek bookstore brand +


Afgelopen 17 mei brandde†Pilgrims Book House af in Kathmandu. Vanaf 1984 was de winkel uitgegroeid tot een conglomeraat van huisjes, soms twee of drie verdiepingen hoog.

†† †

fire pilgrim bookstore brand +


Fire

De eigenaar had – kort gezegd – een zestiger jaren instelling: zijn inkoop richtte zich voornamelijk op cultuur, kunst, boeddhisme, hindoeÔsme, theosofie, antroposofie, astrologie, reizen & reizigers - en dat dan allemaal door de eeuwen heen.

Na twee, drie decennia beheerde Pilgrims Book House een waanzinnige boekencollectie - in elke zin van het woord.†

Yang 2

Als je zo’n beetje alles in je voorraad opneemt dat er in India in druk verschijnt – van How to seduce a girl tot Thou art that en van†Zen gardens†tot If you meet the buddha on the road, kill him! –†en je laat zelf ook nog vergeten boeken als†Jang Bahadur’s visit to Queen Victoria†in facsimile herdrukken dan ontstaat er een werkelijk waanzinnige collectie.†


fire piligrims

Doordat eigenaar Rama Nand Tiwari meegroeide met z’n klantenbestand – en vice versa – kon je in z’n Himalayaanse boekenberg verschillende stromingen en rode draden aanwijzen, de zeitgeist herleiden. De collectie zŤlf werd geschiedenis.

pilgrim 3

Het laatste decennium, waarin het toerisme steeds massaler was geworden, zag je hoe de zware luxe foto- en koffietafel-boeken het echte leesvoer de stellingen indreef.

Daar trof je tussen het reguliere drukwerk opmerkelijke studies naar onderwerpen waar je nooit aan had gedacht maar waarover je op slag wilde weten; of je trof er krankzinnig gedetailleerde, antropologische proefschriften over een vergeten traditie in de voorlaatste vallei, rechts, richting Ganesh Himal.


yoga 5

Op planken daarboven stond dan weer een ruggenrij boeken van buitenlanders die het hindoe- of boeddhisme empirisch hadden onderzocht, daar diepzinnig over konden kakelen, een naam in het sanskriet hadden aangenomen en – geheel volgens millennia oude, wereldwijde traditie - zichzelf neerzette als autoriteit op gebied van God en gebed, mediatie en yoga, etcetera.


yoga 2

Weer een paar planken schuin eronder ontdekte je rijen titels uit de Brits-koloniale tijd.†

Of zeldzame,†archaÔsche vertalingen van oude Vedische geschriften.†

Of boeken van legerofficieren die in hun vrije tijd vanuit India het Tibetaanse boeddhisme boek-staafden.†Vooral deze laatste†donderkeilers echoden nog lang door in talloze†Europese wetenschappelijke- en kunst-napraat met hilarische beschrijvingen; als je stellige beweringen doet over een verre cultuur, kun je er maar beter 'n keertje zijn geweest.

Tenzing Hillary

Daarnaast stonden dan weer planken met beschrijvingen van het land Nepaul zonder dat men de hoofdstad ooit had mogen verlaten.

Kortom, de eerste IndiŽrs, Tibetanen en Nepalezen die na de tweede wereldoorlog over hun eigen religie, cultuur of land schreven, hadden het niet moeilijk alle voorgaande boeken te overtreffen; jammer dat ze vaak zo verschrikkelijk breedsprakig waren..

Bij analfabetisme wijst men vaak naar het gebrek aan onderwijs als enige oorzaak. Alsof niet-gestudeerden zichzelf het schrift niet eigen kunnen maken.†

Misschien is uitgeschreven gedachtegoed in tropische streken minder gangbaar doordat een boek na een paar regenseizoenen door allerhande ongedierte is opgevreten. Mogelijk dat hierdoor†-†naar verhouding†-†zoveel meer teksten bestonden op de dunbevolkte, ijzige Tibetaanse hoogvlakten dan aan de dichtbevolkte, zonovergoten kant van de Himalaya.


Map nepal 2


Kesar 2 groep

Na een lang bezoek aan Engeland besloot in 1908 een third in line†telg der Rana’s†tot de bouw van een museum annex bibliotheek.†

Kaiser tuin

Het paleisje bestaat nog steeds en is in gebruik door het ministerie van onderwijs; de exotische tuin is verpacht als restaurant: Garden of Dreams.

keshar tuin 4

Het is een fraai gebouw met een fraaie geschiedenis. Het wordt echter allemaal wat minder als je bedenkt over welk een onbeperkt budget de jongeman kennelijk beschikte.†


- Kaiser

Venetiaanse lampen, rococo spiegels, marmeren bustes – hij liet het allemaal ongezien opsturen; de bijbehorende tijgervellen-met-kop schoot hij ter plekke zelf wel. Hij was per slot:†Field Marshal Sir†Kaiser†Shumsher Jang Bahadur Rana.

Dat wil zeggen: verschepen van Europa naar Calcutta en verder met de eerste locomotieven naar de grens met Nepal, om vervolgens door het voorgebergte op de rug te worden versjouwd richting hoofdstad. Zelfs auto’s.


auto 2

keshar tuin 5

In 1974 lukte het me om een stief kwartiertje ongezien door het gebouw te dwalen.†

In de voorname vertrekken stonden de chique, gebonden en ingenaaide werken als behang langs de wanden. Ongetwijfeld volledige series, van Sakyamuni tot Shakespeare.†

Gezien de beperkte tijd koos ik voor de vijftigtal verroeste archiefkasten langs de gangen.

keshar logo

Ergens in Londen bestaat wellicht nog een 86, Charing Cross Road -achtige correspondentie over de 40.000 boeken die naar Kaiser werden afgezonden.

Ik trof boeken over astrologie en handleeskunde, over voedsel en vasten, over literatuur en cultuur, over theosofie en antroposofie, over ontdekkings-reizen en bergbeklimmers.. Ťn zelfs smaldeeltjes lijkend op†How to seduce a girl†als in Pilgrim Book House van een kleine eeuw later. Voor de rest was het nogal een maharatjetoe.

Wellicht wordt de Kaiser collectie zelf ooit nog interessant voor een antropoloog. Ik deed een ijzeren deur iets te hard dicht,†werd betrapt en uit de gangen verwijderd.


Regmi boek

Het eerste, serieuze geschiedenisboek over Nepal werd in de zestiger jaren bijeengesprokkeld door D. R. Regmi na het verzamelen van perkamenten teksten van paleizen en priesterkastes, maar meer nog door het bestuderen van inscripties op stenen platen, al dan niet rondslingerend in brokken bij tempels - zie achter haar groene sari - en bij voormalige Malla huizen.†



Onder†Nepal verstond hij – net als de Manderijn van Middelburgh twee en halve eeuw eerder – bijna uitsluitend de Kathmandu vallei.

map nepal


Pas in de zeventiger jaren verscheen het eerste serieuze boek over het koninkrijk Nepal, qua oppervlakte ongeveer zo groot als Engeland.


Hagen

De Zwitserse geoloog Toni Hagen kreeg bij een haardvuur en een glas whiskey de Nepaleze koning Mahendra zo ver om samen, per helikopter en olifant, uitgebreid z’n eigen land te bezoeken; en te zien of er wellicht bijzondere bodemschatten te exploiteren vielen..

Mahendra



Van de weinige uitgaven konden de drie boekhandels in Kathmandu moeilijk draaien in de zeventiger jaren. Voor een heus aanbod moest je naar Delhi, Calcutta of – zoals ik †regelmatig - naar Darjeeling.

Zodra de Indiase laagvlakten te heet werden, weken de britse kolonialisten uit naar de heuvels van bijvoorbeeld Simla of Darjeeling. Doordat ze graag en langer in de rust en koelte van de Himalaya verbleven, ontwikkelden die heuveldorpen zich tot administratieve centra.


boekenwinkel

De enkele boekhandels die na het vertrek van de Britse kolonialen wisten te overleven, waren bijtijds overgeschakeld op onderwijsboeken.†

Darjeeling telde immers nog steeds vele kostscholen. De vooroorlogse collectie verhuisde een paar planken hoger, je had er een trap en een stoffer bij nodig.†

Je zag wat de kolonialisten zoal lazen tijdens de loodrechte regens. Ook hier verschilde het aanbod weinig met het latere Pilgrim Book House. Behalve dan dat er wellicht talloze eerste drukken tussen waren, mogelijk ook tussen mijn aankopen.†

Toen m’n boeken eenmaal zaten ingepakt om na zeven jaar verblijf mee naar Nederland te nemen, werden alle aluminium kisten gestolen. Door een van de allereerste junkies in Kathmandu - die eer had ik dan weer wel.


- Alu kist 3



(6 nov †2013; wordt vervolgd)





6


Blavatsky


Annie Besant

Eind negentiende eeuw schetsten†Grand Ladies of Theosophy als Helena Petrovna Blavatsky en Annie Besant het beeld dat tegen de voet van de Himalaya vele verdwaalde zielen aanspoelden.


Blavatsky 1891





Zichzelf telden ze niet mee, ze waren er om spirituele redenen: ze bestudeerden de millennia oude geschriften van de Indus vallei en van de Tibetaanse hoogvlakte.


Hoezeer zij ook hun gevonden waarheid in schrijfsels naar huis verdichtten – om in hun jargon te blijven – uiteindelijk leidde hun langdurige aanwezigheid wel tot het glasheldere gedachtegoed van JJ Krishnamurti.†

jj k tekst 2


Als JJ in de zeventiger jaren in Bombay aankomt, loopt heel Poona, het centrum van de Bhagwan beweging, nagenoeg leeg. Van lieverlee verklaart Rajneesh Chandra Mohan dat er behalve hem nog een verlichte geest op aarde vertoeft.†

Bij gevolg zijn de eerste rijen in Bombay - maar later ook in Amsterdam - rood gekleurd van het Bhagwan unisex uniform. En uiteraard begint JJ zijn talk†voor de zoveelste keer over†how utterly foolish it is om welke geestelijke autoriteit dan ook buiten jezelf te accepteren.

Vanaf zijn jeugd had Annie Besant JJ onder haar hoede genomen en hem wereldwijd gelanceerd als De Ster van het Oosten.†

Zodra hij meerderjarig werd, ontbond hij de organisatie en retourneerde geld en landgoederen (het kasteel in Ommen bijvoorbeeld) aan de gulle adepten.

JJ tekst

Zijn verdere leven hield hij†talks, verscheidene ervan zijn op†internet†terug te vinden.†Een afgeleide van zijn gedachtegoed doet tegenwoordig opgang als†mindfullness.



Alexandria David-Neel

De Belgische operazangeres Alexandra David-Nťel werd uiteindelijk de bekendste van eerder genoemde dames der theosofie, maar moest toen nog aan haar Voyage d'une Parisienne ŗ Lhasa (1927) beginnen.†

Alexandria David-Neel

Eerst diende ze nog een homosuele edelman voor een korte periode te trouwen om hem een alibi te verschaffen, waarna hij op zijn beurt haar reizen financierde.†

Ze beschreef ondermeer hoe ze van Tibetaanse lama’s had geleerd om naakt in de sneeuw te mediteren op innerlijke warmte. De duitser†Ernst Lothar Hoffmann, die zich de naam†Anagarika Govinda aanmat, verbaasde zich later in zijn reisboek erover dat het allemaal nog waar was ook. Hij had het geverifieerd bij de betrokken lama’s. Weer later beschreef de fotograaf van professor†Giuseppe Tucci - ik kan het boek niet meer op naslaan, helaas - met diepe minachting over die duitser die als monnik die door Tibet trok, bedelend om eten bij de toch al zo arme bevolking.


GOVINDA


- Tat Tvam Asi

En zo wedijverde en roddelde de pelgrims lustig over elkaar, niet veel verschillend van andere 'ontdekkingsreizigers’.†

De Mandarijn uit Middelburgh moet daar wel een uitzondering op zijn geweest, aangezien hij nagenoeg geen sporen achterliet.


David neel boek

David-Nťel's boeken werden een groot sukses - vooral onder society dames - †en haar manier van leven kreeg wereldwijd navolging.†In Nederland bij uitstek in de persoon van Lily Eversdijk-Smulders die in de vijftiger jaren over haar reizen vele radiopraatjes hield.

Eversdijk 2



Eversdijk

Tijdens de komst van de dalai lama naar Nederland in de tachtiger jaren maakte ik een radio-portret van haar; ik hoefde de microfoon slechts open te zetten.†Als een van de eersten had ze een stichting opgezet om Tibetaanse vluchtelingen te ondersteunen.†

Ze was in de tachtig en zeer slechtziend. Ik kwam haar van huis ophalen om samen naar de ontvangst in het Volkenkundig Museum in Leiden te gaan. Daar was voor de ontvangst een tentoonstelling over de Tibetaanse cultuur ingericht.

'Is u van de Vara?’ riep ze met hoge stem vanaf haar balkonnetje aan de Vondelstraat. Zonder het antwoord af te wachten, wierp ze een sleutelbos aan een schmoetzig zakdoekje naar beneden, pal op mijn hoofd.

In het museum probeerde een haag van kakkineuze pensionados mij - persmuskiet, beet een van hen me notabene toe -†op afstand te houden. De dalai lama was van hýn.†


Dalai lama young

In die jaren kwam hij, politiek leider, voornamelijk geld inzamelen voor zijn verdreven volk.†

Oud Geld in Nederland had kennelijk - na JJ’s adbicatie - in hem een nieuwe, geestelijke leider gevonden.†

(Zijn laatste boek Beyond religion sluit overigens wonderwel aan bij JJ’s gedachtegoed).


Dalai lama quote


Wellicht hebben Les grande dames de la thťosophienooit geweten dat anderhalve eeuw eerder – rond 1720 - een jongeman uit Middelburgh hen voor ging.†


brits colonial

Dankzij het Engelse, Franse en Russische†expansionisme†kon men inmiddels niet meer naar Tibet.†

In de tijd van de Mandarijn, begin 18de eeuw, vormden klimaat, rovers en ziekte de voornaamste obstakels.†In de 19de eeuw maakten de koloniale machten het elke reiziger moeilijk of onmogelijk, paranoÔde als ze waren over wiens spion hij zou kunnen zijn. Zelf stuurden ze immers voortdurend 'verkenners' op pad om het nog spaarzaam in kaart gebrachte AziŽ te onderzoeken, met name op goud en andere grondstoffen.


Tibet kaart - versie 2



De Tibetanen zelf vertrouwden het altijd al niet waarom buitenlanders zoveel moeite en leed ondergingen om de hoofdstad te bereiken; hun komst was door de eeuwen meestal slecht nieuws geweest.


Tibet 5


Terwijl de Europese Heren van Stand zich in die dagen bezig hielden met expansionisme – het roven van grondstoffen en uitbreiding van hun afzetmarkt - hielden een groot aantal Europese Dames van Stand zich bezig met occultisme en oriŽntalisme, magie en mystiek, met vasten en reinigen, druÔden en alchemisten, seksuele sublimatie, en ga zo maar door.†


Blake

In wezen een uitloper van de romantiek:

Tijdens de romantiek werd de overwaardering van de rationele zijde van de mens aangevallen. Men beschouwt het rationalisme van de 18e eeuw als een vernauwing van het bewustzijn. Romantici keerden zich tegen de koele onverschillige objectiviteit van rationalistische denkers en de wetenschap. Men verzet zich tegen de overheersing van wetenschap en technologie. Zo werd Isaac Newton wel eens bestempeld als de 'vleesgeworden duivel' door William Blake.


Blake 2

Daartegenover stelde men het gevoel, de fantasie, de verbeelding, de intuÔtie, het onderbewuste, het onverklaarbare en het raadselachtige. Deze intense emotionaliteit en verlangen naar het onverklaarbare en de fantasie leidde ook tot een grote hoeveelheid zelfmoorden. Dit wordt wel de Zwarte Romantiek genoemd. Goethe's Die Leiden des jungen Werthers, dat eindigt met de zelfmoord van de hoofdpersoon, is hiervan het beste voorbeeld.†

(Wikipedia).


brits col gezelschap









doyle portretDoyle book








Rond 1910 was de romantiek onder de elite verworden tot curieus, gek en interessant doen. †Van†de magsiche gezelschapsspelletjes ŗ la Arthur Conan Doyle tot de mystieke flair van de astroloog Aleister Crowley.

crowsley book31Crowslay











In Nederland werd dit milieu treffend belichaamd in Bernard en Juliana, zij het nogal na dato: hij met z'n geheime Bilderberg-groep, zij met haar mystieke Gooische genootschappen, gebedsgenezingen, enz.


Jul Bern 2


De verloren ziel typering gaat echter beter op voor de hippe jongelingen uit de zes-zeventiger jaren. Eveneens op zoek naar zingeving, afgezet tegen de westerse rationale.


Freedom

Ook Shangri-La had echter een onafhankelijkheidstijd achter de rug. De jonge nazaten van de verdreven kolonialen dienden nu over een visum te beschikken en uiterlijk na drie maanden weer hun mat op te rollen.

Een reiziger die on the road ergens rust vindt, is naar zegge een gezegend mens. Hij blijft echter op de gevonden plek lange tijd een buitenstaander, zo niet altijd.†

De eerste twee jaar verliest hij zich in de nieuwe omgeving, de andere cultuur. Pas daarna dringt tot hem door hoezeer hij die andere omgeving en cultuur nodig heeft om zich te kunnen verliezen. En zo komt hij zichzelf weer tegen, zij het nu binnen die andere omgeving en cultuur. Voor vele avonturiers is dat het moment†to move on.

Ook als hij dapper deel uit blijft maken, raakt hij bij een crisis – seks, ziekte of dood – meteen uit beeld. D’r steekt immers nog een halve retourticket uit z’n broekzak – en er is nooitnergens behoefte aan buitenlandse betweters aan de zijlijn.


india map


Visumverplichtingen dwongen†langblijvers na drie maanden de grens over. Niet zozeer naar landen alswel naar steden: Delhi, Dakha, Bangkok, Hongkong, Kuta, Kyoto..

Voor dergelijk dure tickets ontbrak me het geld. Met de bus naar de buren volstond echter evengoed. Beter zelfs, want het gaf me gelegenheid de speurtocht naar de mandarijn voort te zettten in de talrijke boekhandeltjes die Darjeeling rijk was.†

bud

In de regentijd duurde een busrit Kathmandu Valley - Darjeeling Hillstation twee tot drie dagen, afhankelijk van de staat van het vehikel, van plotse landverschuivingen, van overlopende rivieren of een geit op de weg.

Na tien uur schudden en bungelen over kapotte wegen en rakelings scheren langs ravijnen, tufte de bus dan laat in de avond een open zandvlakte op. Die kale, stoffige, hete zandvlakte heet in mijn herinnering Kankervita maar mogelijk had de pestpokkeplek een iets vriendelijkere naam.

Aan de uiterste rand van de zengende zandbak stonden drie huisjes in de avondzon te wachten; als loketten voor het eerstvolgende ruimteschip.

Kankervita

Op deze vlakte in de Terai diende je de nacht door te doorstaan, in wezen een soort overlevingsspel om India binnen te mogen gaan.†


Het land India ging om exact 10:00 uur open –†ook stempelaars hebben een eigen leven.


Immigration


Elke hoek van elke kamer van elk wachthok in Kankervita lag vol handelsreizigers en andere bergbewoners. Maar ook vol spinnen, muggen, kakkerlakken mŤt hun respectievelijke vrienden en vijanden.†

Omdat beschutting zinloos was, zaten er in de houten hotelletjes ramen noch deuren. Buiten†heet, binnen heet.†

Als je†ontwaakte en naar buiten keek, zag je een ossekar een spoor trekken door een landschap waarin duizend jaar helemaal niets was veranderd.


landschap



tijgerbalm blikjes

De plaatselijke muggen en vlooien vonden me snel: big white hunter in town.†Het enige middel dat ik bij me had dat malaria zou kunnen voorkomen, waren een paar blikjes tijgerbalsem.†

mug 2


De donkere nacht was godgloeiend lang..†





Tijdens de moesson veranderden de anders zo schamele rivieren in een delta van stromen. Voor de bewoners aan beide oevers brak er een gouden tijd aan.

Zowel de Nepalese als de Indiase boeren hadden tijdens de natte maanden weinig te doen. Vanuit hun huisjes zagen ze de bergbewoners spartelen om de rivier over te steken.†


terai dorp kind

Aan de Nepalese oever vroegen de boeren een hoge gage om hen met hun bootje over te zetten. De meeste reizigers hadden geen keus: weinig bergbewoners kunnen zwemmen en durven het water te doorwaden.

Opeengepakt in grote, uitgeholde boomstammen staken ze hun hoofd tussen de knieŽn en riepen de goden aan. Grappig gezicht als je zelf - tot je middel in het water - ernaast loopt. Bibberend bereikten ze de overkant van de eerste geul.†Om zich pas daar te realiseren dat er geen bootje beschikbaar was voor de volgende geul.

Toch maar proberen door de rivier te waden of voor een nog hogere gage terug met hetzelfde bootje? Ze hadden gezien dat een paar anderen en ik heelhuids de overkant hadden gehaald. Bijna alle bergbewoners plaatsten de bagage op hun hoofd en schuifelden angstig de rivier in - op hoop van zegen.†

Bergvolk klimt en daalt makkelijk dankzij korte beentjes. Die van de Indiase plattelandsboeren zijn daarentegen lang. Een paar passen achter de Nepalese bergbewoners liepen ook de IndiŽrs het water in. Hoe meer naar het midden, hoe nader het water bij de kleinere reizigers aan de lippen stond.

Her en der gingen ze kopje onder, lieten noodgedwongen hun bagage los, raakten zelf op drift en schreeuwden om hulp. Op dat moment schoten de IndiŽrs naar voren. Een van hen greep de bagage, een andere greep de man of vrouw in de nek en noemde hun prijs. Akkoord of†…†?

Een kleine Japanner begreep het allemaal niet zo en spartelde voor me langs, richting India. Medereizigers klampten zich vast aan de langste in het gezelschap; een klein meisje zelfs aan m’n nek. Maar ik had weinig aandacht voor hun gekrakeel, noch voor m’n koffer die ook ergens moest zijn. In het woeste water stroomden takken en stronken voorbij die de huid aan flarden konden scheuren. En ik had maar een beeld voor ogen: hoe†de rivieren in feite de riolering vormen van Nepal.

Rivier oversteek

Eenmaal aan de overkant, sloeg bij menigeen de angst plots om in woede. De lange stokken die de IndiŽrs gebruikten bij de oversteek, kwamen hen ook nu goed van pas. Op het kleine stukje strand klonk een kakofonie van gebed, geschreeuw en gelach.† Een fruitstalletje werd in een oogwenk geplunderd - dorst! - alle beschaving leek tijdens de oversteek verzopen.

Zodra de gemoederen bedaarden, ging men toch maar in de klaarstaande bus zitten wachten. Er droop modder van de treden, dit was duidelijk het zoveelste ritje vandaag.

Over de lege zandweg kwam een taxi aanrijden. Er stapte een doorweekte Japanner uit, nam plaats in de bus in en keek voor zich uit alsof hij met de metro op weg was naar Tokyo-Noord.

Ook de rest zat er stil en moe bij. Leeg.

De mandarijn uit Zeeland kon vast een beetje zwemmen, maar ook zijn medereizigers waarschijnlijk niet of nauwelijks.†Lagen karavanen tijdens de regenmaanden stil? Bleef hij daarom her en der seizoenen lang?†Welk een ijzeren gestel moet hij hebben gehad.


- kaartje

(10 nov 2013; wordt vervolgd)




7


kanchenjunga


Ook al telt Nepal het grootste aantal 8000+ toppen ter wereld, Kathmandu mocht willen dat het gezegend was met het bergzicht dat Darjeeling heeft op de Kanchenjunga van 8586 meter hoog.


kachenjunga-2


De Britse kolonialisten lieten een cirkelvormige promenade aanleggen om zowel ‘s ochtends als ’s avonds te kunnen flaneren langs een adembenemend panorama.†

Mits er geen natte mist voor hangt – wat dikwijls het geval is.

††

mist346


Met zo weinig kans op familarity breeds contempt

blijft het ongekend mooi.


mist381


Aan de voet kun je sinds 1881 in Siliguri Junction een boemeltje boeken.†


Darjeeling railway


trein487


Zo’n zes uur lang meandert de kleine locomotief omhoog, langs 78 kilometer aan voornamelijk theetuinen – reeds in oude reisgidsen een must do.


theestruiken259


theestruiken336


Zelfs in de allereerste wagon kwam je echter zwartgeblakerd aan. De Toy Train vervoerde dan ook voornamelijk vracht.†

De meeste reizigers - Bengali, Nepali, Bhutani, Sikkimi, Tibetani en ‘n losse Westerli – prefereerden een van de volgestouwde verzameltaxi’s die er een kleine twee uur over deed.


theetuin darjeeling


Tussen de duizenden groene theestruikjes doken her en der halve vrouwen op die blaadjes bekeken, ze misprijzend lieten zitten of over hun hoofd in een rugmand wierpen.



Gemiddeld duurt het zo’n 25 jaar eer een struikje geschikte theeblaadjes oplevert. De Britse kolonialist die de aanleg van een plantage annex emporium ltd oprichtte, zag kennelijk geen ondergaande zon boven het Britse imperium hangen; ze hebben er zelf maar korte tijd van geprofiteerd.



Hoe bijzonder al dat tedere groen, mijmer je, uit het treinraampje hangend, het kan niet anders dan smaakvol en gezond zijn.†


pluk mand270


Totdat er her en der halve mannen met sproeiers op hun rug opduiken - stuift er 25 jaar lang gif over zo’n struikje…?


thee plukker mand


Ook krijgen theeblaadjes niet meer de tijd om op natuurlijke wijze te drogen, ze worden alshetware geroosterd. Gave, hele blaadjes waren altijd al voor de export.†


pluk richel-2


In India en Nepal verkoopt men voornamelijk de goedkoopste kwaliteit: zwart geblakerd theegruis dat bekend staat als Lipton-tea; een merknaam als soortnaam gelijk Maggi.


Thee als recept


Zonder melk en suiker is het ondrinkbaar.


Thee


Als het niet al te onbeleefd was, liet ik teatime aan me voorbijgaan. Meestal werd de thee mierzoet gedronken. In suiker krioelen graag mieren, ze laten er ziekmakende stoffen in achter, hun urine, is me verteld.†


z:w thee


Dan de melk. Ziektekiemen zijn er pas na drie minuten boven honderd graden uitgekookt †– denk aan de loslopende heilige koeien tussen het verkeer –† en dat gaat moeilijk bij melk.†


z:w thee230




Maar bovenal: op een lovely cup of milktea drijft steevast een gemeen heet vel.

Terwijl je beleefd opzat, hoopte je onder het vel door te kunnen nippen.†

En dan klŤts besloeg het ineens toch je kin met een laagje hete kledder.

‘Oh, dear.’


Tijdens de hitte over de laagvlakte weken Britse officieren graag met hun gezinnen uit naar de hillstations in het voorgebergte van de Himalaya.†


Darjeeling op 2045 m was ooit opgezet als sanatorium voor soldaten maar groeide snel uit – want aangenaam rustig en koel – tot permanent administratief centrum.


krantenvrouw493


Met als gevolg dat het in de zeventiger jaren nog steeds een klein aantal uitgebreide boekwinkels kende.


Darjeeling huizen


In Kathmandu was je aangewezen op een paar plankjes tweedehands, verkocht of geruild door reizigers uit alle windstreken. Het varieerde van ludduvuddu tot Ludlum tot losse flodders aan literatuur. Enthousiast herkende je soms een naam – maar dan bleek de rest in een vreemde taal.

Het bleef alert afwachten welk boek aanspoelde, want de gepensioneerde politieman die er een boekhandeltje op na hield in Freakstreet begreep nooit echt wat je zocht.


Darjeeling square


In Darjeeling waren de Britse kolonialisten alweer twintig jaar verdwenen. Hun interesse was naar de bovenste plank verhuisd om ruimte te maken voor de gevolgen van Freedom at midnight: talloze schoolboeken over talloze onderwerpen in talloze talen voor talloze minderheden die voor alles ťťn ding gemeenschappelijk leken te hebben: leergierigheid.


darjeeling boekhandel

Wiebelend op vooroorlogse trapjes, worstelde ik me telkens weer door de stoffige voorraad. In elke index op zoek naar The Mandarin of Middelburgh. Een tijdrovende bezigheid doordat ik me steeds weer verloor in zovele andere interessante, hilarische of krankzinnige verhalen en verslagen.


boekhandel


(06 dec 2013; wordt vervolgd)




8


Brittish Raj


T. G. Montgomerie

Zoals de verslagen over hoe Captain T.G. Montgomerie (1830-’78) – die vanuit Calcutta de Great Trigonometrical Survey of India leidde – op het idee kwam om eenvoudige, plattelands IndiŽrs op te leiden tot spion.†

Meetinstrumenten Survey

Om ze daarna te voorzien van minuscule uitgaves van de meet-instrumentjes op bijgaande foto en hen naar Tibet te sturen.†

Om het land – pakweg zo groot als West Europa – al lopend in kaart te brengen.†

Nikolaj Przhevalsky

En of ze ook even konden kijken wat de Russen – waaronder de illustere Nikolaj Przewalski - aan de noordgrens uitspookten.

Dalai Lama 13

De jarenlange strijd om de veronderstelde goudvoorraden van Tibet (1813-1907) heette bij de Britten The Great Game, bij de Russen Het Schaduwtoernooi en bij de Tibetanen ongetwijfeld iets dat we nu 'buitenlandse agressie' zouden noemen.



Surveying India


chanden Singh - versie 3


Nain Singh Rawat

Een van de opgeleide spion-nen was meester Nain Singh Rawat (Ī 1826-‘82), hoofd van een berg-schooltje.†

De eigenlijke betekenis van pandit is ‘geletterde’, het werd mettertijd echter een groepsnaam voor deze Survey-spionnen.




Samen met z’n broer Mani werd hij geronseld en een paar maanden getraind in het zetten van exact dezelfde stappen – ongeacht klimmen of dalen – van 33 inch.


tibet landschap


Spying for the rai

Vermomd als arme pelgrims trokken ze in 1865 de grens over. Het aantal stappen tussen twee duidelijke landmarks – van dorp naar bergvoet of klooster - hielden ze bij op de counters aan hun gebedsketting.†

De noodzakelijkste aantekeningen sloegen ze op in hun gebedsmolen.




Map white


Hoofdmeester Nain’s eerste tocht van tweeŽnhalf miljoen stappen – zo’n 2.000 kilometer – leidde uiteindelijk tot een sterk verbeterde kaart van Tibet, dankzij de vermelding van hoogtes en – eindelijk – een exacte plaatsbepaling van hoofdstad Lhasa.


Rai B. Kishan Aingh Rawat


Een paar decennia later speelden de ontzagwekkende verhalen over pandit Kinthup. Na vier jaar rondtrekken over de gure en gevaarlijke Tibetaanse hoogvlakten, eveneens vermomd als arme pelgrim, vond hij uitsluitsel over de prangende cartografische kwestie of de Tsangpo en de Brahmaputra rivieren nu wel of niet dezelfde bron hadden.†


Map Nepal Tibet


Zo’n gegeven bepaalde de kwaliteit en wereldwijde verkoop van een kaart – dan wel de route voor rovende, kolonialiserende legers.


Himalaya 3


Pandit Kinthup’s antwoord liet een tijdje op zich wachten. Zijn Chinese reisgezel verkocht hem door als slaaf. Na veel ellende om hier weer aan te ontkomen, lukte het hem om een Sikkimeze handelsreiziger een brief te laten schrijven – hij was zelf analfabeet – en mee te geven voor the British Survey in Calcutta.

Kinthup schreef dat hij vijfhonderd stukken hout had klaar-liggen, identiek van maat en gemerkt.†

Tussen de 5de en de 15de van de 10de Tibetaanse maand zou hij dagelijks vijftig stuks aan de rivier meegeven. Om zeker te zijn dat de brief aan the Survey aan was gekomen, had hij negen maanden wachttijd ingesteld - oftewel zijn slaven-bestaan met negen maanden verlengd.

The Pundits

Uiteindelijk kwam hij vier jaar later doodziek in India terug. Om te ontdekken dat zijn brief nooit was aangekomen, de houtstukken bij gevolg onopgemerkt voorbij waren gedreven, z’n familie dood of verdwenen was – en dat de nieuwe baas bij the Survey geen geloof aan zijn onverifieerbare relaas hechtte.

Als kleine kleermaker leefde Kinthup in Darjeeling verder. Het duurde dertig jaar eer de jonge Colonel Eric Bailey ontdekte dat zijn gegevens aldoor juist waren geweest en dat zijn verhaal klopte.†

Hij spande zich in om de oude Kinthup alsnog het uitstaande pensioentje toegekend te krijgen, maar dat zou een erkenning van fouten inhouden en dus niet aan de orde.


straatje


pandits lijst 2

In 1891 vroeg de Amerikaanse weten-schapper W. Rockhill zich hardop af wat Brits-koloniale officieren aan eeuwige eer, roem en geld ten deel zou zijn gevallen als ze slechts een derde of zelfs minder hadden onder-nomen van wat elk van deze pandits in alle eenzaamheid hadden gepresteerd…

Of zoals Parceval Landon, die als journalist van The Times met Younghusband’s inval in Tibet meereisde, het verwoordde:†

When the story of Asian exploration is finally and worthily written, the work of these lonely spies must receive a place of honor second to none.’

Toch zijn de pandits, deze blote-voeten wereldontdekkers zelfs in hedendaags India nagenoeg vergeten; treurig, misschien is het wachten op een biopic uit Bollywood.



gezin


(07 dec 2013; wordt vervolgd)




9


landschap


Op de bovenste planken trof je tevens verhalen aan over bevlogen, arrogante, verknipte, dromende, mallotige einzelgšnger die vanuit elke windrichting naar Tibet moeten; naar het dak der wereld, naar de bon aller magie en mystiek, naar de plek waar de goden als astronauten de aarde weer verlieten – whatever.


muziekanten


muziekgroep


Soms bedroevende verslagen zoals over de botanist Joseph Hooker die vanuit Sikkim op jacht ging naar onbekende planten en roem. Toen hij bij terugkomst trots verslag deed, strafte de Britse legertop niet de ‘verstrooide’ geleerde maar zijn gids wegens het overschrijden van† ‘strategische, koloniale grenzen’.†† Met de handen aan een muildier gebonden, lieten ze de IndiŽr door Darjeeling slepen.


Suzie Rijnhart


Of je trof er nog niet verfilmde, Pearl S. Buck-achtige drama’s. Zoals over puriteinse, Noord-Amerikaanse gezinnen die de christelijke boodschap kwamen brengen, doch een voor een het leven lieten eer Lhasa werd bereikt.


warren hastings

Maar ook kon je er hilarische verhalen lezen, bijvoorbeeld over een wereldvreemde Panchen Lama die in 1775 aan de inhalige gouveneur van Bengalen, de Brit Warren Hastings, een goudklomp schonk.†


Royal Geographical Society




Onmiddellijk stuurde Hastings een pandit op pad om de betreffende goudvelden te lokaliseren. Maar evenzo wereldvreemd publiceerde de legertop de resultaten van deze moeilijke, stap-voor-stap reis in The Journal of the Royal Geographical Society – want welke Rus of Chinees leest er †nou een wetenschappelijk tijdschrift



pelgrim

Withuiden waren tot eind 18de eeuw niet veel meer dan een curiosum op de Tibetaanse hoogvlakten. Van de monastieke machthebbers mochten ze komen en gaan. Hoe dicht ze Lhasa wisten te benaderen, was louter afhankelijk van klimaat en roofbendes – beide even wreed.




leger


Hoe meer Tibet echter te maken kreeg met opdringerige, zoveel beter bewapende* grootmachten – de Britten vanuit India, de Chinezen vanuit het noorden, de Russen vanuit MongoliŽ – des groter werd het wantrouwen jegens de buitenwereld die onderling The Great Game uitspeelden in Centraal AziŽ.


schild cut out

* In vergelijking waren de Tibetanen nauwelijks bewapend. Een tiental jaren terug kocht ik bijgaand schild, waar-mee Tibet in 1959 nog het Chinese leger probeerde tegen te houden. De handelaar sprak geen Engels, maar zijn zoon wel een beetje. Met de overmoed van een tiener begon zijn prijs meteen op Himalaya-hoogte. Ik draaide het schild om, wees naar het zware raffia dat aan de randen had losgelaten en zei: ‘Maar het is kapot..’ Met een open mond van ongeloof om zoveel domheid keek hij me aan en verduidelijkte: †‘We lost…!’


Tibetan officials

De argeloosheid jegens het buitenland sloeg na de 18de eeuw bij de monastieke machthebbers rap om in achterdocht, die soms opliep tot paranoia. Elke inwoner die in de 19de eeuw nog een vreemdeling door de Himalaya gidste, hulp bood of zelfs maar iets te eten gaf, werd door het lamabewind eerst gemarteld en daarna gebonden in een gletsjerrivier geworpen (een gangbare wijze van begraven overigens op deze hoogvlakten, aangezien de aarde vaak te hard is en hout te duur; in mootjes hakken en aan de gieren voeren is arbeidsintensief en hakwilligen waren altijd wel schaars).†


monnikken zwaard oude foto


Ondanks het hoefgetrappel aan alle grenzen wordt† de toenmalige isolatiepolitiek van Lhasa soms nog steeds als xenofobisch omschreven. Maar als je alleen al de vreemde kostgangers beschouwt die zich door de eeuwen tot Tibet voelden aangetrokken, dan hoef je niet te gissen welke indruk deze bergbewoners hadden van de rest der wereldbevolking.


Gabriel Bonvalot

Neem de komst van Fransman Gabriel Bonvalot. In 1889 vroeg hij Prince Henri d’Orlťans mee opdat diens vader de kostbare reis zou financieren. Ook de Belgische broeder Dedeken vroeg hij mee te gaan, omdat deze Chinees sprak.†

La Terre Illustree

Al vrij snel raakten de lange stelten van hun kamelen vast in de sneeuw en bevroren, maar de meeste legden definitief het loodje op de hoge passen bij veertig graden onder nul. Toen haakte de Belgische broeder ook maar af.


fort

Nadat de twee jonge fransozen eindelijk, uitgeput en half bevroren, de ijzige Chang Tang rivier over waren, wachtten Tibetaanse soldaten hen op en namen hen gevangen. De jongemannen beseften echter hoe dicht ze Lhasa genaderd waren. In de vroege ochtend dreven ze de paarden van het Tibetaanse leger bijeen om te midden van de ontstane, losgeslagen horde alsnog weg te komen. Alsof Tibetaanse ruiters daar geen antwoord op hadden…

Toen grepen de twee jongemannen ieder een voetsoldaat, dwongen die voor zich op hun paard te zitten, hielden een pistool tegen z’n slaap en probeerden alsnog weg te komen. Van die aanpak waren de soldaten evenmin onder de indruk.

De twee garÁons d'ťlite waren dermate overtuigd van hun Europese superioriteit dat ze ten slotte stampvoetend enkele verse paarden eisten alsmede een bezegelde vergunning om via een geheel andere route terug te keren – ze waren per slot ontdekkingsreizigers.

Sikh oorlog

Ook zonder dit kolonialistisch gekrakeel had de legertop hun eisen ingewilligd. Men verschafte de omringende landen liever geen aanleiding om binnen te vallen en zette de twee buitenlandse malloten stil, snel en heelhuids weer de grens over.


Dalai Lama XIII

Of het verhaal van de Engelse eerwaarde Henry Lensdell (1841-1919) die tot de overtuiging kwam dat hij de wereldvredesbrief van zijn aartsbisschop hoogst persoonlijk aan de Dalai Lama moest overhandigen. En verdomd, hij wist zijn kleine, provinciaalse parochie zo gek te krijgen om de wereldreis te financieren.


Rev. Henry Lansdell - versie 2

Zijn kostbare pogingen om via Ladakh, Kalimpong en ten slotte via Kathmandu de Himalaya te doorkruisen, mislukten alle jammerlijk. Geheel volgens verwachting overigens.† Echter, hoe langer hij wegbleef, des moeilijker het voor hem werd om het plan los te laten; zijn kleine parochie had er immers steeds opnieuw zoveel geld voor ingezameld.†


Toen Henry in Peking aankwam – om het nog maar ‘ns vanuit het noorden te proberen – †wist de Britse ambassadeur hem van z’n missie te verlossen. De reis, wees hij de eerwaarde erop, zou de stille diplomatie over een of andere heuvelplaats in Sikkim in groot gevaar zou brengen.†


Rev. Hendry II

Tja, zijn parochianen konden natuurlijk niet van hem verwachten dat hij tegen het landsbelang inging, dan kon hij maar beter huiswaarts keren. Met een groots spannend slot, vol geheime kennis, dat dan weer wel..


Thomas Manning

De eerste Brit overigens die – op eigen initiatief en dus zeer tegen de zin van de Britse leger – Lhasa bezocht, deed dit bijna honderd jaar eerder dan de eerstvolgende landgenoot, namelijk rond 1811.† Thomas Manning was meer dan gefascineerd door China en Tibet, ook al was hij daar niet echt welkom. Het verhaal gaat dat Manning de Himalaya doorkruiste – van Bhutan naar Tibet – met een Chinese gids. Gaanderwege bleek dat de twee niet goed met elkaar overweg konden. Iedereen die op grote hoogte is geweest, weet dat irritatie met het minste of geringste zomaar kan exploderen.

Manning had de Chinees vooral geselecteerd omdat ze beiden een zelfde taal machtig waren, waarin ze uiteindelijk tegen elkaar†liepen te vloeken en tieren: het latijn.

Ekai Kawaguchi

Of de verhalen over de Japanner Ekai Kawaguchi die – dankzij zijn Aziatisch voorkomen – niet alleen ongemerkt Lhasa wist te bereiken (1901) maar er ook een jaar verbleef. Zonder ooit te weten dat er verderop in zijn buurtje een tijdlang een landgenoot woonde, maar die was dan ook spion in Japanse overheidsdienst.



Ekai

De boeddhistische Ekai wist het nodige van geneeskunde en kon hulp aan zieken niet weigeren. Binnen het jaar was hij geliefd bij de bevolking – en gehaat bij de plaatselijke geneesheren. Uiteindelijk moest hij als een dief in de nacht vluchten.†

Eenmaal in Japan publiceerde hij z’n reisverslag waarin hij vooral verhaalde hoe smerig en boerenslim de Tibetanen wel niet waren en hoe meedogenloos hun barbaarse rechtssysteem was.

Maurice Wilson 2

Of het latere levensverhaal van klimmer Maurice Wilson, geboren in Bradford op 21 april 1898 en gestorven op Everest 1 juni 1934. Hij leerde vliegen met het doel om ergens op Everest te landen en dan verder te klimmen. De Brits-koloniale legertop wilde niet dat hij over Nepal of Tibet vloog en confisqueerde voortijds z’n vliegtuig.†


Maurice Wilson

Maurice gaf zich echter niet gewonnen: hij liet zich smokkelen tot de voet van Everest, maakte tijdens de klim op diverse hoogten gebruik van eerder aangelegde kampe-menten en achtergelaten voedselvoorraden, probeerde verwoed het laatste stuk verscheidene keren te overmeesteren en werd jaren later doodgevroren gevonden in veel te dunne kleding maar met een nauwkeurig bijgehouden dagboek.

Maurice had er een theorie bij ontwikkeld: hoe minder je at, des te kleiner je maag werd en des te meer er dus ruimte was voor je longen om zuurstof binnen te halen.


younghusband west gate


younghusband - versie 3

Tussen de reisverhalen trof je ook verslagen aan over hoe het britse leger onder kolonel Francis†Younghusband (1836-1942) op aandringen van Viceroy Lord Curzon Tibet binnentrok met:







Lord Curzon

1000 soldaten†(vnl Gurka’s en Sikhs)

2 Maxim machinegeweren

4 artillerie stukken

10.000 dragers

7.000 ezels

4.000 yaks

en zes kamelen.

(In officiŽle volgorde.)


Het eigenlijke doel: het vergroten van de Brits-Indiase Afzetmark richting China.


Verhalen over hoe ze het onbereikbare, magische Lhasa niet zozeer betoverend vonden als wel onbeschrijflijk smerig.†

Landon kipling

Zoals de meereizende Times-journalist Parceval Landon schreef over de wijk der begrafenis-ondernemers die lijken in mootjes hakken om aan de gieren te offeren: ‘Filthy in appearance, half-naked, half-clothed in obscene rags, these nasty folks live in houses which a respectable pig would refuse to occupy.’


Younghusband streetscene


De Younghusband ‘expedition’ (1903-’04) leverde nieuwe verdragen op met China Ťn Rusland over Tibet - zonder de Tibetanen te raadplegen of ervan op de hoogte te stellen – ťn zo’n vijftien reisverslagen.


Tibet etlite

In de voorbije zeventiger jaren werd Tibetaans antiek steeds gewilder en duurder. Heel duur voor die tijd. Het verhaal ging dat in Engeland een goocheme handelaar in de archieven uitzocht welke soldaten de Younghusband expeditie bevolkten en waar hun nazaten woonden. Daarop ging hij langs met vragen of opa nog aantekeningen, foto’s of, mwah, andere zaken had nagelaten..


Three lama


Met of zonder toestemming van de Tibetanen, trok na de inval van Younghusband (1903-04) de een na de ander – meestal in vermomming van doofstomme pelgrim - door de Himalaya naar Tibet. De grootste tegenstander was toen eigenlijk de Brits koloniale legertop, die hen India uitzette als ze werden ontdekt.


David Neel

‘Met welk recht installeren zij slagbomen rond een gebied dat rechtmatig niet eens van hun is?’ vroeg Alexandra David-Neel zich publiekelijk af toen de Engelsen haar tegen-hielden en haar India uitzetten. Wereldwijd werden steeds meer mensen het met haar eens.


Masker


(09 dec 2013; wordt vervolgd)



10


Giovanni F. Gemelli Careri

Hoe verder terug in de tijd, des te kleiner het aantal wereld-reizigers dat de Himalaya aantrok, maar elke eeuw kende er wel een paar.

Het Gezandtschap

Rond 1715 vochten de eerste JezuÔeten en Capucijners al hun territoriale strijd in Lhasa uit. Evenals alle andere Europese reizigers kwamen zij echter van over zee. Zonder bijzondere kwaliteiten als taalvermogen, doorzettingsvermogen en intelligentie lukte een reis over land niet. Althans, niemand probeerde het ooit – behalve dan de mandarijn.


map


Maar in geen enkel boek stond veel meer vermeld dan the truly remarkable journey gemaakt door de Mandarin of Middleburgh. Alsof ze elkaar slechts overschreven. Maar wie was de bron ervan? Waarom kwam ik toch niet verder?

Simpel: ik zocht op een verkeerde plek naar een verkeerde naam.

Ondergetekende, onnozele twintiger toentertijd, vertaalde the Mandarin from Middleburgh als de Mandarijn van Middelburg. Natuurlijk betrof het geen titel gelijk Prins van Oranje en moest het zijn: de Mandarijn uŪt Middelburg. Tenminste – ware hij een mandarijn geweest en ware hij niet in Vlissingen geboren...

Uiteraard kun je een achttiende-eeuwse Zeeuw beter zoeken in Hollandsche archieven en geschiedenisboeken.


Boekomslag


Begin tachtiger jaren lees ik in een krantenberichtje dat Frank Lequin en Albert Meijer in opdracht van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen een ‘onbedoelde publicatie van een restant’ hebben samengesteld over ‘een mandarijn uit Vlissingen’.

Pardon?!


Vlissingen


Terug in Amsterdam had ik drie baantjes tegelijk om met terugwerkende kracht zeven jaar Nepalese armoe weg te werken. Een ervan was wekelijks een uur radio maken.

Binnen de kortste keren liep ik – met een Uher en microfoon als alibi – de enorme kluis van het Zeeuws Museum binnen. Tot m’n verwondering lag die ondergronds. Als je een betonnen bak dermate hermetisch afsluit, werd me uitgelegd, maakt het nog weinig uit of hij boven of onder waterspiegel ligt. Het zal. Maar het ging er bij mij moeilijk in waarom je na een waternoodsramp het noodlot nog zou tarten. Vermeldde hun boek niet dat ook delen van de - toch al spaarzame - nalatenschap van de Mandarijn in ’53 verloren waren gegaan...?

In opdracht hadden de historici Frank Lequin en Albert Meijer alles uit verschillende archieven bij elkaar gesprokkeld over de mysterieuze mandarijn die vlak voor z’n uiteindelijke dood in Batavia al zijn sporen liet wissen.

Een paar landkaarten waren aan zijn verbranding ontsnapt; de kwaliteit ervan stemt droef van het verlies al het overige.

In een oude kast, in een ondergrondse bunker in Middelburg, resteert enkel nog zijn inktpotje.


inktpotje


In 2003 verscheen Tibetaanse Perziken van Carolijn Visser. Het boek verhaalt voornamelijk haar eigen reis aan de hand van een van de mandarijn’s overgebleven landkaarten.

Tijdens het schrijven aan deze tien delen, ontdekte ik dat er inmiddels zowaar een wikipagina over hem is verschenen. Aan de feitelijke opsomming te lezen, gok ik erop dat die is opgemaakt door de genoemde wetenschappers; in de tachtiger jaren waakten zij er al voor een historische roman te schrijven met hun onbedoelde publicatie van een restanten probeerden de gegevens zo kaal mogelijk te presenteren.

Hoe de man reisde, hoe hij stad en land aantrof, in welke strijd of oorlog hij geraakte – het ontbreekt aan verdere context.

Dit kan beter; iets voor volgend jaar wellicht.


handtekening


Votre trŤs humble et trŤs obťisant serviteur†

Samuel van de Putte



blog inhoud

All photographs and texts © Kashba, Ais Loupatty & Ton Lankreijer. Webdesign: William Loupatty.