Etnografica

blog inhoud

English: here

‘Even when one is no longer attached to things, it’s still some-thing to have been attached to them; because it was always for reasons which other people didn’t grasp… Well, now that I’m a little too weary to live with other people, these old feelings, so personal and individual, that I had in the past, seem to me – it’s the mania of all collectors – very precious.

I open my heart to myself like a sort of vitrine, and examine one by one all those love affairs of which the world can know nothing. And of this collection to which I’m now much more attached than to my others, I say to myself, rather as Mazarin said of his books, but in fact with the least distress, that it will be very tiresome to have to leave it all.’ ††

- Marcel Proust


Etnografica 1

Tijdens een bedlegerig griepje besefte ik het nut van ‘n tablet-in-bed: telkens als er in het boek De Haas met de Amberkleurige Ogen een netsukť of een schilderij van Degas of Monet werd genoemd, kon ik de afbeelding er meteen even bij zoeken op internet.

Boekomslag

Edmund de Waal, keramist te Londen, erfde 264 oude, Japanse netsukť’s en onderzocht en stelde ter boek hoe de verzameling generaties terug in zijn familie kwam, vervolgens onderling werd doorgegeven en overgeŽrfd. Tegelijkertijd verhaalt hij het leven van zijn voorvaderen. Hoe zij rijk werden als graanhandelaar in de Oekraine en vervolgens bankiershuizen opzetten in Wenen en Parijs.


Al gaande schetst het boek de opkomst van het japonisme in Parijs. Nadat de USA navy commodore†Matthew C. Perry†in 1854 het afgesloten Japan tot interactie dwong met de rest van de wereld, introduceerden Franse kunsthandelaren al spoedig Japanse lakdozen en ivoren†netsukť’s†in Europa. De lichte, vrolijke, kleurrijke eenvoud van de japanse stijl raakte in Parijse kunstkringen op slag populair.



netsuke hare group

Verre streken zijn pas ontdekt als wij er geweest zijn - geen volk dat ergens in z’n geschiedenis niet zoiets aburds beweert. Hun wegtrekkende en niet altijd weer terugkerende telg wordt geprezen als een heldhaftig ontdekkingsreiziger.

Ook ondergetekende meende als drieŽntwintig jarige dat hij uniek was om na zeven jaar terug te komen uit de Himalaya met wonderschone sieraden kunst- en gebruiksvoorwerpen.


sier kett marocco


sier kett

Wat Nepal betreft, was ik begin zeventiger jaren wel een van de eerste – kleine - westerse handelaren. Dit was ook niet zo moeilijk, het ingesloten land had pas in 1951 haar grenzen voor de buitenwereld geopend. Andere reizigers naar andere landen – India, IndonesiŽ, Thailand – kwamen terug met wierook of hasj, waterpijpen, geborduurde kleding – al dan niet voor eigen gebruik.




Map


De oude reputatie van Hollanders als wereldreizigers was louter gebaseerd op scheepsreizen. Slechts enkelen trokken over land verder dan ItaliŽ of Egypte. De tocht veranderde daarna immers in een langzame, gevaarlijke en dure expeditie, afhankelijk van op weg gaande karavanen, geldwisselaars, plaatselijke geneesheren en medicijnen, enzovoorts.

Weinig Nederlanders weten dat hun land in de achttiende eeuw een eigen soort van Marco Polo kende - Samuel van der Putte†(1690 Vlissingen – 1745 Batavia) - maar deze zwerveling wiste dan ook met opzet al z’n sporen uit.


deux cheveau

Pas na de tweede wereldoorlog durfden de eerste kevertjes en lelijke eendjes verder te tuffen dan ItaliŽ, Turkije, Afghanistan.. Maar ook oude bestelbusjes, dubbeldekkers of zelfs gereanimeerde ambulances durfden uit te vinden hoe ver ze konden doorrijden en tot hoe ver het veilig bleef.

Sommigen kregen panne in de Karakoram, anderen een chillum teveel in India - de doorzetters strandden aan de voet van de Himalaya: de Kathmandu vallei.

basantapur demonstratie-5

Afgejakkerd en uitgewoond stonden de allerhande, kleurrijke vervoersmiddelen langs de oude paleismuur te koop. Vaak wekenlang. Totdat de eigenaar opschrok uit z’n hasjwolkje: z’n visum verliep! Dat was het moment waarop locale kopers wachtten: de prijs zakte drastisch.

Rupees wisselen naar dollars was moeilijk en altijd afzetterij. Veelal kocht men er liever kleding, thankas of rijstpapieren afdrukken van. Enkelen begonnen thuis een boetiekje en kwamen weer terug, zij het nu per vliegtuig.

In de tachtiger jaren stond Kashba nog wel eens op beurzen met namen als Trouvaille waar verzamelaars van porseleinen poppen, kristallen bonbonniŤres of zilveren breinaalden-kokertjes minzaam langs schoven; wat de boer niet kent… hoezo mondiaal ingestelde zeevaarders.

Of zoals een oudere man eens opmerkte: ‘Ik vraag me niet af hoe je aan al deze vreemde spullen komt, maar wel hoe je d’r weer vanaf denkt te komen.’

netsuke man figure red

Thuis ontstond er een stille strijd tussen degenen die uit verre streken terugkwamen versus het legertje stoffige conservatoren in musea, die hun deskundigheid ontleenden aan achterhaalde, koloniale boeken. Boeken die niet zelden verhaalden over magische rituelen van heidense inlanders en primitieve stammen en dergelijks.

Pas in de negentiger jaren, nadat Ome Wim en Tante Truus op het vliegtuig durfden te stappen †- liefst naar Amerika maar IndonesiŽ was een stuk goedkoper en toch veilig Neckermann of De Boer & Wendel - hoefde ik niet meer zo vaak toe te lichten dat Nepal niet bij India hoorde, dat Tibet zo groot was als West-Europa, of dat China nog weinig met Mao’s communisme had te maken. Vooral dat laatste wilde maar niet overkomen.

Toch waren er aldoor wel enkelingen die de schoonheid van ethnografica zagen – ook als die niet uit Ons IndiŽ kwam.


netsuke man figure

Ooit vertelde een oudere verzamelaar me over ene meneer Posthuma, een bon-vivant die vůůr de tweede wereldoorlog als fijn-timmerman de wereld introk. Hij ging zwierig gekleed in cape en hoed en bracht met enige regelmaat ginds-verwekte kinderen mee terug.

Later begonnen enkele van zijn kinderen een kelder-winkeltje, recht tegenover de kerk die tegenwoordig bekend staat als Paradiso. Ze verkochten er de voorwerpen die vader uit verre streken opstuurde voor hun levensonderhoud

Waaronder een groot aantal netsukť’s.


‘Toen de oudste dochter het winkeltje uiteindelijk ophief,’ vertelde de oudere verzamelaar, ‘heeft ze me bij hun thuis uitgenodigd. Die kinderen woonden daar samen. Op zolder stonden nog talloze, ongeopende kisten die vader had opgestuurd.’

Op de Gallerie†Lemaire†website staat een leuk en leerzaam artikel uit Het Parool†dat werd geschreven door Finette Lemaire, derde generatie van hun ‘handelshuis op het gebied van etnografica’ dat sinds 1920 bestaat; aanvankelijk handelde het huis tevens in tapijten.

Verzamelen Lemaire

‘Kijk nou ‘ns,’ wijst de oudere verzamelaar naar de oude foto van Finette’s ouders bij het krantenartikel, ‘dat masker daar, aan haar voeten, dat hangt bij mij thuis.’




Japans scherm


Uiteraard is er geen eenduidig tijdstip aan te wijzen waar en wanneer de handel in etnografica begon in Europa. Denk alleen maar aan de vele zaken die meekwamen met de grote hoeveelheid porselein uit China door de eeuwen heen.

Ook veranderde de publieke interesse beduidend door de jaren. Bijvoorbeeld: in Amsterdam is er nauwelijks nog een winkel in Afrikaanse kunst te vinden, terwijl de stad er een decennium terug minstens tien telde.


japanse tijger


De Haas met de Amberkleurige Ogen geeft een fraaie indruk hoe het japonisme rond 1850 Parijse kunstenaarskringen plots begeestigde. West-Europa raakte toen pas beter bekend met zowel oriŽntaalse als negerkunst, die zowel primitief als magisch-mystiek als modern werden bevonden – de etiketten typeren uiteraard de Europeanen.



Van Dale vermeldt etnografica en omschrijft het woord als volkenkundige voorwerpen, niet per se antiek - die toevoeging is een apart onderwerp voor later.


visite etiket

Natuurlijk, het etiket is een stuk korter dan de omschrijving die de eerste Amsterdamse ethnic galleries ervan gaven: sieraden, (religieuze) kunst- en gebruiksvoorwerpen uit verre landen en van alle tijden.

Het blijft echter een oud, koloniaal, lichtelijk denigrerend word - totdat onze associaties verbleekt zijn misschien.




IMG 6693


Maar zal het dan nog wat uitmaken? Eind twintigste eeuw deden etnografica-handelaren nog zo’n beetje alle culturen uit verre streken, van tot Pakistani en Papoeas tot Peruanen. Daar lijkt meer specialisatie in gekomen, mede door de komst van leden van de betreffende volken zelf hierheen: er zijn nu Indiase, Afghaanse, Marokkaanse, Ethiopische, Chinese en Turkse winkels. Hun aanbod richt zich vooralsnog op eten, goedkope kleding en sieraden.

Op markten en veilingen tref je nu wel voorwerpen uit elke windstreek aan.


IMG 0066


En niet zelden worden die dan weer opgekocht door handelaren uit het betreffende land om thuis te verkopen, zoals uit China momenteel.

Kortom, mŤt de etnografica-handel veranderen de oude associaties met het woord etnografica vanzelf wel weer.


netsuke mouse


blog inhoud


All photographs and texts © Kashba, Ais Loupatty & Ton Lankreijer. Webdesign: William Loupatty.