BLOG Ned


Samuel van de Putte 6

Samuel van de Putte Tibet


Naar vorige delen:†1†-†2†-†3†-†4†-†5

Himalayas 4 kopie


Lente 1730. Enkele weken lang trekt Samuel met de karavaan door het Nepalese middengebergte. Handelaren en ambtsdragers hebben soms lastdieren bij zich. De meesten dragen, ieder voor zich voorovergebogen, hun vracht en uitrusting in manden op de rug.


himnalayan village

Als een colonne werkmieren trekt de stoet door het relatief jonge, spitse berglandschap.

Geregeld moeten ze diep dalen om wild stromend water over te steken en daarna steil omhoog klimmen om de verloren hoogte terug te winnen.†

Achter elke bergrug blijkt het pad telkens weer langs een nieuwe vallei verder te slingeren.†

Zelden is er zicht op een nederzetting of gehucht, soms lijken er meer tijgers en andere katachtigen te leven dan mensen.


Himalayas 6 - versie 2


Eenmaal boven de boomgrens loopt het pad over een stortvloed van gruis en gesteente langs gletsjerrivieren. Om de zoveel tijd dreigt een van z’n benen weg te zakken, nu en dan dichtbij een ravijn.

Eenmaal op de bergpas verbaast Samuel zich over de bovenaardse schepping met loodrechte ijswanden en rotsblokken die door kubistische ijspilaren als een offer omhoog lijken gestuwd.


Himalayas 1 vollage


Als er sneeuw valt, vervaagt het pad.†De karavaangids lijkt zich zorgeloos op een innerlijk kompas te verlaten, maar Samuel vermoedt dat toch vooral de onverstoord verder sjokkende yaks de weg aangeven.

Maar dan, na zo’n vier weken klimmen, dalen en weer klimmen, is het alsof elk karavaanlid met een laatste krachtsinspanning het plateau daadwerkelijk betreedt – en eindelijk weer eens rechtop kan lopen.


himalaya abstract snow


Niet langer is het uitzicht een volgende bergwand maar een weidse, peilloze verte. Het seizoen is goed: de zon schijnt, er zijn geen snijdende stormen, er is zelfs nauwelijks wind. De stilte tussen twee glooiingen is soms zelfs zo absoluut dat Samuel opschrikt van de herrie als er een vogel voorbij vliegt.

De Nepalese dragers keren huiswaarts, Tibetanen nemen de vracht over. Veel vracht gaat evenwel over op yaks en ezels. Wie geld heeft, huurt een paard voor zichzelf, maar de meesten gaan te voet verder.

Achter hen, aan de horizon van het plateau, verdwijnen langzaam de perken van de Himalaya uit het zicht.


map tibet


Samuel herleest de pagina’s die hij in Patna uit Desideris reisverslagen kopieerde, maar ook de aantekeningen van al wat hem in Nepal door de jezuÔeten en kapucijners nog meer werd verteld of toevertrouwd.

Schermafbeelding 2018-01-27 om 08.01.08 - versie 2

‘Bij het eerste ochtendlicht staan we subiet op. Onze verplichte gebeden smokkelden we meestal naar de avond ervoor alvast. Gezamenlijk halen we de bevroren tent neer en breken het ijs er vanaf. Zo goed als mogelijk slaan we het doek in vouwen. Vervolgens binden we het gevaarte op een van de lastdieren.

tibetaanse thee beijding

Voor vertrek drinken we hun zoute boterthee. Het zal ergens goed voor zijn, ze drinken het al eeuwen. Als je het soep noemt, went het wel. Alles warm is welkom. Bovendien voorkomt het dat hun gortdroge tsampa-meel aan je gehemelte vastkoekt.’

Sven Hedin-2

‘Je hoeft de wekenlange afstand niet te lopen, je kunt ook een paard kopen. Maar weet wel dat je er hele dagen op vastzit. Dat je verstijft en verkleumt.

Daar komt nog bij dat je paard onderweg moet eten. Hoe meer voedsel er op reis mee moet, des te meer lastdieren er nodig zijn – en die moeten op hun beurt weer eten.


horsehorse prayerflag

Niet anders dan bij degenen die de munten sjouwen om alle andere dragers uit te betalen; zelf moeten ze ook uitbetaald krijgen.†Dagelijks welte-verstaan, veel vertrouwen in vreemdelingen is er niet op de desolate hoogvlakte.’

‘Voor een paard kan een sneeuwval te hoog blijken of te uitputtend. Maar ook zonder sneeuw vallen ze onderweg soms, zelfs onder je zitvlak, dood neer. Of het dier kŗn domweg niet verder en wordt ter plekke afgemaakt. Om dezelfde avond nog als voedsel te dienen.

Tien jaar geleden begonnen wij, twee onervaren jezuÔetenbroeders, aan de tocht van Ladakh naar Tibet met zeven paarden. Slechts twee ervan haalden uiteindelijk Lhasa. De ene was bij aankomst zodanig afgepeigerd dat het moest worden afgemaakt, de andere stierf een dag later.’


sun protection made of hair tibet - versie 2

Waar geen zon is, merkt Samuel, heerst kou. Loopt het pad tussen rotsen door dan raakt zijn onderstel onderkoeld terwijl z’n voorhoofd parelt in de bergzon. De reflectie op de witte wereld verblindt hem. Slapen gaat moeilijk doordat z’n ogen ’s nachts pijnlijk blijven nagloeien. Een medereiziger gebaart dat hij z’n ogen met sneeuw moet inwrijven.†

Het helpt maar matig.

sun protection made of hair tibet - versie 2-2

Op een ochtend ziet hij echter iemand iets vlechten van enkele staartharen van een yak en dat als een soort verlengde wimpers voor z’n ogen binden. Een hele verbetering, absoluut, zij het nog steeds niet zo effectief als de monturen met geslepen rookkwarts die sommige welgestelden dragen.


sun protection tibet 2

Elk karavaanlid dat onderweg bevroren vlaaien of vijgen ziet liggen, raapt ze vlug even op. Alles dat kan branden wordt meegenomen om ’s avonds – al dan niet gezamenlijk – wat warms aan eten en drinken te bereiden.

Samuels bed is hard, een paar schapenvachten op de grond. Door de hoogte en inspanning slaapt hij slechts fragmenten van de nacht. Maar de grootste boosdoener is al het ongedierte dat in zijn schaapskleding meereist.


tibetan plateau yak


Hair amulet 2

Alleen tijdens de zon van het middaguur kunnen de karavaanleden even uit de kleren. Niet om zich langs een beekje te wassen – want hun huid zou snel in een oud vod veranderen – maar om te krabben en te zoeken. Het prevelen van mantras blijkt om hem heen overigens goed te combineren met het pletten van beestjes tussen de duimnagels.


hair mantra - versie 2

Nagenoeg elk karavaanlid draagt een verzameling amuletten en talismannen om de nek, op de rug, in het haar of op het naakte lijf. Sommige van de pelgrims onder hen gaan er letterlijk gebukt onder: boeddhistische beeldjes en kleitabletten, kokertjes met uitgeschreven mantras, mascottes van dierlijk of menselijk bot, kruiden en geluksstenen, uit de lucht gevallen stukjes van metaal of steen – kortom, eindeloos veelsoortige smeekbedes tot het wrede universum in de vermeende taal der natuur.

skull silver - versie 2

Onderweg bezitten kapucijners en jezuÔeten soms nagetekende delen van de Kangxi kaart van 1718. Daardoor weet Samuel dat Tibet ongeveer zo even groot als West-Europa moet zijn.†

Vooralsnog bestaat het uit lege vlaktes met maar weinig bewoners, voornamelijk nomaden.†

Tot z’n verbazing trekt de hoogvlakte echter talloze pelgrims aan uit extreem verre gebieden als PerziŽ, India, China – of Zeeland.


Tibet hoogvlakte

Binnenlandse bedevaartgangers reizen veelal in kleine groepjes. Gezamenlijk verlaten ze huis en haard voor een tocht van een paar jaar naar legendarische krachtplekken.†

Ze trekken naar bergen die hemel en aarde met elkaar verbinden. Naar grotten waar yogis verlicht raakten. Naar oude tempels en kloosters waar monniken en lamas wijsheid en geheime leer beheren.


Sven Hedin

Samen met enkele karavaanleden kijkt hij naar een groep merkwaardig geklede maar uiterst vrolijke nomaden. Zo goed en zo kwaad legt een van Nepalezen hem uit dat deze gezinnen op een dag hun huis verkochten om een pelgrimstocht naar Lhasa te volbrengen.

Behalve enkele yaks namen ze alleen nog wat potten en pannen van huis mee. Ze waren nu, twee jaar later, op terugreis en uiterst gelukkig. Niet alleen waren ze gezegend voor hun volgende leven maar ook voor het huidige, want onderweg waren ze maar ťťn keer overvallen; slechts een van hen en hun yaks verloren het leven.

Bedevaarten zonder ontbering en boetedoening leiden kennelijk niet tot verlossing, hooguit tot af en toe een weids uitzicht.


ChŲrten snow


Enkele jaren eerder, in India en Nepal, zag Samuel groepjes rondtrekkende, halfnaakte mannen die de dood tartten door zich op crematie-plaatsen in te wrijven met as van verbrande lijken.

Yamanthaka

Hier in Tibet – waar hout schaars is en de grond bevroren – ziet hij soms mensen de doden in stukken hakken om de moten aan de lucht te offeren.†

Dat wil zeggen: met behulp van wat getrommel en getoeter komen getrouw enkele aasgieren na een paar dagen aanvliegen.

Tijdens zijn reis door Frankrijk, ItaliŽ, India en Nepal zag Samuel regelmatig beelden en kapelletjes langs de weg staan.†

Op deze extreme hoogte lijken dromen en visioenen en werkelijkheid in elkaar over te lopen.†


HORSES


Beelden te midden van een vlammenzee met twaalf hoofden, open-gesperde monden, uitpuilende ogen of duizend-en-acht armen… † † † † het schijnt allemaal tot het leven van alledag te behoren.

Een enkele keer betreurt hij zich op de Leidse universiteit niet meer in theologie te hebben verdiept. De roomse monniken die hij onderweg ontmoet, ontvangen hem steevast hartelijk, zij het met enige reserve. De avontuurlijke jongeman – wiens welhaast onwaarschijnlijke reis respect afdwingt – is evenwel afkomstig uit het calvinistisch-protestante Zeeland en derhalve een ketter.

TIBETAN CLOUD

Een deel van de mensheid geeft er de voorkeur aan zich afhankelijk te stellen van een autoriteit buiten zichzelf. Bij het zien en soms meemaken van de vele religies en godsdienstige tradities is Samuels eigen godsidee de afgelopen twaalf jaar overgegaan in louter nog vragen.†

Maar hij weet wel beter dan een discussie aan te gaan met de kapucijners en jezuÔeten. Ze noemen zich nadrukkelijk ‘christelijke krijgers’ en maken er geen geheim van dat ze enkel van zo ver zijn gekomen om ‘de dwalingen te bestrijden die deze mensen in de war brengen.’


chitapati door

Op tempelmuren ziet hij soms dansende skeletten geschilderd staan die hem genadig aangrijnzen.†

Leven en dood lijken op deze ijle, welhaast bovenaardse hoogvlakte sterker met elkaar verweven dan hem onderweg in andere culturen opviel.

chittipati thanka 2










Rond tempels, kloosters en heiligdommen vinden regelmatig markten plaats. Een deel van het aanbod komt mee met pelgrims uit verre uithoeken van Tibet zelf maar ook uit India, Assam, Bhutan, MongoliŽ of China. Als de karavaan ergens wat langer stopt, is Samuel steevast daar te vinden.†

Er wordt namelijk veel exotica verhandeld als medicijn, als antidotum tegen kwalen alsmede de kwade krachten achter die kwalen.†Maar ook kruiden, kleurstoffen en steenbrokken hebben Samuels aandacht.†

Hij bekijkt alles aandachtig en een enkele keer koopt hij er wat van.†

Ondertussen stoten de mensen elkaar aan. Ze volgen hem en mompelen: wie is die blauwogige zonderling met dat rossige baardje, beschikt hij over heilzame gaven?†

Als altijd houdt Samuel het uiterste moment om weg te duiken goed in de gaten.

Ook op het dak der wereld breekt geleidelijk de lente aan. Sommige dagen trekt de karavaan zelfs door een van die Shangri-las met groene aanplant en vruchtbomen in de knop – het zijn de enclaves die nomaden van gerst, rapen of perziken voorzien, in ruil voor vee of wol.


tibetan landscape


trekking

Lange trajecten richting Lhasa lopen doorgaans echter over volstrekt lege vlaktes. Het is de eeuw dat Nederland nog geen twee miljoen zielen telt, de voormalige wereldmogendheid Spanje zo’n zeven miljoen en Tibet nog minder dan een miljoen.

Alleen thuis kerende groepjes reizigers – op weg naar Nepal of India – brengen een enkele keer enig nieuws over de hoofdstad.


Van Desideri begreep Samuel al dat omringende landen zoals MongoliŽ en stammen van de Euraziatische steppen zoals de Dzungar Khanate – in het verleden herhaaldelijk Tibet met bruut geweld binnenvielen en plunderden.†

Map Tibet, Mongolia etc

Sinds enkele jaren weet echter een Tibetaanse man genaamd Pholhane, alle inlandse en uitheemse partijen op afstand van elkaar te houden.

Misschien niet zo wonderlijk dat hij na een eeuw onrust enige orde en rust wist te bewerkstelligen. Bij toeval kreeg Pholhane als jongeling onderricht in kloosters van elkaar betwistende ordes. Gelijk kapucijners en jezuÔeten bestreden ze elkaar om de macht en de juiste uitleg der geschriften. Later werd hij ambtenaar en vervolgens rechter. Totdat hij de overstap maakte naar het leger. Binnen enkele jaren benoemde de heersende, tirannieke machthebber hem tot generaal.


Sven Hedin Tibetan soldiers

Na de moord op de tiran weet de regent Pholhane zich op te werken tot ‘koning van Tibet’ door een bondgenootschap te sluiten met de machtige Mantsjoe keizer in Beijing. Na het verdrag blijven Chinese soldaten in Lhasa gelegerd en worden de eindeloze hooglanden ingeperkt en begrensd. Tibet wordt in feite een satellietstaat van China.

(Het is deze overeenkomst waarmee ‘de allerlaatste keizer’ in 1950 de binnenval van zijn rode leger legitimeert.)

seventh Dalai Lama 7th

Eenmaal aan het bewind, verbant Pholhane de zevende Dalai Lama uit de hoofdstad. Op zich een riskante manoeuvre, want de Potala met daarin de geliefde Kšlsang Gyatso vormt het hart van het land en haar bevolking.†

Het gaat Pholhane echter niet zozeer om de jongeman zelf, maar vooral om zijn vader – een arglistige, politieke intrigant die voortdurend onvrede en strijd bekokstooft tussen de kloostersekten en de rijke elite van Lhasa.†Voor het eerst sinds lange tijden maakt Lhasa en daarmee Tibet een lange periode van rust en veiligheid mee.†

(Als zovele dictators voor en na hem zal het ook Pholhane niet lukken om een geschikte opvolger op te leiden).


MANDALA DRAGON


Uit gesprekken met kapucijners in Nepal is het Samuel wel duidelijk waarom Desideri zijn geliefd territorium na vijf jaar halsoverkop moest verlaten. De fanatieke jezuÔet kwam niet alleen met z’n kapucijner broeders maar zelfs met pauselijk Rome in conflict over wiens domein Tibet was.

Ook de gastvrijheid van de Tibetaanse geestelijkheid en overheid raakte tijdens zijn vijfjarig verblijf sterk bekoeld.

Of zoals regent Pholhane het in een brief aan hem:

‘Ondanks het feit dat we uw godsdienst niet kennen, achten wij alle religies geloofwaardig en respecteren ze, zowel de onze als de uwe. Bovendien hebben we de uwe voorheen nooit beschimpt en doen dat ook nu niet.’

Als enige van de monnikenbroeders begreep Desideri echter dat de vele beelden en schilderingen in kloosters en ghompas geen afgoden waren. Hij begreep dat boeddhisme geen religie was. Voor elke ‘krijger van het christendom’ heerste hier de allergrootste vijand: atheÔsme.

Hij leerde de taal en het schrift en joeg met z’n discussies de geestelijke Ťn wereldlijke elite langzaam maar zeker tegen zich in het harnas. In een tweede brief is Pholhane daarom explicieter:

‘Ondanks dat u voor ons niet van nut was, voor nog geen cent aan zilverwaarde, hebben we u evenwel met welwillende sympathie beschermd, opdat u leed noch onrecht zal overkomen.’


Tibetan medicin practice drawing


Dankzij de bemiddeling van een Armeense handelaar huist het groepje kapucijners in Lhasa in een driekamer-verdieping van een pand dat aan de regering toebehoort.

Della Penna

Samuel blijft echter liever een beetje uit hun buurt. Desideri bestempelde de kapucijners al als goed-bedoelende boerenkinkels, ook al was dat wellicht slechts kinnesinne want broeder Della Penna is van huis uit een goed geschoolde edelman.

De Italiaanse en Portugese mannenbroeders zijn weliswaar toegewijde doorzetters – anders zouden zij ook niet, evenals Samuel, behoren tot de eerste tien Europeanen die Lhasa bereiken – maar toch ook bekrompen.


himalayan sunrise

Terwijl de karavaan Lhasa nadert, wijst een inmiddels bevriende Newarese handelaar naar een lagere berg buiten de stad.

‘Chagpori,’ zegt hij veelbetekenend – want hij weet ondertussen wel waar Samuels interesses liggen.††Op de top ligt een klooster dat duidelijk nog maar recentelijk is voltooid. Het is geheel gewijd is aan geneeskunde.

Op voordracht van de Newarese handelaar vindt hij in het Nepalese kwartier van de stad een eenvoudig onderkomen.

‘Voor hoe lang?’ vraagt de verhuurder. ‘Een of twee maanden?’

‘Hm, misschien wat langer.’


Tibetan medicin drawing 3


– Wordt†tzt vervolgd –


Naar vorige delen:†1†-†2†-†3†-†4†- 5

Blog index


Wereldmuseum Rotterdam Seventh Dalai Lama

Opmerkelijk: op de bovenste verdieping van het Wereldmuseum te Rotterdam is het centrale beeld de zevende Dalai Lama Kšlsang Gyatso.



Voornaamste bronnen:


Book George Bogle to Tibet
Book Peter Hopkirk
Book pilgrimage to Tibet
Book Tsepon Shakapba
Book Sam van Schaik
Book Samuel Turner
Book: Early Jesuits in Central Asia
Book: Mission to Tibet
Buddhist art of healing
Book: the dalai lamas













Samuel van de Putte 5

Naar vorige delen:†1†-†2†-†3†-†4

Samuel van de Putte Van NEPAL NAAR TIBET


- Swajambhu Sjambhu stupa old drawing 2

Winter 1729.†Samen met Giovanni klimt Samuel vroeg in de ochtend naar een van de hoogste bergtoppen rond de vallei Nepal geheten.†

Mist vulde de afgelopen nacht de dalen tot de rand maar lost alweer langzaam op.

Een zeer gewenst zonnetje neemt het op tegen de klamme waterkou.†

Met hun zware kapokdekens nog omgeslagen, warmen boerengezinnen zich op erf of dak in het eerste strijklicht.


vallei huis - 3


In de bazaar van Kathmandu schafte Samuel zich een mouwloos hesje van geplette †yakwol aan. Daaronder heeft hij een hemd met touwtjes en een broek van geborsteld katoen. Maar het is de inspanning die hem enigszins doet opwarmen.

Na een pittige klim van enkele uren, turen de twee mannen zwijgend over de vallei naar de besneeuwde bergpieken aan de horizon. Och, hoe zou hij die grootse, majestueuze aanblik ooit kunnen schetsen aan vrienden en familie waarvan de meesten zelfs Vlissingen nimmer verlaten.


Map Nepal

Hij is er nu een aantal maanden maar begrijpt nog weinig van het wereldje beneden hem.†

In z’n geheel zal het zeker niet groter zijn dan Walcheren, schat hij. Toch lopen er minstens vijf geloven door elkaar en heersen er maar liefst drie koningen – nog afgezien van afgelegen heuveldorpen met weer een eigen dorpshoofd of landheer.

Daardoor kwam hij op het idee om het gebied in kaart te brengen. Sinds z’n inspirerende ontmoeting met padre Desideri in Patna is hij meer gaan opschrijven en uittekenen in zijn giornale.


Samuel van de Putte map Nepal kopie

Zonder de hulp van Giovanni zou het hem echter niet lukken. Niet alleen kent de jonge Newari de vallei op z’n duimpje, hij tolkt al enkele jaren voor de kapucijners en benedictijnen van het Newari naar het Italiaans en terug.

‘Un giovane di buon intelletto,’ krabbelt Samuel tussen z’n aantekeningen. Hij acht hem ’ingenieus en de meest capabele man die ik kon vinden om een kaart van zijn land uit te tekenen.’


- Samuel van de putte Nepal aantekeningen-2


Door zich te laten dopen, werd Giovanni weliswaar net zo’n buiten-staander als de Europese bedelmonniken, maar uiteindelijk verschilt dat niet zo heel veel met de kaste waarin hij werd geboren. Giovanni is te ingenioso voor de talloze beperkingen die het kastenstelsel hem oplegt.


- BINNENPLEIN


Eeuwen terug, legt hij Samuel uit, verdeelde een Malla koning de vallei over z’n drie zonen. Van meet af aan treiterden en bevochten ze elkaar en daarna hun zonen en diens zonen – de onderlinge gevechten houden sindsdien aan.†

Scripture page

Behalve tijdens enkele belangrijke, religieuze ceremoniŽn wanneer alle afstammelingen bij elkaar dienen te komen om hun ‘godgegeven’ macht te herbevestigen – en er zeker van zijn weer in levende lijve te kunnen vertrekken.


Newar paleis

De perioden dat de Malla koningen onderling niet vechten, zijn door de eeuwen tamelijk spaarzaam.†

†Doorgaans blijven de soldaten gewoon in stelling.†De jonge-mannen worden geronseld onder de volkeren in het voorgebergte en geselecteerd op fysieke kracht. Ze zijn arm, bezitloos en ongeschoold, maar beseffen wel dat vroeg of laat hun leven erbij zal inschieten.†

De koningen en priesters verzekeren hun echter dat ze in een volgend leven er alleen maar op vooruit kunnen gaan.


Old drawing of Patan Durbar square

Regelmatig breken er virussen uit. Ziektes als amoebe dysenterie wel, geelzucht en pokken dunnen de bevolking uit.†

Nog geen tien jaar voor Samuels komst sterven er in elk van de drie hoofdsteden dagelijks meer dan honderd inwoners.†

Ook onder de vrijelijk loslopende dieren is de sterfte hoog. Alleen tussen de velden is de ellende geringer.

Bodhinath stupa

Ontstekingen, darmloop en andere ziektes hebben Samuel uiterst voorzichtig met eten en drinken gemaakt. Snuffelend en spiedend, probeerde hij eerst goed na te gaan wat het precies was, waar het vandaan kwam en wie het klaargemaakt had. Hij mocht dan wel van z’n familie en tijdens z’n studie in Leiden het nodige over geneeskunde en medicijnen hebben geleerd, al die kennis viel inmiddels in het niet bij wat hij onderweg allemaal had gezien en begrepen.

Boer juk

Op weg naar de stad ziet hij hoe de boeren niet het bruggetje nemen maar door de rivier waden en de manden aan hun juk in het water laten zakken.†Zodat de groente schoon en vers op de markt zal ogen.†

Maar dat is wel dezelfde rivier waar hij ’s ochtend vele dorpelingen ziet zitten poepen, terwijl honden en varkens rondom wachten om de kringloop verder te voltooien.

vader en zoon boer - versie 2

Op een nacht had hij langs de rivierbedding de oplichtende oogjes van hyenas gezien, wat de kadavers van half aangevreten dieren verklaarde alsmede de rondcirkelende gieren in de lucht.

In sommige achteraf-steegjes ziet hij hoe geiten en waterbuffels de keel wordt doorgesneden en ruikt hoe hun haar en huid wordt afgeschroeid. Geen enkele kaste mengt zich met de slagerskaste, maar vrijwel iedereen eet het vlees dat ze verkopen. Zolang een ander het dier vermoordt, is het vlees karma-vrij te verorberen.

Jyaphu

Met eenzelfde minachting als waarmee de dorpers met de lage slagers-kaste omgaan, zo lijkt de kaste zelf met de dieren om te gaan. De afgehakte poten voor de hut geven aan welk soort vlees er die dag wordt verkocht – voor zover dat door de wolk van grote zwarte vliegen nog duidelijk is.

Newari temple roof silhouet

Bijgevolg is het lang niet altijd de kroonprins die de koning opvolgt. Soms blijven er louter vrouwen met kleine kinderen achter in het paleis.†


Op een dergelijk kritiek moment in een van de drie Malla-monarchieŽn is geen van de andere vorsten te beroerd om een tijdje de honneurs waar te nemen of de vrouw of kind op de troon te hijsen en een hunner voor-hoofden te voorzien van de ceremoniŽle rode stip. Om bij thuiskomst de schermutselingen onverstoord weer te hervatten.

scripture painting


Soms ziet Samuel een vorst op straat voorbijgaan, op weg naar een ceremoniŽle verplichting, minister of bijvrouw. Dan lijkt het alsof de vorst begaan is met z’n volk – en zij met hem.†

Getrouw vervult hij z’n traditionele rol in de tempel en tijdens publieke ceremoniŽn, maar desgewenst komt hij ook bij onderdanen thuis opdagen – bij geboorte, huwelijk of overlijden.

Newari scripture

Op een dag ziet padre Freyer een vluchtende misdadiger angstvallig de muur van het paleis vasthouden, wetende dat niemand hem dan iets kan aandoen.

Avalokiteshvara

Srinivas Malla, koning van Bhatgaon, wilde het volk – en vooral zijn ministers – doen geloven dat hij een manifestatie van de bodhisattva Avalokitesvara was.†Het raam van zijn paleis, waaruit hij dagelijks naar buiten keek, liet hij versieren met de nodige iconografie (wachters & dragers) en symbolen (mala, lotus, enzovoorts).

Avalokitesvara 2

Het feit dat volgens een van de belangrijkste Newarese geschriften alle brahmaanse goden† – waar de priesters en ministers hun positie deels aan ontleenden – uit Avalokitesvara voortkomen, was... toevallig.


Swayambhunath


Bravoure, brutaliteit, roekeloosheid, opschepperij, vrijmoedigheid – het zijn termen die de eeuwenlange Malla dynastie wel zo’n beetje kenmerken.

ktm vallei huis gezin kind boer - versie 2

Toch schroomt het boerenvolk – dat met noeste arbeid een groot deel van de royalties moest opbrengen – niet om hun vorst in het voorbijgaan aan te spreken en van enig advies te dienen.

Een paar jaar voor Samuels komst vroeg de vorst van Bhatgaon z’n onderdanen naar een binnenplaats van het paleis te komen om hun gram te spuien.†

Newari house : temple

Al een tijdje was het volk boos omdat hij openlijk de voorkeur gaf aan een van z’n bijvrouwen die in een ander dorpje woonde – en niet aan de koningin in het paleis. Beide vrouwen hadden een zoon van hem – het volk zag de bui al hangen.

Na afloop van het werk op het land vond de bijeenkomst binnen de paleismuren plaats tijdens invallende schemering.†

Bhaktapur 2

Desondanks durfden de boeren hun grieven jegens het hoge gezelschap op het podium luid en duidelijk te joelen† – zij het met verdraaide stem en vanonder een sjaal of doek.

Een van de kapucijners is erbij en verhaalt hoe de vorst in stilte luistert want een andere keus heeft hij niet. Maar bedreigend is het slechts voor de priesters en ministers naast hem, zelf is hij immers een hemelse manifestatie.

Je kunt landarbeiders van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat tot hun knieŽn in de natte klei dwingen, toch zijn er grenzen. De godenzonen die het te bont maakten, werden de vallei uitgejaagd.

Een enkele keer ontving de roomse enclave het verzoek te komen bemiddelen – maar dat sloegen de kapucijners wijselijk af. ‘Wie zich tussen de ui en zijn schil dringt, krijgt niets dan stank.’

Tempel newari stijl

De vallei telde zelf wel enkele kleine kloosters, maar de meeste studenten en geleerden vertrokken naar de grote monastieke universiteiten in Bihar of verder in India.

†Met behulp van oude Sanskriet teksten waren de kroonprinsen opgeleid in bijvoorbeeld het omgaan met (al dan niet staatskundige) conflicten. Met name in de diplomatieke benadering volgens de vier Upayas:

Old Newari scipture

1.††††††††††† praten, uitleggen en bemiddelen (sama)

2.†††††††††††alternatief of compensatie bieden (dana)

3.†††††††††† dwang of straf opleggen (danda)

4.††††††††††† verdragen met derden sluiten (beda)


Uiteraard waren priesters en hoge kasten bekend met hindoeÔstische en boeddhistische geschriften.†

Dankzij de handelsroutes wist men maar al te goed dat er een buiten-wereld bestond waarbij hun kennis, glorie en tradities in het niet viel.†

Desondanks – maar doorgaans met opzet – bleef de vallei eeuwenlang een tamelijk gesloten wereldje.


Old Newari coins

Van oudsher hielden de vorsten er veelal een kleine harem op na. Ook al mocht hij de vorst slechts selecteren uit hogere en dus doorgaans welgestelde kasten, ook voor een concubine en haar familie had de uitverkoring tal van andere dan alleen financiŽle voordelen.

Kumari

Zo liet Jaya Prakash Malla de jaarlijks voortgetrokken processiewagen met daarop de dorpsmaagd Kumari een extra toertje maken opdat zijn favoriete bijvrouw de stoet vanuit haar eigen huis kon bekijken.

(Sindsdien telt het Kumari-festival een extra dag.)


Mandala part


Ongeacht het aantal bijvrouwen, alle eventuele aanzien en respect gaat uit naar de eerste vrouw. Zodra de koning echter sterft, vervalt elk onderscheid en dienen ze allen zijn lijk te vergezellen op de brandstapel.

†Geen enkele ‘deugdzame vrouw’ (suttee) zal immers langer willen leven dan haar man. De kinderen, waaronder de troonopvolger, verliezen bij gevolg beide ouders vaak tegelijk.

Bij dergelijke, dramatische machtswisselingen viel de vallei stil, weduwe-verbranding was geen gemeengoed.


kali


Malla king

Enkele jaren voor Samuels komst stierf Yoga-narendra Malla, de koning van†Bhatgaon. In wedijver met de andere koninkrijkjes had hij veel belastinggeld besteed aan nieuwe tempels.†

tempelschraag

Daarbij had hij zich vijf jaar ononderbroken gewijd aan de godin Kamakala Kali om ‘de kunst van de erotiek’ te beoefenen.†

Toen hij op veertig jarige leeftijd tijdens een zoveelste veldtocht door z’n eigen ministers werd vergiftigd, dwongen de priesters en notabelen zijn drieŽndertig, al dan niet gedrogeerde weduwen de brandstapel op.


Newari art


Voor alles is de vallei echter een boerengemeenschap. De grond is zeer vruchtbaar.†

spinwiel boer straat - versie 2

Toch is de bevolking arm, want er zijn maar weinigen die zelf grond bezitten.†

De landerijen behoren de koningen toe, als een van z’n voorvaderen ze tenminste niet schonk aan tempels of aan publieke werken als water-reservoirs.†Om uit de oogstopbrengsten de onderhoudskosten te betalen.

Chayten 2

Het grootste deel van de boerenbevolking moet bij-verdienen met spinnen, weven, pottenbakken en ander handwerk.†Alleen de aller-oudsten ziet Samuel soms zitten in het zonnetje voor het huisje of hutje, slurpend aan een waterpijp.†

kumari jatra - versie 2

Alle overige familieleden werken op het land, terwijl de oudjes zicht houden op het buiten spelende kroost.

Zodra de schemering valt, gaan ze naar de kleine aanbouwtjes of bovenverdieping bij de dichtstbijzijnde tempel om er oude teksten te zingen, veelal begeleid door een zieltogend handorgeltje.


Tabla

Samuel blijft wel eens staan luisteren naar de flarden gezang door de donkere, uitgestorven dorpstraatjes. Veel variatie in uithalen of toonhoogten is er niet, elke eenstemmige strofe lijkt geschreven voor een nieuwe, diepe ademteug.

oorb-4

Ze vinden zichzelf pas echt oud, begrijpt hij inmiddels, als ze de klompjes goud uit hun oren halen.†Het spaarpotje uit de jaren met een goede oogst moet op tijd aan de familieleden worden doorgegeven, want eenmaal te laat valt het de lijk-verbrander toe.




vallei

‘Toch lijkt het of ze hier elke twee weken wel een groot festival vieren,’ schudt Samuel z’n hoofd.

‘Wat wil je,’ lacht Giovanni, ‘de oogst is binnen!’

Machhendranath

Aan het eind van de regentijd, als de dieren op hun vetst zijn, wordt er uit dank veel geofferd bij de talloze tempeltjes en nissen. Toch loopt Samuel weg als de boeren het bloed uit de hals van een buffel, geit of kip over de hardstenen godsbeelden laten gutsen – al die vliegen...

Bhaktapur

Onder het beding dat oude tradities niet verstoord mogen worden, blijven festival-dagen heilig en vrij van gevecht.

Een staand leger dient echter altijd en onmiddellijk te kunnen aanvallen. Maar de verzameling jongemannen is ongetraind en zonder al te beste leiding of uitrusting.

Geen paarden of olifanten. Geen officieren of kapiteins. Louter infanterie met messen, bijlen, zwaarden en een enkel oud geweer. Doorgaans voert een koninklijke telg het bevel of anders valt een minister wel even in. Samuel ziet zelfs een keer soldaten sterven tijdens een vuistgevecht tussen troepen.

Leger Army

Zoals padre Da Loro naar huis brieft: hun oorlogjes duren zo verrekte lang doordat ze eigenlijk nogal kinderachtig zijn. De belangrijkste kwalificatie voor een soldaat lijkt te zijn dat hij snel kan rennen. Winnaar is degene die dan toch het hoofd van de tegenstander weet af te hakken. Of als het er teveel zijn: hun neus.

img203

Voor zichzelf bekostigen de Newarese leiders bescherming van ervaren vechters uit de traditionele soldatenkaste. Maar onder de elite is er onderling nagenoeg geen oorlog.†

Als voor de boer op het land gaat ook hun leven en werk gewoon langs alle schermutselingen door. Af en toe moeten ze omlopen of iets verderop de rivier oversteken, omdat het oorlog is.

Tradities en festivals – ter ere van welke god, momen-tum of seizoenswisseling dan ook – houden de vallei bij elkaar.†Alle vorsten zijn familie en behoren tot dezelfde hoge kaste. Je kunt hun gevechten ook als militaire oefeningen kwalificeren.†

Alleen gezamenlijk kunnen ze de vallei van de buitenwereld gescheiden houden.

Mahakala

In het middengebergte zijn uit India gevluchte families komen te wonen. Hun soldaten zijn steeds talrijker en liggen steeds dichterbij.†

Vooralsnog zijn ze te zwak om aan te vallen, maar hun leiders gebruiken elke kans om de drie vorsten tegen elkaar uit te spelen (wat niet lang na Samuels vertrek ook lukt).

Jaloezie, wedijver en achterdocht maken het koninklijke beleid vaak grillig. Samuel houdt zich daarom gedeisd en blijft wijselijk uit de buurt van welk hof dan ook. De kapucijners vertelden hem wat Horace de Penna tien jaar eerder overkwam.

jezuieten - versie 2kopie

De padre was uit Lhasa gekomen omdat de jonge koning van Kathmandu, Jagajjaya Malla, aan de kapucijners toestemming had verleend om hun voormalige, vernielde verblijf opnieuw op te bouwen. Na aankomst werd Horace echter gevangen gezet en tot jarenlange dwangarbeid veroordeeld.

Het lukte hem evenwel om in de nachtelijke uurtjes Newari te leren en een kleine catechismus naar de koning te sturen. Jagajjaya raakte er niet door bekeerd maar wel overtuigd dat De Penna geen spion was.†De kapucijners mochten alsnog met de restauratie van hun centrum beginnen.

Vanaf de bergtoppen wijst Giovanni de handelsroutes aan die de Nepal vallei doorkruisen. Van Tibet naar India en vice versa. Ze leveren de drie vorsten veel tol en invoerrechten op en maken van de vallei een goed gevuld depot met vele soorten goederen. De handelaren kunnen namelijk niet anders dan langere tijd te bivakkeren om zich te schikken naar de seizoenen.

Himalaya breed


Naar de laagvlakte toe kunnen ze van april tot september de broeierige jungle vol insecten en ziektes tijdens de moesson beter mijden. Samuel heeft die tocht inmiddels achter de rug, al zit hij nog steeds onder de littekens van vreemde stekers en zuigers.

Pas over een paar maanden, in maart of april, kan hij de Himalaya doorsteken naar de hoogvlakte van Tibet.†

De eerstkomende maanden zitten de bergpassen dicht.


Himalaya 6

Giovanni legt uit dat het vorstenstaatje Patan een goede route naar India heeft, maar dat alle doorgaande handel naar Tibet door Kathmandu heen moet. Jammer voor Patan, want hun traject telt daardoor extra heffingen – al wordt dat weer enigszins gecompenseerd op de terugweg.

Bhatgaon is de baas over alles wat komt en gaat, waardoor het vorstendom economisch op gelijke voet staat met Kathmandu.


Bazaar


Om de Himalaya door te trekken, verwijzen de kapucijners Samuel naar de wirwar van vele nauwe straatjes en binnenpleintjes rond de bazaar van Asan Tole. Om daar te zoeken naar handelaren die elk ander jaar een karavaan op touw zetten.†

Hij vindt een groepje en merkt meteen dat het een ander slag Newarezen is.†Hun bravoure en allure onderscheidt hen van de Newarese boeren die hun rijstvelden nimmer verlaten.†

†Met Giovanni ontmoette hij soms boeren die hun hele leven nooit de hoofdstad bezochten, terwijl ze dagelijks erop uitkijken.

ktm vallei rivier - versie 2

Om het jaar reizen de handelaren heen en weer. De meesten van hen houden er aan beide kanten van de Himalaya een gezin en huishouden op na. Niet anders dan hun vader en grootvader. Het plaatst hen aan de grens van het kastensysteem maar dat kan hun niets schelen.

Samuel zit met hen niet alleen meteen op gelijk spoor, ook de reiziger in hem wordt weer wakker. Hij vraagt om in het voorjaar zich te mogen aansluiten.

dorp dragers - versie 2

De potige handelaren, allen geboren paardrijders, zien weinig verschil tussen hem en de pelgrims die aanhaken om een bedevaart rond de heilige berg Kailash te lopen. Ze vinden het best als hij meegaat, hoe meer zielen, des te veiliger de reis doorgaans verloopt.

himalaya ktm vallei

Het eerste deel van de tocht gaat echter over smalle, steile bergpaden stijl omhoog. Alle goederen moeten door de handelaren en dragers in manden naar de hoogvlakte worden gebracht.†

Enkelen binden soms spullen op yaks of geiten, maar dreigen daardoor vaak achterop te raken en de bescherming van de karavaan te verliezen.

Oudere Nepalezen die naar Tibet moeten doch de hoogte of het klimmen niet aankunnen, laten zich door lokale bergbewoners dragen. Ze laten zich vastbinden op een plank – en vervolgens meestal blinddoeken. Tien dagen tot de grens. Vanaf dat punt liggen er redelijke paden over de hoogvlakte en zijn er paarden, yaks en ezels te huur.

Gezien de kou op de hoogvlakte kun je echter beter in beweging blijven en lopen.

Tweede kaart

In het winterzonnetje voor het kapucijnenhuis brengen de twee de Nepal vallei verder in kaart.

Samuel heeft een oude brief uit Cochin bewaard en gebruikt de achterkant om aantekeningen voor de legenda te maken.†

Een maand later tekenen ze nog een ruwe schets van de gebieden rondom Nepal.


Ondertussen kietelt de lente hem in de kuiten...†het beste seizoen om naar Tibet te trekken is aangebroken... en ja, Giovanni en Nepal zijn hem dierbaar geworden... maar al dat dorpsgedoe is toch eigenlijk niks voor hem… te lang op een plek maakt onrustig… beter de mat oprollen en verder trekken….


himalaya 2 - versie 3


Verder: 6

Naar vorige delen:†1†-†2†-†3†-†4

Blog index


Voornaamste bronnen:

Regmi


Lequin Meijer


Nepaul



Oude tempels in Tamil Nadu


1


Scrollen svp.†Voor informatie zie †https://en.wikipedia.org/wiki/Pallava_dynastyen †verder.

DSC04573 - versie 2


DSC04551 - versie 2


Ais Loupatty Nandi


dieren uit steen gehakt


DSC04569 - versie 3



DSC05248 - versie 2



DSC05274 - versie 2


DSC05282 - versie 2


DSC05287 - versie 2


DSC05329 - versie 2


DSC05346 - versie 2


DSC05354 - versie 2


DSC05363 - versie 2


DSC05365 - versie 3


DSC05373 - versie 2


DSC05391 - versie 2


DSC05397 - versie 3


DSC05420 - versie 2


DSC05423 - versie 2


DSC05442 - versie 2


DSC05485 - versie 2


DSC05517 - versie 2


DSC05449 - versie 2


DSC05519 - versie 2


DSC05544 - versie 2


DSC05546 - versie 2


DSC05548 - versie 2


DSC05599 - versie 2


DSC05617 - versie 2


DSC05623 - versie 3


IMG 5226 - versie 2


IMG 5393


Stenen OLIFANT - versie 2


Tamil Nadu Tempel. versie 2


Tamil Nadu Tempel.


Tamil Nadu Tempel


Tamil Nadu Tempel.2 - versie 2


Tot slot (over oude vertrouwde vooringenomenheid)


Steigers

Houten steigers

‘Weet je, feitelijk kijk je altijd tegen de laatste restauratie aan,’ vatte de al wat oudere architect ons gesprek samen. We hadden het over wat behoud van cultuurgoed in originele vorm nog kan inhouden na eeuwen van onderhoud en herstel.†

In de geest van welke geloofsbeleving restaureer je bijvoorbeeld een tempel; naar de beleving van een, twee eeuwen terug of van een nog eerder en vager begin?


Zo kijk je ook altijd tegen je eigen oordeel aan dat bij ontbreken van verdere nieuwsgierigheid vanzelf stolt tot een vooroordeel – totdat het weer ’ns wordt aangepast en hersteld.

Tijdens deze reis drong het langzaam tot me door dat mijn beeld van India voornamelijk stoelt op het middengebied. Op de droge vlakte tussen Delhi, Lucknow, Varanasi en Patna – zo ongeveer. En dat m'n oordelen uit de vorige eeuw stammen en daarbij vooral teren op de eerste indrukken uit de zeventiger jaren.


Niet alleen India was toen een stuk armer – ik ook. Wanneer elke roepie tŤlt, is hassle op hassle haast onvermijdelijk. Het gedoe over eten, onderkomen, vervoer is dagelijks. Keer op keer krijg je nŤt geen ruzie als je wťťr tegen iets slimsluws aanloopt om wat paisa extra te vergaren – ongeacht of jij daardoor de rest van de dag voor niks in de weer bent, ziek wordt, of wat dan ook.†

Niemand ontkwam aan het dagelijkse gehussel en zeker de buitenlander niet. Tegelijkertijd wist men wel dat bij een te hoog oplopende ruzie – meestal op een druk punt – je altijd nog met een kwinkslag de agressie kon doen omslaan in gegrinnik.

De kunst van het ruziŽn – the art of hassling,only in India.


India Karol Bhag


Wanneer land en cultuur zo absurd veelzijdig zijn, dan is het beeld dat je ervan hebt per definitie eenzijdig. India is naar mijn idee zonder twijfel het fascinerendste land ter wereld. Alles aan religies, filosofieŽn, kunst en cultuur žs er – als het er niet altijd al was.

Toch was ik bij elk vertrek weer opgelucht. De gekmakende overblijfselen van een voormalig Brits bureaucratisch systeem, de vele geboden en verboden uit de communistische Indira Gandhi tijd, de corruptie die al op het postkantoor begon – het hield nooit op.†

Niet dat men elkaars karma niet zag en begreep. Door de grote diversiteit aan talen, stammen en met name kastes was er echter weinig onderling vertrouwen. Althans in de steden, niet in kleine boerengemeenschappen.


Textiel bleken


Wat mijn oordeel met name uitbeitelde, was de arrogante toon en houding van de betere klassen (van midden tot boven). Niet dat ze na een handshake meteen hun handen gingen wassen, zoals tijdens de Britten, maar vaak spraken en gedroegen de bemiddelde heren en dames zich… alsof ze op een party stonden… arrogantie was het goede woord helemaal niet…. ik wist het niet beter te benoemen.

Totdat ik recentelijk het artikel These People van Sudha Koul toegestuurd kreeg. Het verwoordt precies dŗt.†

Pas na emigratie naar de Verenigde Staten realiseert de veertig jarige Sudha zich nog nooit een dag zonder personeel te hebben geleefd.

‘Thuis had iedereen een stuk of twee, drie bedienden; behalve de bedienden zelf dan.’

'Een niet-IndiŽr denkt misschien, gebaseerd op de manier waarop we omgaan met en praten over onze bedienden, dat wij denken dat die mensen kinderen van een mindere god zijn - een inferieur soort. Wat hun wellicht echt zal bezighouden, is hoe we desondanks hemelse wonderen van hen verwachten: eerlijkheid, loyaliteit, zelfbeheersing, voorspelbaarheid, onthouding, budgettering, tevredenheid, het ontbreken van wrok en afgunst.’

Het is deze vanzelfsprekendheid van personeel die in hun toon en houding resoneert en telkens met groot succes mijn nekhaartjes doet opstaan.†


Personeel Pondicherry


Geregeld verzekerden reizigers me dat de zuidpunt van het continent heel anders is.†Dat moest ik beslist nog eens bezoeken – voordat Ais me met pensioen stuurt.†

Natuurlijk hadden ze gelijk. Waar ik niet zo bij stilstond – weet ik nu – was dat het zuiden nooit deel is geweest van het Mogolrijk (Moghul empire,1526 -1857), wat het middengedeelte toch cultureel enigszins egaliseerde.

Bevolking, taal, cultuur, landschap, klimaat, geschiedenis – in Tamil Nadu en Kerala bleek alles totaal anders.

‘Ik zou hier best als pensionado kunnen overwinteren,’ dacht ik hardop tussen de theetuinen rond Munnar. Vol ongeloof keek Ais me aan: ‘Zo, da’s nog ’ns een ander geluid.’

Zelfs een vastgeroest vooroordeel laat los bij een vleugje nieuwsgierigheid.


Nieuwsgierig joch




Terug naar†blog index

Home





De theetuinen van Munnar & de bomen van Kochi



1

Mochtendmist, noordzakelijk voor theeplantage.†Zelfs een schootertaxi lukt het nog er te komen.

2

Stevige struik met dikke wortels. Kan pas na vier jaar worden geplukt.

3


4


5 bijenkorven

Bovenin aan de takken hangen vele bijenkorven.


7


8


10

Munnar

1

Kochi (Cochin)

2


3


4 - versie 3

Door de hoge luchtvochtigheid groeit er gras en aanverwanten op de takken. 'Epifyten zijn organismen die op levende planten groeien zonder hieraan voedsel te onttrekken'.†Wikipedia


5

Muur door boom en andersom.

7


Ais Loupatty


Terug naar†blog index

Home

De vuile was van de VOC

1


Zodra de VOC-lieden in de zeventiende eeuw het fort van Cochin op de Portugezen veroverden, verkleinden ze de oppervlakte. Om beter controle te hebben op de morshandel (zie Samuel 3 ). Hierdoor ontstond het probleem dat er niemand meer voorhanden was om de kledij van de soldaten te wassen.†

Met zoveel slaven rondom deden ze dat niet zelf, nee.†

De directie ronselde uiteindelijk mensen uit Tamil Nadu en ‘gaf’ hen vijf hectare land voor dit doeleind. Voor de watervoorziening liet ze eromheen talloze meertjes graven.

2

En zie, de VOC-wasserij is al die eeuwen blijven bestaan. Nu brengen alleenstaanden, vrachtwagenchauffeurs en bejaarden hun was erheen.†

De tijdens de VOC ontstane gemeenschap van Tamil Nadu families werd in 1976 ‘bereid gevonden’ om vier van de vijf hectare af te staan 'voor publieke doeleinden’. Als dank heeft het stadsbestuur toen hun wasserij verbetonniseerd.


3


4 - versie 4


5


6


7


8


Je kunt al die drogende was op het weiland nauwelijks missen, maar hun tekstloze uithangbord aan de straatkant zegt kennelijkvoldoende.


9


Terug naar†blog index

Home

















Goddelijk gekleurde gopurams

Gopurams arc


Vanaf vrijwel elke tempel in dorp of stad doen ze mee. Ze kijken van boven de ingang van een boerenhuis of van een oud paleis. Ze zitten aan de rand van een gehucht bovenop een poort te te wachten op passanten. Of ze wonen op zichzelf in een klein huisje middenin een glinsterend groen rijstveld.

Gopurams gate

Ze verbeelden de lessen en wijsheden uit het verleden. Over goed en kwaad, over strijd en verzoening of over liefde en licht. Ze vormen de beeldtaal van oude geschriften, legenden en verhalen die lang niet iedereen kan lezen.†


Ongeacht de soms ernstige of bloederige boodschap stemt hun speelse en zeer kleurrijke aanwezigheid blij en vrolijk.†


DSC06056 - versie 2


‘We are family’, die oude soulsong komt steeds boven, ook al ken ik de tekst er verder niet van.

Je weet meteen: hier wonen de Shivaatjes en daar de Vishnoetjes – wel zo duidelijk en gezellig.


DSC04628 - versie 2


temple with Gopurams


Maar de grootstedelijke hindoe-bovenlaag in India, die de wereld bereist en zich graag met moderne, strakke architectuur omringt, vindt de Tamil-tempels getuigen van wansmaak en schaamt zich ervoor.

Ze klagen hardop dat het slechts door de jarenlange invloed van Bollywood is gekomen dat de Tamils alles zo uitbundig beschilderen. (Doelbewust apert onjuist.)


Gopurams temple street


Sri yantra

Zelf prefereren ze India’s abstracte, religieuze kunst zoals de grafische en geometrische yantra, bijvoorbeeld.†

Ze vereenzelvigen zich liever met eeuwenoude verloren-was beelden van vijf metalen – of op hardstenen beelden van voor de jaartelling.†

Zolang het maar niet schreeuwt en op enige afstand blijft, zoals al het ‘antiek’ wereldwijd.


DSC04706 - versie 2


‘Het is ’t bekende verhaal,’ schrijft A. Srivathsan (aan wie ik hier het nodige ontleen). ‘Ook de politiek van de esthetiek volgt de contouren van de macht.’ Beschermingsmaatregelen dienen op lange-termijn belangen te zijn gestoeld, meent hij, ‘grillen en smaak kunnen daar geen basis voor zijn.’

Maar ja, de grenzen tussen onderhoud, restauratie en verbouwing zijn voor een ‘doods’ monument al moeilijk te bepalen, laat staan voor een in ‘levendige’ tempel.


DSC06053 - versie 2


De centrale overheid, overwegend bestaande uit grootstedelingen, kwam tenslotte met een rigoureus plan: de kwast erover!

Haar Hindu Religious and Charities Endowment Board, belast met onderhoud en restauratie van tienduizenden tempels door heel India, verordineerde in 2004 dat de tempels in Tamil Nadu ťťn kleur dienen te krijgen: geel, welteverstaan.†


whitewhashed Gopurams temple


Vanuit de verte zag ik de nieuwe regel een paar keer toegepast. Bovenstaande vettige bakkersroomtaart heeft nog enkele vruchten, als het ware.

Op ongeverfd steen ontstaat door de vele regen en luchtvochtigheid een zwarte aanslag. Om die elk jaar te verwijderen is kostbaar en arbeidsintensief. Misschien was dit ooit wel de belangrijkste reden om de beelden te polychromeren.


Gopurams no paint


White Gopurams

Tot nog toe lijkt het beleid sporadisch te zijn doorgevoerd,†al zie je iets vaker witgekalkte beelden (wat uiteraard ook een geldkwestie kan zijn).


Een egaliserende kleur past beter bij de onderliggende geschriften, houdt de HR&CE Board vol.

Dat is de omgekeerde wereld, vinden tegenstanders. Vůůr alles is het de lokale belevenis van een geloof (en daarvan zijn er talloos vele op het subcontinent) die de uitdrukking ervan dient te bepalen.†


Temple with polychrome statues


Elke kleur heeft z’n betekenis, betogen zij. Zoals meerdere hoofden aangeven om welke intenties het gaat en meerdere handen om welke talenten (gespecificeerd met voorwerp of handgebaar).†

Of dient dat alles ook geŽgaliseerd worden opdat niemand zich meer zou schamen?†


Half man half woman Shiva

Shiva, half man en half vrouw

Toegegeven, qua kleur overschreeuwen de hindoes in Tamil Nadu soms wel ’n beetje. Om toch in zicht te blijven, proberen christelijke kerken kleur met kleur te bestrijden.†

Christelijke kerk Tamil Nadu


Hun heiligenbeelden zouden in Europa worden weggehoond als kitsch. Terecht, want het lukt hen niet goed – het basismateriaal blijft kennelijk toch, tja, anders

Kleurrijke kerk 1


Het label kitsch – in de zin van veinzen iets te zijn – slaat echter eerder op de grootstedelijke beeldenstormers dan op de Zuid-Indiase Tamils. Beweren dat hun tempels te fel en vrolijk van kleur zijn, is zoiets als zeggen dat de Zuid-Amerikaanse cultuur meer pastel zou moeten zijn.†


DSC05639 - versie 2


binnentempel kleurrrijk


Hun godshuizen zijn net zo kleurrijk als hun eigen huizen.


DSC05199 - versie 3


DSC05168


DSC05794 - versie 2


Hun kleur-beleving lijkt me authentieker dan die der kunstzinnigen die kennelijk niet willen weten hoe fel gekleurd de meeste culturen wereldwijd in origine waren of zijn.†


DSC05778 - versie 2


De veelal arme boerenbevolking kwam vanaf omgeploegde akkers – of over een barre hoogvlakte – samen in een orgastische uitspatting van kleur, geur, muziek en ritueel.†


DSC04689 - versie 2


De vale, verschoten, versletene, antieke aanblik geeft de intellectuele grootstedelingen wellicht zelf wat meer kleur en is misschien iets minder confronterend met de eigen vergankelijkheid – zoiets?


DSC04798 - versie 3


Maar het blijft allemaal natuurlijk wel reli-bissniss. In Chettinad moet ik herhaaldelijk denken aan het krantenbericht van afgelopen jaar dat schetste hoe een Hollander op een avond in Myanmar uit z’n hotelbed was gestapt en de straat overstak om in het tegenoverliggende tempeltje de stekker uit de geluidsinstallatie te trekken.

†(Hij vond z’n nachtrust in een politiecel, als ik me goed herinner).


nandi amidst traffic


Achter het hotel in Chettinad beginnen om 05:00 de luidsprekers van een wit-groen gekleurde moskee te schetteren – later nog vier keer op de dag – om gelovigen te manen langs te komen (anders zijn er immers geen inkomsten).†

Voor het hotel ligt een hindoe-tempeltje dat wordt uitgebaat door een o zo vroom middelbaar stel. Van 14:00 tot 18:00 galmen er overgemodu-leerde mantra’s de weg op om – in ruil voor een bloemblaadje of een rode stip op het voorhoofd – enkele roepies van pasanten te vangen.


DSC05143 - versie 3


Je zou er maar tussen wonen.†

De al wat oudere eigenaresse van het hotel haalt haar schouders op: ‘Het kostte me jarenlang veel moeite maar ik heb geleerd het los te laten.’†

In elke kamer heeft ze zakjes met grote, gratis oordoppen neergelegd.


DSC05942 - versie 2


Tot welke absurditeiten het reli-politieke circus kan leiden, moge blijken uit wat er recentelijk in Agra gebeurde waar momenteel hindoe-bestuurders aan de macht zijn.

Ze gaven de opdracht om een nieuwe toeristenbrochure te drukken. Daarin ontbrak de Taj Mahal. Het ‘achtste wereldwonder’ bleek met opzet te zijn weggelaten. Het was immers een bouwwerk van binnengevallen bezetters (het islamitische Mogolrijk, 1526 -1857).

India mag dan een Brits-koloniale uitvinding heten, het is een godswonder dat al die oneindige diversiteit nog steeds een geografisch geheel vormt.

DSC04709 - versie 2


Terug naar blog index

Home


De tempel als theater

Ais paard tempelgang


Belletjes rinkelen, volk stroomt toe. Zilveren tempeldeuren zwaaien open. Een oudere man zit centraal voor een lingam-yoni.†

Een halfnaakte jonge kerel in een dhoti assisteert hem. Samen laten ze er melk, rijstebloem en heel veel water op neerkomen.†Over de eikel spoelt het allemaal via de gleuf de wereld in.†

Vooralsnog in een emmer.†


Tempeldeuren goud


De voorman heft een mantra aan en sommige toegewijdenen zingen mee. Naast me slaat slaat een jong echtpaar op cymbaaltjes in een sneller en sneller tempo met de tempelbellen mee.†

Plots zweeft er een grote vlam boven een van de schalen. In een vlugge, vloeiende beweging brengt de assistent de brandende schaal naar buiten.†

Met uitgestrekte armen dringen de wachtenden naar voren. Een paar tellen houden hun handen in de vlam om ze vervolgens op hun ogen te leggen.†

Ondertussen sluiten andere jongens geruisloos maar rap alle deuren.†


Tempel zwarte geklede mannen


Nog geen twee minuten laten schallen er zware trommels en bellen door de hardstenen gangen. Iets verderop in het donkere gebouw gaan er gouden deuren open. Een klaarstaande menigte van vooral vrouwen veert op en gaat halsreikend op de tenen staan om het allemaal goed te kunnen zien.


Nandi pilaren


Ook hier vloeit veel water en melk. Opnieuw ontstaan er plotse vlammen, maar nu op een forse kandelaar vol olielampjes. Met een doortastend gebaar pakt een stevige kerel de kandelaar op, loopt naar de rechter uitgang en werpt het in z’n geheel resoluut naar buiten.†

Tegelijkertijd sleept een jongeman een koperen pot naar de linker uitgang en vult de uitgestoken handen met een beetje witgekleurd prasad dat de meesten op hun voorhoofd plakken.

Ondertussen sluiten andere jongens geruisloos maar rap alle deuren.†


Lingham met vrouw


In een andere, kleinere tempel zien we later het eeuwenoude oude ritueel in een oorspronkelijkere vorm – voor zo ver we weten. De uitvoerende mannen houden ons scherp in de gaten: beslist geen foto’s.†


Kledingmakers

Terecht, magische rituelen moeten raadselachtig en mysterieus blijven en niet op een tweedimensionaal plat vlakje geanalyseerd worden.

De toegewijdenen wachten in alle geduld voor een grote nis die met een doek is afgeschermd. Er achter zijn schaduwen druk in de weer. Er boven stijgen wierookwolken op.†


Klarinet

Zekerheidshalve heeft hij z’n hele voorraad rietjes meegenomen.

Na een kwartiertje geeft een muzikant een felle stoot op een lang soort klarinet. Een trommel valt in. Vervolgens jagen de twee elkaar op. Onder de toegestroomde nieuwsgierigen wordt de spanning voelbaar.†


Os en olifant

Plots gaat het gordijn met een ruk open. Een grote, zwarte Ganesh met rood-witte ogen staart ons aan. Naast me mompelden sommigen in ontzetting een paar woordjes ter bescherming, een mantra misschien.


De uitvoerder licht een streng bloemen van het beeld, loopt ermee naar de wachtenden om ze uit te delen en laat al gaande het doek achter hem dicht vallen.

Dragers


Ganesh shrine 2

De bedoeling, beweert men wel, is dat het beeld, de vorm gegeven kracht, rechtstreeks bij de toegewijde binnenkomt en het verstand te vlug af is. Daarom ook geen woorden, geen gebeden of uitleg.†

Het denken mag geen tel de kans krijgt om te herinneren of te analyseren en al doende te verhinderen dat het kwartje valt.





Shiva steen

De vraag wie het beeld waarom die vorm gaf, behoort uiteraard tot het denken. De vraag of deze eeuwenoude foef nog effectief is in een met (digitale) beelden overladen wereld, eveneens.

M’n geestdrift om dit ritueel, deze voorstelling, daadwerkelijk een keer mee te maken, is van korte duur.†

Meteen erna stampt het reli-circus er alweer dwars doorheen.

Met een heuse olifant.†



Olifant tempel


De vrouwen naast me kijken lachend naar de buitenstaander en lijken een reactie van me te verwachten.

Mij deed het ritueel denken aan een te snelle, te ingewikkelde film waarbij ik na zes minuten al de draad kwijt ben en alles verder maar over me heen laat komen.†

Zo verging het me hier ook.

Wellicht was dat nou net de bedoeling…


Olifant deur 2


Terug naar†blog index

Home













Pondicherry


Aurobindo 1

Pondicherry, 29 maart 1914.†

Een knappe, Indiase charmeur (42) charmeert een verlaten, rijke vrouw (36) uit Parijs.

Hij, Aurobindo Goshe, is een gevluchte Bengalees die thans digitaal te boek staat als verzetsstrijder en goeroe, maar lokaal nog steeds als charlatan.

Mirra Alfassa 1

Zij, Blanche Rachel Mirra Alfassa, is de dochter van een na haar geboorte meteen weer gescheiden Turks-Joodse man en een Egyptisch-Joodse moeder.†

Mirra had reeds verschillende, kortstondige relaties achter zich.

Nog geen jaar later lanceert hij haar als The Mother en werpen beiden zich op als goeroe.†

Mirra Alfassa stamp

(Het goeroeschap is wel ’ns samengevat als het op ťťn na oudste beroep ter wereld:we love you so much, we want you to be saved.)

Hun ashram trekt relatief grote namen uit de hele wereld, maar naderhand ook uit India zelf zoals premier Indira Gandhi.†

Vandaar die postzegel wellicht.

Maar daar gaat het hier nu niet over...


Mirra Alfassa 2


De boekwinkel in hun ashram in Pondicherry staat naar vier kanten vol met hun nagelaten schrijfsels. Occultisme, reÔncarnatie (uiteraard was zij in een vorig leven koningin in Egypte), helderziendheid – sorry, het is aan mij allemaal niet besteed.†

Ik zoek naar een boekje met hun levensbeschrijvingen, maar die zijn allemaal ingekleurd door idolate volgelingen.†Evenals hun wikipedia pagina’s trouwens.†

Ik mag me namelijk graag verwonderen over de welgestelde dames die zich van pakweg 1875 tot 1975 lieten inspireren door Mme Blavatsky, Alexandra David-Nťel, Annie Besant… tot en met Mellie Uyldert en Juliana van Oranje aan toe.

Maar goed, dat is niet waar ik het hier over wil hebben...


The heliostat poster


Mirra Alfassa - 5

Na Aurobindo Goshe’s overlijden (1950) zet Mirra Alfassa de ashram alleen voort. In 1968 koopt ze - ‘dankzij donaties’ - zo’n ‘twenty square kilometres of barren wasteland’ nabij Pondicherry.†

Ook hier heeft men lokaal een andere mening over.†

Mirra wil daar, in een arm boerenlandschap, Auroville oprichten, the City of Dawn.†

Mirra Alfassa 3

Samen met de Franse architect Roger Anger ontwerpt ze de Matrimandir (letterlijk: Moedertempel).†

De eerste steen wordt gelegd in 1971, de laatste in 2008 – Mirra Alfassa is dan reeds lang overleden, namelijk in 1973.

Heliostat buitenkant

Alleen geselecteerden krijgen entree om binnen de bol te mediteren.†

Samen met Indiase dagjesmensen tuur ik op afstand naar de buitenkant.†Enkelen van hun eten d’r een ijsje bij.†

De bol zou een leuk ontwerp zijn voor een wetenschapsmuseum, lijkt ons, of als ashram voor fans van Starwars.


Bayan 0

Toch wel jammer dat we slechts een klein cameraatje mee op reis namen, beseffen we naderhand.†

Op het landgoed staat namelijk een banyan.†



Bayan 1


In de annalen beweert de gemeenschap dat the Mother de boom in een visioen ergens in de buurt zag staan.†

Anderen zeggen dat de boom door de architect Roger Anger is overgebracht uit Bengal.†

Maakt allemaal niet uit, nooit eerder zag ik een dergelijke boom!†Nooit eerder meegemaakt.†


Bayan 2


Na een half uurtje van ontzag en verbazing, rijzen er vragen. Zijn die luchtwortels nou op zoek naar water?†

Of gaan ze naar de grond om een dragende stam te worden – ter ondersteuning van de almaar verder uitdijende en steeds zwaardere takken?†

Verder zelf googlen, svp.


Bayan 3


Na een paar dagen mailt Wallace ons:

De foto’s zijn absoluut niet verkeerd voor een kleine camera….integendeel zelfs…prachtig mooi ontwerp om de tempel in een gouden bol te ontwerpen…..en dat de zonnestralen in het hart door een kristallen bol naar binnen schijnen….erg spiritueel.

Ook de Banyan Tree is een fenomeen op zich….lijkt bijna een boom met intelligentie…..want kennelijk halen de wortels uit de hoofdstam niet voldoende voeding uit de grond en duurt het transport naar de lange takken te lang…dus maakt de boom luchtwortels die zich vervolgens in de grond boren en weer een boom vormen, waardoor de hoofdtakken weer voeding hebben en kunnen doorgroeien.

Stiekum een takje in een vochtige doek meenemen…?


Bayan 4


Op internet wordt de banyan soms – ten onrechte – verwisseld met de pipal oftewel met de zogenoemde bodhi tree waaronder Gautama Sakyamuni verlichting zou hebben bereikt.†


Bayan 6


Op zich grappig want de banyan is een ‘strangler tree’, zo’n boom die in het oerwoud andere schepsels inkapselt en wurgt om zelf meer licht te vangen.†

In eerste instantie zat Gautama namelijk ook in de jungle alleen te mediteren en karma te vermijden – totdat hij na een aantal jaren begreep dat het misschien toch niet zo werkt


Bayan 5


Terug naar†blog index

Home

Transit

Naast ons strijkt een groep Nepalese contract-arbeiders neer. Meteen kijk ik op: zitten wij eigenlijk wel bij de juiste gate...?†Maar al gauw begrijp ook ik de lichaamstaal van hun voorman: hier zitten, het kan nog uren duren, wacht tot ik jullie weer kom halen.

Heuvels 1

De kleine Nepalese man die naast me belandt, schrikt als ik hem aanspreek maar vindt m’n nieuwsgierigheid toch ook wel leuk.†

Hij heeft vijf jaar in ‘Saoudi’ gewerkt en is nu op weg naar huis, naar zijn dorp ergens in het westelijk middengebergte van de Himalaya.

Dwars door de hal klinkt luid dat ene 'Mister Patrick, onderweg naar Kathmandu' zich bij de balie dient te melden.†Op slag is hij mij vergeten en echoot naar de groep: ‘Kathmandu?!’

’Is jouw naam Patrick dan?’

Even is hij stil.

‘Wťten ze†mijn†naam†daar†dan wel?’

‘Jaa-haa, die staat in de computer.’

Daar heeft hij verder geen idee bij, z’n hand friemelt wat aan z’n petje.

Delhi airport


- Verderop in de hal is het leuker, zeg ik, je kunt er nog wat eten of kadootjes kopen.

Een paar keer herhaalt hij niet-begrijpend het woord†kosseli†naar de groep. Ze lachen en leggen hem uit wat kadootje†inhoudt.†Daarop opent hij z’n handen en draait ze een paar keer om.†

Er valt geen geld uit, nee.

Himal 2

- Maar je hebt toch vijf jaar in Saoudi gewerkt?

‘Alles op!’

- Alles op…?!

‘Zowat alles. Vraag me niet waaraan, ik weet het niet. WŤg, zeggen ze.’†

Aangezien ongeletterde heuvelbewoners als contract-arbeiders van alle kanten belazerd worden, vraag ik er inderdaad maar niet verder naar.

Himal 3

- Weten ze thuis dat je eraan komt?

‘M’n vrouw is in de tussentijd overleden.’

- Kinderen? probeer ik vlug.

Hij schudt z’n schouders en kijkt met een ruk een andere kant op. De lijnen en groeven in z’n gezicht zijn duidelijk niet alleen het resultaat van werken in Arabische hoogbouw bij 50 graden celsius.

Hoe oud bent u?’†vraag ik in de beleefde vorm.

‘Zestig. En jij?’

- Zeventig,†zeg ik omdat ik me het getal 67 niet zo snel kan herinneren.†

Vele getallen hebben in het Nepalees (en Hindi) een geheel eigen vervoeging; je dient zowat honderd namen te kennen om tot honderd te kunnen tellen.

Himal 4

Dan wendt hij zich tot de jongen naast hem:†

‘Hoe kan die man beweren dat ie ouder is dan ik?’

‘Omdat ie z’n leven lang al beter eet dan jij!’ Het ontbreekt de jongen een beetje aan respect, hij is in het buitenland geweest en vindt de man met pet nu maar 'n beetje dom.

- Omdat ik geen vlees eet, antwoord ik om z’n klinklare waarheid wat te verbloemen, wat in deze contreien niet zo’n heel vreemde reactie is.

Sceptisch kijkt de kleine man van m’n laptop naar m’n gezicht en terug: geen vlees als je het betalen kŗn..?

Himal 5

En weer keert hij zich tot de groep:†

’Hoe kan die man onze taal spreken?’

‘Vraag 't hŤm,’ lachen ze hem uit, ‘hij verstaat je toch!’

Met opgetrokken wenkbrauwen kijkt hij me zwijgend aan, ik heb kennelijk maar wat uit te leggen.

Ach, dat hele kleine beetje Nepalees is me door de lucht komen aan-waaien. De lucht van de Himalaya is zoveel beter dan hier.

Delhi vliegveld

Ik gebaar naar de grote ramen en zie dat Ais er omstandig een foto staat te nemen – iets waarvoor hij vijf, tien jaar geleden nog met zwaailichten zou zijn afgevoerd.†

Newspaper

Door de smog is het vliegtuig aan de gate nauwelijks te ontwaren.Delhi can’t breath!†en†Gas Chamber!†kopten de kranten vanochtend boven ijle, wit uitgeslagen foto’s.

Heel het dorp loopt straks uit als ze je omhoog zien klimmen,†opper ik.†

Hij verstaat het maar reageert niet.†

Ik tik dit stukje tewijl hij naast me zit en 'n end weg staart.

Het enige dat†de man die vijf jaar voor niets werkte†en†de man die een vakantiedag verloren ziet gaan gemeen hebben, is Air India’s vertraging op vertraging…


Air India logo




Terug naar†blog index

Home


Samuel van de Putte 4

Terug naar deel†3


Van Bengalen naar Nepal - deel 4


Cochin, 1724. Evenals de aangelegde zeilschepen, moet Samuel voor vertrek z’n voorraden verversen. Zoals het vullen van z’n geldbuidel.†

Kopergeld

Om een kredietbrief te verzilveren moet hij langs bij het VOC-kantoor dat om de stevige provisie graag als bank fungeert.

In wezen wisselt hij papiergeld voor zilvergeld, dat hij zo nodig weer inwisselt voor strengen geregen kopergeld om z’n dagelijks natje en droogje te betalen.


map india z w kopie 4

Ook probeert hij z’n gekoesterde medicijnkoffertje uit te breiden door te smoezen met de hoofd-chirurgijn. Tijdens het hete middaguur mag hij graag de landkaarten op het compagnie-kantoor bestuderen om te zien welke route hij zou kunnen volgen. Maar het zijn natuurlijk einzelgšnger als hij die onbekende gebieden in kaart brengen.

Eťn tekort kan hij slechts opheffen door te proberen de archieven van de†VOC-bolwerken binnen te komen. Maar dat kost de mysterieuze landreiziger doorgaans weinig moeite. Na een paar spannende of vermakelijke verhalen in de late namiddag lukt het hem altijd wel een stapeltje oude, ťťnzijdig beschreven documenten toegeschoven te krijgen.†

Na zo’n vijf jaren alsmaar verder trekken, is het anticiperen op gevaarlijke situaties of ziek worden z’n tweede natuur geworden. Samuel is alert, nauwgezet, kieskeurig en streng voor zichzelf. In een zelfde eenzaamheid als de befaamde Italiaanse reisboekenschrijver, z’n voorloper Gemelli Careri, maakt hij aantekeningen over route, mensen en omstandigheden – zij het zonder alle lamento bij het zoveelste desolato kampvuurtje.


SvdP brief 17 mei 1725

Z’n journaal, z’n trouwe toeverlaat, is onmisbaar geworden. Het bevat vele namen, adressen, routes, medicinale recepten, vondsten en bevindingen. De aantekeningen moeten nog jaren mee, door weer en wind. Aan de bestendigheid van papier is hem veel gelegen. Na alle omzwervingen heeft het stoere†VOC†papier uit Zaandam altijd nog z’n voorkeur.

In voorgaande jaren brachten compagnieschepen velletjes chinees papier mee terug naar Amsterdam. Ze waren gemaakt van geweekt en geslagen zijde. Rembrandt legde er veel geld voor neer om enkele ervan op z’n etspers te kunnen leggen.†


VOC postboot

In Europa probeerde men het proces te na te bootsen. In Holland verving men zijde door afgedragen lompen. Dat wil zeggen: vervangen door geselecteerd, gewassen, geweekt en tenslotte fijngehakt linnen.†



Dankzij de aanwezigheid van molens en water fabriceerde de Zaanstreek een goede, stevige kwaliteit, zij het in kleine hoeveelheden. Sinds de opkomst van de boekdrukkunst en de toegenomen bedrijvigheid in Europa, viel aan de vraag naar papier echter nauwelijks te voldoen.

Zelfs gestage aanvoer van lompen uit omringende landen kon het tekort niet verhelpen. Een paar decennia voor Samuel vertrok, vaardigde een Amsterdamse rechtbank zelfs een decreet uit dat een overledene niet langer in linnen doeken mocht worden begraven.†

Frankrijk maakte witter en eleganter papier, maar de Zaanse molens vervaardigden een veel duurzamer soort.

SvdP aantekeningen 97x133 mm

De opmerkelijke sterkte ervan bereikten ze door de geweekte en gebleekte lompenpap niet te stampen, zoals overal elders, maar door er messen op los te laten. Hierdoor konden ze de lengte der vezels bepalen.†Een vel papier werd naar wens geschikt gemaakt voor ganzenveer, penseel, drukpers of om iets mee in te pakken.

Lange tijd was het vervuilende procedť een zeer winstgevende nijverheid. De omringende boeren konden weinig inbrengen tegen de stank en het smerige restwater, hun vrouwen vonden er immers volop werk. Behalve de aanpak met messen bestond het Zaanse ‘geheim’ er namelijk uit dat de oude, soms zelfs met ziektekiemen besmette lompen door vele vrouwenhanden tot minstens zeven gradaties werden uitgesorteerd.

In elk gebied dat hij doorkruist, bekijkt Samuel met belangstelling de materialen waarop de bewoners hun kerven en krabbels bewaren: steen, boomschors, hennep, bamboe, plantenvezel…

Belangrijk geachte teksten worden veelal op perkament genoteerd. Dierenhuid is echter overal even kostbaar en omslachtig. Een eenvoudig gebedenboek behoeft zo’n honderdzeventig kalfshuiden.

Behalve sterker is het Zaanse papier uit de lokale†VOC†archieven ook nog eens redelijk vocht-bestendig – voor Samuel geen onbelangrijk detail.


Perkament


Map route

Van Cochin aan de westkust trekt hij dwars door het binnenland naar Negapatnam aan de oostkust. Hij vindt er een lokaal schip dat naar West-Bengalen zeilt. Nog steeds hoopt hij langs de Hugli rivier naar Delhi in het noorden te kunnen reizen. Om vervolgens in het nog noordelijkere, bergachtige Uttarakhand de oude handelspas door de Himalaya te vinden. Van Portugese broeders vernam hij dat het de jezuÔeten Antůnio de Andrade en Manuel Marques een eeuw eerder gelukt was om via die route het Tibetaanse hoogland te betreden.

Ganges

Maar eerst voert het zeilschip hem nog dagenlang door het onmetelijke, totaal onoverzichtelijke estuarium van de Ganges. Alleen ervaren, lokaal geboren kapiteins lukt het om het begin van de Hugli-rivier te vinden. De oevers van de eindeloos vele binnenwateren zijn overwoekerd met mangroven, waar lokale, Europese of Aziatische piraten eenvoudig de aanval kunnen openen. Al helemaal op plekken als het schip is vastgelopen in het het doolhof van zich verschuivende zandbanken.

Samuel, beslist geen zeeheld als z’n vader, houdt sowieso z’n hart vast sinds hij erachter kwam dat z’n boot waterdicht wordt gehouden met olie en vislijm.


Geldstukken

Eenlingen die in vroegere tijden verder trokken dan eigen streek of land waren doorgaans handelaren. Arabieren, ArmeniŽrs, Turken, Joden, SyriŽrs, IndiŽrs, Chinezen, Italianen. Bevriende, doch duizenden kilometers van elkaar wonende handelsfamilies verzorgen elkaars verblijf. Men kent elkaars zakelijke belangen, cultuur, gewoonten, streken, sores – alsook de opvolgende generatie.

Dit klinkt misschien idyllischer dan bedoeld. Wat handelaren eveneens al eeuwen bindt, is namelijk de algemene verguizing van hun nering. Het steekt dat de winst die een koopman, ogenschijnlijk zonder al teveel arbeid, op kosten van anderen werd gemaakt.

Op het subcontinent beschouwt men handelaren als een soort van lagere kaste op zich. De minachting wordt soms aangewakkerd en uitgebuit door jaloerse vorstenhuizen en legers die als altijd klagen over onvoldoende middelen te beschikken.†

Koopman met hoeden

Door het onderling uitwisselen van wissels en kredietbrieven – waar Samuel onderweg, tussen de†VOC†kantoren, soms van afhankelijk is – zijn de handelsfamilies tevens bankier. Hun verondersteld parasitair gedrag is wereldwijd een terugkerend thema in boeken en theater.†

Toch zijn het van oudsher kleine handelaren die als eersten grenzen overschrijden en het thuis heersende wereldbeeld met het eigen land als middelpunt der aarde doorbreken.†

Hun handel is een onmisbare schakel tussen afzonderlijke samenlevingen. Zonder uitwisseling tussen culturen is er weinig economische dynamiek en dreigt een gemeenschap te blijven steken in dogmatische machtsverhoudingen tussen rentenierende en verpauperende bevolkingsgroepen.†

‘De adel houdt je arm en de kerk houdt je dom.’ Samuel hoorde het al zeggen tijdens zijn studiejaren in Leiden –†en hij zag het patroon zo ongeveer overal onderweg.

Samuel – met z’n talent voor talen –†gaat in handelshuizen en herbergen graag in gesprek met rondreizende handelaren om routes en adviezen uit te wisselen. Het liefst klampt hij roomse missionarissen aan, maar die komt hij slechts sporadisch tegen.


Tempelcomplex

Omgekeerd ligt dat anders. Geen van hen legde ooit zulke immense afstanden over land af. Laat staan om niets anders dan z’n reislust te verzaden. Ook al doet hij dat sonder aanstoot te geven aan iemand int bijsonder, hij wordt vertrouwd noch begrepen. Een stel benen dat aan een stel hersenen de wereld laat zien? Hoe komt die landloper aan z’n geld!

Samuel gaat lokaal gekleed en houdt zich het liefst terzijde. Dat hij de plaatselijke taal niet spreekt, verwondert niet echt. Elke streek telt wel meerdere stammen en dialecten, men is niet anders gewend. De enige geschreven taal is die van paleis en tempel – en wordt gewoonlijk onder vertrouwelingen gehouden.

Zijn grootste probleem is het dagelijks afrekenen voor maaltijden, onderdak, kleding, tolheffing of omkoping. Niet het betalen, maar het betaalmiddel.


Geldstukjken- Blauwe stuiverskopie kopie


In Voor-IndiŽ spreken Europese compagnies van drie geldsoorten: christelijke, mohammedaanse en heidense. Oftewel: Europese, Arabische, Mogol munten. Het geldverkeer is echter eindeloos veelsoortig en ingewikkeld. Behalve plaatselijke vorsten slaan ook buitenlandse compagnies geldstukken, bijvoorbeeld Engelse roepies. De acceptatie en waarde van de munten varieert met de mate van hun macht in het betreffende gebied.†

Reaal van achten, Mexico

Alle munten moeten sowieso worden gewogen en bevonden. Onder andere om te bepalen of er niet – opzettelijk – teveel edelmetaal vanaf is gesleten. In dat geval moet er meer van ter tafel komen, een vrij visuele vorm van inflatie. Om het onderling eens te worden over de kwaliteit van de aangekochte handelswaar als wel over de waarde van het betaalmiddel is ook Samuel veroordeeld tot heel wat kopjes zoete thee.


Hoe ouder de geldstukken des te minder waard en gewild ze zijn. Zodra de ontwaarding gelijk is geworden aan de kosten van het munten, worden de oude exemplaren omgesmolten tot nieuwe – wat weer zoveel procent voor vorst of compagnie oplevert en voor gebruikers weer een hoop merktekens, kenmerkjes en details om te onthouden.

Evenals elke handelaar of winkelier heeft Samuel een zwart toets-steentje bij zich om edelmetalen te testen.


granles zilver

Voor noodgevallen in geÔsoleerde streken naaide Samuel wat zilver- en goudkorrels in kledingzomen. Z’n geldbuidel telt gerenommeerde, internationale munten, zoals de gouden Arabische dinar en de gouden Venetiaanse dukaat. Op het Indiase subcontinent loopt hij vooral met zilveren realen en roepies op zak. Waar nodig wisselt hij ze voor kopergeld om z’n dagelijks kostje of slaapplaats te betalen.


Brok zilver

Geldwisselaars legden hem uit hoe het komt dat hij – sinds SyriŽ – steeds vaker met zilveren Spaanse Realen op zak loopt. Vreemd, want de Spaanse koopvaardij mag van paus en koning geen zaken doen met de islam wereld – want Moren!


Bij gevolg vervoeren Spaanse handelaren hun gigantische hoeveelheden Indiaas en Bengaals textiel via de Filipijnen naar de Nieuwe Wereld, een gigantische markt. Betaling geschiedt in realen of in staven van Zuid-Amerikaans zilver. Met behulp van genocidale slavenarbeid wordt het edelmetaal in Mexico en Peru geroofd. In handelstermen: inkoop nul, verkoop maximaal, winst gigantesque.

Feitelijk zijn de textielprijzen – voornamelijk bestaande uit lonen – omgekeerd evenredig aan de macht die de betreffende compagnie ter plekke uitoefent.†

Geld reaal van achten

De naam ‘reaal’ stamt uit de Romeinse taal en herinnert het volk er dagelijks aan dat al het edelmetaal feitelijk de keizer toebehoort. Over de verschrikkelijke bloedbaden om het goud en zilver in Zuid-Amerika gratis te verkrijgen, zwijgt paaps Rome en christelijk Spanje in alle talen.†

Ten tijde van Samuel is de vraag naar zilver in AziŽ al ruim een eeuw bijkans onverzadigbaar. Zowel de Chinese als de Indiase bevolking neemt rap in aantal toe – en bij gevolg hun economieŽn. Aan betaalmiddelen is een chronisch gebrek.

Toen wrede rebellen in 1368 de Ming dynastie stichtten, probeerde hun eerste keizer papiergeld opnieuw door te voeren. Uiteindelijk zelfs met geweld. Maar het algemene wantrouwen bleek te taai. Heimelijk verrekende men onderling grotere schulden als vanouds met edelmetaal.

Binnen een halve eeuw werd zilver het officieel erkende betaalmiddel. De rebellen ontdekten dat het veel eenvoudiger was om belasting te heffen op edelmetaal dan via het incasseren van bijvoorbeeld herendiensten of oogstgedeelten.

Helaas zit er in China – maar ook in India – weinig edelmetaal in de grond. Binnenlandse handelaren haalden een tijdlang extra zilver in Japan en IndonesiŽ. Maar het bleef te weinig. De productie en export van luxe zaken als zijde en porselein moesten drastisch omhoog ter verkrijging van meer zilver.

Chinees zilverbootje

In Chinese havens werden de staven door waarborgbeambten getoetst, gemerkt en ter plekke tot wettig betaalmiddel verklaard. Voor dagelijks gebruik smolt men een deel van de staven om tot de bekende bootvormpjes vol merktekens.


Zo’n vijftig jaar voor Samuels geboorte kwam er een wereldomspannende markt tot stand. Sinds zijn geboorte verdienen slimme Europese handelsconstructies – dankzij de centrale ligging tussen oost en west – buitensporige provisies aan tussenhandel.†

Vooral van West naar Oost: zilver.

‘Ons echte goud in de Gouden Eeuw was zilver,’ stellen historici soms. Bij roof lijkt me alles per definitie van goud.


World GPD kopie


Samuels wieg stond aan het begin van het kapitalisme.†In dit politiek-economische stelsel gaat bezit feitelijk over de schuld van de ander – als een vordering op bijvoorbeeld uitstaande arbeid (in wezen koopt men nooit iets anders dan de inspanning van anderen).

wereldwerk

Niet gehinderd door academische nuance lijkt me dat niet het geplunderde zilver maar de mijnarbeid samen met de onderbetaalde textielarbeid uiteindelijk de continenten tot een mondiaal economisch geheel aaneen smeedden.



Zilvervat

Reeds een kleine eeuw vervoert de Spaanse vloot het leeuwendeel van het Amerikaanse zilver al een lange tijd rechtstreeks naar India en China. Dat wil zeggen: via de Filipijnen om het gezichtsverlies van koning en paus te camoufleren.

Zelfs in Europa wordt zilver schaars. De twintig procent van de Hollandse bevolking die belasting moet betalen, laat geregeld grote tafelpronkstukken eenvoudig omsmelten.†


Zilver met verguldsel

Niet zozeer omdat ze niet kunnen betalen maar omdat ze over te weinig betaalmiddelen beschikken.†

De regering gebruikt hun zilver om oorlogen te voeren, maar op langere termijn vloeit het edelmetaal als kwikzilver toch richting het Oosten.


Munten

Sinds SyriŽ reist Samuel met zilver op zak, gemunt door de Mogols in Delhi of door de Spanjaarden in Mexico. Hoe de waarde van zijn laatste gouden dukaten uit VenetiŽ zich verhoudt met zilveren roepies, hangt af van waar, bij wie en met welke noodzaak hij wisselde. Alsmede de staat van de munt.


Temple zuid india


Zelf munt de†VOC†zwaar zilverendukatons, min of meer gelijk aan de half zo zware, gouden dukaat. Binnen het bedrijf verschilt de wisselwaarde ervan in de boekhouding van elk vestingkantoor. Het is het beste bewijs waarom VOC-jaarcijfers nooit bedoeld zijn om te kloppen. De East Indian Company, bijvoorbeeld, gaat akkoord met belastingcontrole van het grootboek per 21 jaar maar vindt het lichtelijk overdreven. Of de betreffende papieren dan in de tropen nog te lezen zijn of Łberhaupt nog bestaan, is irrelevant.

VOC bij vorsten Huderbad

Aangekomen in Chinesura, stroomopwaarts boven Kolkata gelegen, bemerkt Samuel hoe anders hier de mentaliteit bij de plaatselijke compagnie is: nÚg achterdochtiger en corrupter dan in voorgaande vestingen. De haven verstouwt vooral enorme hoeveelheden textiel, ruwe zijde en wol.

Het duurt niet lang voordat hij de geur van een heel andere, minder openlijke handel opsnuift: amphioen.†

Daarom gaat het hier zo hard tegen hard, begrijpt Samuel.

'Wat wil je,' haalt een compagnie-dienaar z'n schouders op, ‘dit hier is de vetste weide.'†

VOC factorij Hugli


Door de hoge prijs trekt opium veel smokkelhandel aan. Daarom richtten de†VOC-dienaren in Bengalen onderling een soort van sub-compagnie op. Vrijwel iedereen binnen de vesting deelt in dit ‘stilzwijgend profijt’. Wie niet mee wil doen, loopt gevaar – eventueel voor eigen leven. De enkele dwaze hoge hoed die vrije markthandel voorstelde als remedie tegen smokkel, kwam er met een plaatsje op de eerstvolgende retourboot nog redelijk vanaf. Lagere rangen vonden de dood. Inheemse heersers hielden ze van het zwarte goud weg door geregeld een paar van hun dorpen plat te branden.

Opium pijp

Bij gebrek aan voldoende zilver om in te kopen, is een†VOC-schip genoodzaakt tot een paar jaar binnen-aziatische handel alvorens het met retourladingen terug kan keren naar de haven van vertrek in de Nederlanden – en haar investeerders aldaar.

Een toenemend aantal schepen vereffent de rekening met opium – het zwarte goud. Terwijl Samuel van Cochin naar Bengalen zeilt, gaat er een partij van 5.000 pond opium in tegengestelde richting om er 200.000 pond peperkorrels mee in te kopen. Een schijntje, vinden de compagnie-‘dienaren', want het is nog niet de helft aan peper in vorige jaren.

Om het in een†18de eeuws gezegde te stellen: de morshandel verwijt de smokkelhandel dat ie zwart ziet.

Opium toebehoren

Binnenskamers denken de dienaren een nieuwe strategie uit. Een tiental jaren na Samuels verblijf leidt dit tot de oprichting van de SociŽteit tot den Handel in Amfioen (een vennootschap van enkele allerhoogste†VOC-bestuurders, regeringsleiders en koninklijke leden van het Oranjehuis). Geen enkele opperkoopman zal de komende anderhalve eeuw meer op de retourboot stappen zonder een onwaarschijnlijk fortuin aan wissels te hebben vergaard. Als geheel behaalt de†VOC†dan al lang geen winst meer.

Sinds Pieter van Dam’s Beschryvinge van de Oostindische Compagnie 1639-1701 – maar eigenlijk al sinds Linschotens Itinerario uit 1596 –†staat zwart op wit waarom men beter van amphioen kan afblijven. De calvinistische kaap-kooplui beseffen maar al te goed waarom de opiumhandel zo ongekend lucratief is, ze zien het resultaat vaak genoeg om zich heen. Hun rechtvaardiging is uiteraard dat opium een goede pijnbestrijder is. Dat gebruikers zwaar verslaafd kunnen raken, tja, dat moeten ‘die heidenen’ zelf weten.†

Opium tekening

Aangezien de†VOC†over een eigen leger beschikt, opereert de SociŽteit vanuit Batavia feitelijk als een narco-militaire kleptocratie.†

Opium flesje

Door opium bijvoorbeeld via kleine dealers†rond plantages gemakkelijk verkrijgbaar te houden, worden de arbeiders in feite lijfeigenen; zelden kunnen ze hun schuld afbetalen.†

Opium grafiek

Het maakt de elitaire vennootschap van bewindslieden en koningshuis tot weinig meer dan een criminele pusher.



Als een groepje Engelse artillerie soldaten voorbij vaart, op weg naar Patna, gaat Samuel maar al te graag aan boord.


Tempel hindu


Vanaf 1500 brachten Zuid-Europese schepen tevens missionarissen naar het subcontinent: Franciscanen, Dominicanen, Benedictijnen, Kapucijners en JezuÔeten. Op strategische kruispunten richtten deze Vaticaanse stoottroepen eerst particuliere huizen en waar mogelijk naderhand kleine kloosters op.†

Door hun onderlinge geschillen en rivaliteit bleek lange tijd gebieds-uitbreiding dikwijls belangrijker dan de feitelijke bekering der inlanders. Zo rapporteerde de jeugdige jezuÔet Ippolito Desideri, rond 1715 aangekomen in het hoog gelegen Ladakh, dat hij een zeer ontvankelijke weide had ontdekt. Per ommegaande broederpost kwam echter het bevel onmiddellijk op te breken en de Himalaya door te steken naar de Tibetaanse hoogvlakte.†


Missionaris

Niet zozeer om Tibet zelf – de spiritual top of the world-idylle was nog lang niet bedacht – maar omdat het dichterbij het dichtbevolkte China ligt. Daarbij meent het Vaticaan de adem van de protestante en calvinistische zendelingen in de nek te voelen.

Net als Samuel zijn vele Europeanen gefascineerd door het verre, magisch- mystieke keizerrijk waar fabelachtige uitvindingen en producten vandaan kwamen.†

Trinitatis

Van boekdrukkunst tot buskruit, van porselein tot zijde. Het gestrenge confucianisme lijkt het Vaticaan uitstekend te passen bij de eigen leer. De ‘blinden’ dienen slechts de juiste god nog te leren kennen, maar dat is dan ook hun opdracht. Extra ecclesiam nulla salus oftewel buiten de kerk geen zaligheid.

Trinity 3

De pionierende bedelmonniken raken soms dusdanig onder de indruk van het boeddhisme, dat ze niet anders kunnen concluderen dan dat AziŽ ooit eerder bekeerd moet zijn geweest.

Triratna kopie

Het triratna symbool (boeddha, leer en gevolg) dat ze in de tempels zagen, bijvoorbeeld, komt tŤ zeer overeen met het teken van de trinitatis (de heilige drie eenheid).

De mogelijkheid dat veel filosofie en religie in oorsprong van het Indiase subcontinent stamt, wordt niet ingezien – 333.333 heidense beelden blokkeren hun zicht.

Voor de roomse broeders zijn protestanten immer nog ketters. Hun gemeenschapshuis in Patna ontvangt Samuel echter welwillend. Zijn tanige, ingetogen voorkomen heeft onderhand ook wel iets van een monnik.†Hij had vernomen dat Desideri op doorreis in Patna is en in het gemeenschapshuis verblijft.†

Hij wil hem graag een bezoek brengen.


Xavier


De veertigjarige Ippolito Desideri lijkt de mantra der JezuÔeten te belichamen: il modo soave, de zachte manier. Wanneer je op tegenstand stuit, verander dan van tactiek door inschikkelijke voorstellen te doen of door ‘enkele van hun tradities te accomoderen’ – zolang dit aan ons geloof geen afbreuk doet. In de praktijk komt dit meestal neer op het overnemen van kleurrijke trivialiteiten, terwijl de eigen agenda stilaan ongewijzigd wordt aangehouden. De ene paus is voorstander, z’n opvolger weer juist niet. De ene keer vindt deze of gene orde de ‘aanpassingen’ te ver gaan, de meeste keren zijn ze vooral jaloers op elkaars successen.

Jesuit symbool

De dubbelhartige mentaliteit van il modo soave zit Desideri dusdanig in het bloed dat enkele broeders soms hardop twijfelen of hij niet een spion is.†

Een fiscaal van het Vaticaan, om nog even in†VOC-termen te blijven.

Maar na zovele jaren ervaring met de willekeur van zovele verschillende machthebbers is Samuel niet minder bedreven geraakt in ‘zachte tactieken’. De twee kunnen dan ook uitstekend met elkaar overweg – ogenschijnlijk althans.

Samuel wil heel graag weten via welke route Desideri kort geleden uit Tibet terugkwam. Hij moest wel terugkeren omdat het missiecentrum in Goa (India) had verordonneerd dat hij zijn missiepost op de hoogvlakte moest overdragen aan de kapucijnen.


Paus en monniken


Het Tibetaanse klooster dat Desideri enkele jaren onderdak had geboden, zag hem met lede ogen gaan. Ze konden zijn ideeŽn en de discussies die hij aanging wel waarderen. Aan de andere monnik herkent ook een monnik zichzelf. Bovendien vormt openlijk debat over de leer een wezenlijk onderdeel van hun kloosteropleiding.†


ippolito desideri

Desideri was een gedreven intellectueel. Het doet hem wellicht tekort om te stellen dat hij zich de Tibetaanse taal en de leer louter en alleen eigen maakte om het goddeloze boeddhisme te kunnen weerleggen – maar daar kwam het wel op neer.

Hij was echter ook in alles eromheen geÔnteresseerd: in het leven van de bevolking, hun gewoontes en geschiedenis, de natuur op het dak der wereld.

De inzet van de pientere jezuÔet contrasteerde sterk met de benadering van de andere broederordes in Lhasa. Hun benadering bestond in wezen uit de deur open zetten en wachten tot er een beroep op hulp werd gedaan – om dan terloops met bekering toe te slaan.

Als Samuel hem november 1725 in Patna ontmoet, heeft Desideri zijn ragguaglio (rapportage aan Rome) reeds voltooid. De vragen die de nieuwsgierige bezoeker stelt, helpen hem echter bij het ordenen van wat uiteindelijk z’n 800 pagina’s tellende Notizie Istoriche del Thibet zal worden (en welk indrukwekkend werk, eerste in z’n soort, meteen voor eeuwen wordt weggeborgen in de Vaticaanse catacomben).

Desideri route

In Europa is het Tibetaanse plateau, Samuels voorland, aldoor nog een grote leegte op elke kaart. Ippolito loopt echter over van gegevens. Samuel maakt dus volop aantekeningen. ‘Wel twintig vellen vol,’ bromt een broeder naderhand in een brief.

Desideri zegt hem de route via Ladakh maar te vergeten. Door het omvallen van de Mogol dynastie is de lange weg ernaartoe tŤ onveilig. Bovendien is de pas door de Himalaya maar kort open, hooguit zo’n vier maanden. Waarom probeert hij het niet via Kuti, de bergpas bij Kodari, de terugweg die hij zelf nam. Hij belooft een aanbevelingsbrief schrijven aan de broeders die in de Nepal-vallei een huis hebben opgezet.

Liggend lichaam chakras

Tegen het eind van 1726, na de regentijd, haakt Samuel aan bij een groepje Nepalese handelaren met honderden dragers en bergezels. De stoet sliert door het vorstendom Bihar, waar de oogst reeds lang is binnengehaald. In de verte, aan het eind van de kale, stoffige vlakte strekt het Himalaya-gebergte zich over de volle breedte uit.

‘Het rustende lichaam van Shiva,’ duidt een Madhesi boer met een breed gebaar.

Al lopend kijkt Samuel gefascineerd naar de reeks van witte bergtoppen die in een blauwe waas boven de horizon zweven. Daaronder begint abrupt het voorgebergte, rustend op een opmerkelijk strakke draaglijn.†


Patna kopie

De dribbelende handelaren mogen het tempo graag opjagen.†

Ze willen op tijd met hun saris en lappen stof in de Kasthamandap-vallei terug zijn.†Het Dashain- festival begint binnen-kort! †HŤt jaartij dat ouders nieuwe kleren laten maken voor de kinderen en voor zichzelf.†

Kortom, van die feestelijke dagen dat ze zelf ook thuis willen zijn.



Nandi


– Wordt tzt vervolgd –†


Naar vorige delen:†1 - 2 - 3

Blog index

Home


Voornaamste bronnen:

Boeken I
boek Graeber Chaudhuri
Boek Mission to Tibet Jesuit Roof
Paper M Kurlansky















Samuel van de Putte 3


- Van India naar Bengalen kopie


Voor zonsopgang verlaat Samuel alweer de havenplaats Gamron. Hij heeft geen idee wat hij met z’n z’n bliksembezoek aan het†VOC†kantoor teweeg heeft gebracht, hij heeft wel wat anders aan z’n hoofd. Hij moet zo snel mogelijk zien aan te haken bij z’n karavaan die alweer door is getrokken – door de Perzische woestijn, door naar India.

Toni Holsbergen

Bij elk kruispunt op de zandvlaktes verandert de horde mensen en dieren van samenstelling.†Het is inmiddels†1723, het mobiele dorp vormt al zo’n drie jaar z’n dagelijks bestaan – en bescherming.

Niemand in de karavaan behoeft ooit aansporing om de pas erin te houden. Ieder lid ondervindt †het aloude Perzische spreekwoord†aan den lijve:†Wie de woestijn binnengaat, is verloren. Wie haar weer weet te verlaten, is herboren.

Tekening:†Toni Holsbergen

Gujarath camel text

Lange delen van de route worden slechts spaar–zaam bevolkt. Er heerst oorlog, honger en droogte. Het gebied lijkt overal in rep en roer.

In het Perzische rijk ŗchter hem komt de eeuwen-oude Safavid dynastie ten val.†Op het Indiase sub-continent vůůr hem staat het machtige Mogolrijk op instorten. Geregeld stuit de karavaan op legertjes plunderaars.†

map india z w kopie

Met elke week gaat de woestijn over in tropisch gebied. In het steeds groenere landschap liggen de dorpen en stadjes tamelijk verspreid. Steevast omringd door een wal of een muur. Af en toe steken er weelderige huizen van kooplieden, grootgrondbezitters en ambtenaren bovenuit.

Zodra de karavaan ergens wat langer bivakkeert, laat Samuel zich de lichtere kledij van de plaatselijke Jain-bevolking aanmeten. Hun stijl is eenvoudig, allesbehalve opvallend, precies wat hij nodig heeft. Het past ook wel bij hem, hij is per slot al drieŽndertig.†

Maar met de vele machtswisselingen rondom houdt hij z’n mohammedaanse woestijnkleding vooralsnog even in reserve.

Jain yogis


Tegelijk met alle verandering in klimaat en natuur krijgt langs de route een volstrekt andere cultuur gestalte.

Jain witmarmer beeld

Her en der in het landschap lichten witmarmeren tempeltjes op met wonderlijke beelden en symbolen. Enkele zijn bekleed met fonkelend bladgoud.†

Samuel kijkt er met verbazing naar.†In de ene god uit de koran kon hij zich nog wel vinden – tenslotte is de zijne, uit de bijbel, eenzelfde soort woestijngod.†


Jain giga image

Maar het godloze uitgangspunt van de Jain is een mysterie voor hem. Niet dat hij in Zeeland van de zwarte-kousen kerk was, maar een wereld zonder begin- en eindpunt?†Goddeloos?

Yoga pose

Onderweg was hij wel bekend geraakt met schaars geklede pelgrims, bedelmon-niken en andere ascetische wereld-verzakers.†Maar hier, bij de Jain, staat onverbloemd het beeld van de mens centraal – nog naakter dan dat ze er zelf al bijlopen.†


Jain yoga

Reeds langere tijd teert Samuel op te weinig voedsel. Soms om wille van z’n slinkend budget, soms om niet ziek te worden, of omdat er ronduit weinig te eten valt.†

In bijna elke cultuur onderweg bleek het aantal regels in keuken en kerk even groot.†Hier in Gujarat eet de bevolking niets dat leven ontving.†

Het gaat echter verder dan vlees noch vis.†Zelfs wortelen en knollen dienen vůůr de oogst alle gelegen-heid te krijgen om eerst tot bloei te komen.

Voortijdig rooien kan bovendien leiden tot de zinloze dood van wormen en andere beestjes.

jain broom

Met verbijstering slaat Samuel enkele passerende asceten gade die – voorover gebukt vegend met een bezempje – hun pad vrij maken van mieren en insecten. Een enkele van hen draagt zelfs een lap voor de mond om te voorkomen dat een vlieg er z’n dood zou vinden.†


Jain uitsnede


Geweldloosheid is een van de oudste en voornaamste Jain-beginselen. Maar door slechte oogsten en armoede heerst er dermate†veel gewelddadigheid dat de karavaan meer bewapende mannen moet aannemen dan tijdens de afgelopen woestijntocht.†

Met als gevolg dat zich nog meer boeren, veehouders en handelaren langs de flanken scharen om van de extra bescherming te profiteren.


Mogol oorlog

Onderweg ziet Samuel de zwart-geblakerde restanten van dorpen die niet wilden of konden betalen voor†‘bescherming tegen de sluipdieven die de reizende luyden onderweg afzetten ende doodt-slaen’(zoals kooplieden elkaar soms op de hoogte hielden).

Samuels karavaan probeert snel - zo snel als met ossenkarren en kudden vee mogelijk is – aan de vechtzones voorbij te komen. Zelfs belangrijke havenplaatsen als Surat en Goa passeert de stoet op veilige afstand. Wie daar moet†zijn, haakt maar af.


Mughal empire

Om al het oorlogstumult te ontlopen, is Samuels voorlopige bestemming noodgedwongen Cochin, diep in het zuiden van het subcontinent. De havenplaats werd een halve eeuw eerder door de†VOC†op de Portugezen veroverd. Hij hoopt er in ieder geval een kredietbrief te verzilveren. Maar het zal nog wel een jaartje duren eer hij de vesting bereikt.†Intussen is hij er lichamelijk steeds slechter aan toe. Meer en meer beestjes bewonen z’n darmen. Door z'n looien huid kun je de botten tellen.


Nabobs

Gedurende hetzelfde jaar corresponderen enkele Compagnie-vestigingen onderling over hem. Per bootpost rapporteert kantoor Gamron het zonderlinge bezoek ener lantreisiger†aan het Centrale Indische Bestuur te Batavia, die het rapport door bootbrieft aan het†VOC†kantoor te Amsterdam, dat vervolgens het geval Van de Putte agendeert voor de halfjaarlijkse vergadering van de Heren XVII als een wellicht amusant doch niet te veronachtzamen agendapuntje.

^ A nabob is an Anglo-Indian term for a conspicuously wealthy man who made his fortune in the Orient, especially in India with the privately held and corrupt East India Company. - wikipedia

Octrooi

Hoe kan het dat een landreiziger, die beweert vijf jaar eerder uit Vlissingen te zijn vertrokken, zonder enig voorbericht†zo maar†bij kantoor Gamron aanklopt? Gekleed als mohametaan, waratje.Is dit niet wťťr een sluwe manier om het†VOC-octrooi – het met de Staten-Generaal onderhandelde†alleenrecht – te ondermijnen?†

- Wie is die vrijbuiter eigenlijk

‘Mijn broer,’ antwoordt iemand uit het gehoor.


Na twintig jaar kaapvaart bleef Samuels vader vanaf 1685 definitief aan wal.†Een deel van zijn vergaarde roofbuit investeerde hij in de Zeeuwse Voorcompagnie.†

Later, onder druk van raadspensionaris Van Oldenbarnevelt werden de elkaar beconcurrerende, zo niet bevechtende voorcompagnieŽn – Zeeland, Delft, Enkhuizen, Hoorn en Rotterdam – verenigd in de Vereenigde Oostindische Compagnie.†

Tijdens die fusie legden meer dan tweeduizend rijke families maar al te graag geld in. Ze veronderstelden dat de nieuwe ‘handelsonderneming’ domweg meer buit zou maken. Eendracht maakt macht.†

Gelijk piraten of vikingen maar dan gesofistikeerder.†


VOC aandeel

Tijdens de open inschrijvingen kon werkelijk iedereen een aandeel kopen, van arts tot boer tot huishoudelijk personeel.†

Achter de schermen ontwikkelde het grote geld echter al een eigen agenda. Vrijwel meteen werd bijvoorbeeld de put-optie bekokstoofd.†

VOC-aandeel

Vader Carel, rijk geworden dankzij zeeslagen en kaapvaart, behoorde zodoende tot de eerste generatie†VOC-investeerders. Hij trad toe tot het gezelschap van binnengelopen piraten & kaapvaarders dat met even rijke kooplui & regenten een bondgenootschap aanging.†

Als eerste ter wereld bedacht de†VOC†een systeem dat geld en verantwoording van elkaar scheidde: de naamloze vennootschap. Niet langer kon een bezitter (van anonieme aandelen) persoonlijk worden aangesproken voor wat een beheerder met het geld ondernam.†

Zeker in Samuels tijd stak deze handelswijze sterk af met het omringende islamitisch ethos waarin alleen al het opstrijken van rente op kapitaal verworpen werd.

Om vertrouwen in de nog onbekende naamloze ondernemingsvorm te wekken keerde de†VOC de eerste vier, vijf jaren opmerkelijk veel dividend uit; geld dat niet zozeer met koopvaart (handel) als wel met kaapvaart (roof) was binnengehaald – niemand had anders verwacht.


Gamron

Ondanks Samuels illustere geloofsbrieven bleef de secunde van kantoor Gamron moeilijk doen. De aangewaaide landreiziger kon dan wel de zoon van een voormalig vice-admiraal zijn, maar dan kon hij nog steeds een fiscaal zijn: een van de stillen die de Heren XVII op pad stuurden om corruptie op te sporen.†

In feite was iedere fiscaal een gemachtigd onderzoeksrechter die elke vorm van morshandel diende te vervolgen.†Nog erger was echter als hij een deel ervan voor zichzelf opeiste.

Na een vierde of vijfde gastenmaaltijd kon de fiscaal dan zomaar komen te lijden aan hevige koorts, darmleegloop of iets anders zeer betreurenswaardig.


Perziche golf

Toch blijft het Gamron-kantoor twijfelen. Hadden ze de jongeman nou wel of niet van dienst moeten zijn? Wie weet welke relaties de admiralen-familie allemaal onderhoudt… en tot in welke regionen…

In hun rapport aan de Hoge Regering te Batavia probeert het kantoor zich op voorhand in te dekken. Door te foeteren dat de jongeman de rivaliserende Engelse Logie had bezocht. En daar ook nog eens de nacht had doorgebracht. Nota bene bij de directeur thuis.†

‘En dat hebben wij niet kunnen goedkeuren!’

Abbas king of persia

Men mag het kantoor hoe dan ook niets kwalijk nemen. De jongeman verscheen onverwachts op een zeer ongelukkig moment. De afgelopen twee jaar waren benard en beroerd geweest. Nadat de opper-koopman overleed, werd de vesting vanuit zee aangevallen. Door rovers uit Muscat (Oman), aan de overkant van de Perzische Golf.†

Tot overmaat van ramp onttroonden ‘wilde Afghanen’†onverhoeds het eeuwenoude, Perzische koningshuis te Isfahan – 'waar ons kantoor nog heel wat geld heeft uitstaan.'

Hotoki

(In werkelijkheid kreeg de Afghaanse leider Mahmoud Hotak de meeste stammen†achter zich doordat hij z’n soldaten onder controle had en roof, verkrachting en andere uitwassen wist te voorkomen.)

De†VOC†koos heel bewust voor Cochin als hun belangrijkste vesting aan de kust van Malabar, het†zogenoemde Voor-IndiŽ. Er waren zelfs meerdere gevechten met de Portugezen voor nodig om het te verkrijgen. Het landschap sprak hun aan: leeg, vlak, waterrijk – Holland maar dan met palmen.†

Het vissersdorpje Mumbai, ofschoon veel†centraler gelegen,†werd aan de Engelsen gelaten – die het binnen afzienbare tijd tot de grote havenstad Bombay uitbouwden.


Heeren XVII


Op 16 oktober 1724 laten de Heren XVII†in Amsterdam een wereldwijd rondschrijven uitgaan. Wereldwijd, want je weet maar nooit welke streken de jongeling zich nog meer in het hoofd haalt. Het schrijven behelst het verzoek om 'Heer Samuel van de Putte alle gemak en beleeftheijt’ te bieden.†

Deze omslag in ontvangst dankt Samuel aan de voorspraak van z’n jongere broer. Constantijn werkt in Amsterdam ten kantore der convooien (koopvaardij-vloten).

Ter vergadering licht hij de†Heren†toe dat z’n broer, tijdens de grand tour naar ItaliŽ, het plan opvatte om alleen verder te reizen. Tot aan Peking. Min of meer in de voetsporen van de befaamde Gemelli Careri. Zijn toenmalige reisgenoten†kunnen het verhaal bevestigen, ze zijn inmiddels thuisgekeerd.†Door de gewelddadige, politieke ontwikkelingen aldaar kon zijn broer helaas niet anders dan uitwijken naar de†VOC-vestiging in Voor-IndiŽ: Cochin.

Natuurlijk weet Constantijn dat hij de†Heren†XVII†slechts moet zien te overtuigen dat z’n broer weliswaar eigenzinnig is, maar beslist geen morshandelaar. Immers, zou hij als VOC-aandeelhouder dan geen dief van eigen†portemonnee zijn?†

Hij verzekert de vergadering dat z’n broer, eenmaal in Cochin aangekomen, gewoon als passagier†een van de retourboten naar huis zal nemen.


Scheeps en timmerwerf


De†Heren†XVII†willen Constantijns verzoek in zoverre wel consenteren dat Samuel bij zijn verschijning in Compagnies gebied alle gemak en beleefdheid bewezen mag worden om zijn verdere reis te faciliteren.†

In hun wereldwijde rondschrijven voegen de†Heren†XVII†echter nadrukkelijk de voorwaarde toe dat Samuelzich van iedere vorm van handeldrijven dient te onthouden en dat daar in elke vestiging nauwkeurig op gelet dient te worden want de heer in kwestie wordt louter als passagier geconsidereerd.†


spiegelschip

Vroeg of laat valt elke monopolist ten prooi aan paranoia. Als maritieme macht kan de†VOC†de concurrentiestrijd op zee en langs de kust wel aan. Bijvoorbeeld door een haven met schepen te blokkeren of met kanonschoten te bestoken.†

Maar hoe dieper het land in, des te†geringer hun controlemogelijkheid.

Overigens sterven er aanzienlijk minder compagniedienaren door gevechten dan door de korte tochten naar het binnenland.

Een van de meest gevreesde ziektes aan de Malabar kust is knobbel-melaatsheid,†te herkennen aan de gezwollen benen. Men beseft nog niet dat deze zogenaamde†olifantsziekte door muggen wordt overgebracht.


map traderoutes asia


Dankzij octrooi en monopolie weet de Compagnie schaarste te creŽren en de prijs van specerijen decennialang extreem hoog te houden. Als gevolg daarvan is het smokkelen van†peper,†noten en nagelen niet minder profijtelijk.

De gouden tijden zijn echter voorbij als Samuel in Cochin aankomt. Onder meer doordat de East Indian Company haar servants wŤl toestaat er enige side business op na te houden.

Zodra de pels uitvalt, krijgen ook de luizen het koud.†De lokale mors-handelaren in het fort bezien Samuels komst met argusogen. Niet omdat de spichtige Zeeuw inheems gekleed gaat – in den†vreemde komen er wel meer vreemde snuiters voorbij – maar omdat ze verwachten dat hij uit hun toch al geslonken ruif komt pikken.

Een Hollander die zomaar uit de bush-bush komt aanlopen en beweert ergens in SyriŽ op een kameel te zijn gestapt, mÚet er haast wel een lucratief handeltje op nahouden. Wellicht in samenwerking met de Engelsen of Fransen.


Map India 1760

Behalve handelsgoederen vervoert de Compagnie ook passagiers. Het fort heeft zodoende een stadsherberg waar Europeanen kunnen overnachten terwijl hun schip in de haven ligt om te laden, lossen en te verversen (voedsel, water, brandhout).†

Ze boeken een kajuit naar een van de rondom liggende gebieden of ze zijn onderweg van Batavia naar Amsterdam met een van de retourschepen.

Samuel neemt er z’n intrek en komt – uitgeput als hij is – nauwelijks nog uit bed. Na drie jaar is het voor hem wel even wennen: niet langer begint elke dag vůůr zonsopgang met het opbreken van tent en kamp.†

Ten alle tijde ligt er een slaaf voor z'n deur. Om van dienst te zijn en om eventuele nieuwsgierigen weg te houden. Sahib slaapt.

En slaapt en slaapt.

Op†zijn verzoek komt wel de chirurgijn een paar keer langs. Van geneesmiddelen heeft hij van huis uit enige kennis.†Een deel van zijn familie zat generaties lang bij het apothekersgilde. Het vak had altijd z’n belangstelling gehad. Veel liever dan rechten had hij medicijnen gestudeerd, maar zijn voogd besloot anders.

Z’n jarenlange reis doorkruiste woestijnen en moerassen,†stilaan heeft hij †meer praktische ervaring dan een chirurgijn op het schip en in het fort kan opdoen. Beleefd hoort hij de diagnose aan en loodst de man naar de middeltjes die hij bij zich wil hebben tijdens de tocht.†

Verder doktert hij het zelf wel weer uit.


Cochin couchijn kleur


Een maand later is hij voldoende aangesterkt om een wandelingetje rond het hotel te maken. Het vissersplaatsje Cochin werd in†1503†door de Portugezen binnengevallen. Vrijwel meteen pasten ze er hun fortaleza e feitoria formule†toe. Geen factorij zonder fort, geen handel zonder oorlog.†


Thomas priest

Anderhalve eeuw later veroverde de†VOC†de haven op de Portugezen. Cochin was inmiddels uitgegroeid tot de grootte van een stad als Leiden in Samuels tijd.†

Meteen na verovering verkleinde de Compagnie het fort drastisch. Officieel om wille van betere veiligheid, officieus om betere controle over alle morshandel.†

De Portugese zowel als de inlandse, Syrisch-katholieke kerken van Sint Thomas werden afgebroken of tot pakhuis gereduceerd.†


Franciscuskerk

De Franciscuskerk uit 1503 –†op dat moment de oudste Europese kerk op het subcontinent – mocht blijven staan maar het interieur diende te worden opgeschoond tot gereformeerde kerk.†


Cochin aankomst hogehoeden

Alleen het stratenpatroon bleef min of meer hetzelfde, maar dan wel met nieuwe naamboordjes: Heere Straat, Peterselie Straat, Kalver Straat, Burger Straat…

Alle parochiepapen, vrijburgers, mestiezen en katholieke inlanders dienden elders te gaan wonen. Samen met hun vergramde godenbeelden.

Kort gezegd, segregatie op basis van ras en religie. Maar dan wel met uitzondering van onmisbare ambachten en beroepen.†

Niet anders dan in de†vestingen†in Colombo,†Bengalen of Batavia.

Wanneer Samuel er rondwandelt, wonen er binnen het fort zo’n tweehonderd huishoudens, oftewel zo’n tweeduizend inwoners – waarvan ruim de helft als slaaf.†


Cochin plattegrond


De lingua franca tussen fort en stad is het mengelmoessisch†dat de afgelopen anderhalve eeuw uit een menging van het Portugees, Arabisch en Hindi was ontstaan.†

Binnen het fort spreken alleen de hoedendragers Hollands met elkaar. Zoals de commandeur, Jacob de Jong, met z’n Raad van Acht en de Opperkoopman, of met z'n Fiscaal en de Secunde, met de eerste en tweede Magazijnbeheerder, de eerste en tweede Kassier, de eerste en tweede Soldij-revisor.†

Maar ook met de Raad des Gerichts, de Raad van Kleene en Huwelijkse Zaken en met de directie van de Weeskamer.

Onder de soldaten wordt van alles door elkaar gesproken – met name lichaamstaal. Zoals onder het honderdtal schildergasten (wachtsoldaten) dat overal en nergens vandaan komt.†

intocht Rijckloff Cochin

Toch is er onder de militairen tevens een Hollandse kern, bestaande uit de luitenant, zijn eerste en tweede vaandrig, zeven sergeanten, een garnizoen-schrijver, zestien korporaals, drie tamboers, een konstabel, twintig busschieters en een buskruitmaker.†


En dan kent de vesting natuurlijk nog de predikant, opper- en onderchirurgijn, tolk en ondertolk en de zogenaamde ‘lagere dienaren’ als de timmerman, zeilmaker, smid of kuiper.

De hoge voc-dienaren dragen ook binnen het fort een geweer of zwaard. De allerhoogste hoeden laten zich gewoonlijk vergezellen door bewapende slaven. Het gevaar kan immers uit vele richtingen komen: vanaf nieuw aangemeerde boten, vanuit het aangrenzende stadje, vanuit het duistere achterland of vanuit de oneindig diepe oceaan.


Zee gevaren kopie


Zo schoon en ordentelijk als Samuel het fort eerder op kaarten zag uitgetekend, zo anders is het in werkelijkheid. De bewoners lijken hun huisvuil achteloos op straat te gooien. Geholpen door tropische regens liggen de pleinen en erfjes er tamelijk stinkend en drekkig bij.


Hogehoeden slavin

De van oorsprong Portuguese huizen, verschillen nog maar weinig van de inlandse.†

De buitenmuren waren weliswaar uit het sterkere lateriet opgetrokken, maar dat is nauwelijks nog te zien. De afgelopen eeuwen werden er dagelijks handenvol koemest tegenaan gekwakt. Om te laten drogen†tot brandstof.

Binnenshuis zijn de vloeren van leem, een mengsel van zand en klei dat enigszins ‘ademt’. Tijdens de regentijd helpt het tegen de vochtaanslag langs de muren, in de kledingkast, onder het matras.

Wel moet er regelmatig een natte dweil over de vloer om krakeleren en verkruimelen te voorkomen. Maar met de vieze straatjes voor de deur is dat sowieso dagelijks werk voor de twee, drie slaven die elke woning telt.

Vorstenhuis Maharaj

Ze werden gekocht in Batavia of†verhandeld†op de tegenover liggende kusten van Madagaskar en Mozambique.†

Soms behoorden de inheemse horigen tot het rendement uit onderhandelingen met binnenlandse vorsten.†

Veel gemeenschapszin kent Cochin niet. Een jaar voor Samuels komst schrijft de Friese predikant Jacob Canter Visscher aan een bevriend natuurliefhebber:†

Kiekendief

'Mij schiet bij deze gelegenheid te binnen een belachelijk, maar voor degene die het onderging was het een smartelijk voorval, toen een soldaat stond te plassen en vanuit de lucht werd overvallen door een kuikendief die hem gevaarlijk verwondde aan zijn geslacht, die deze roofvogel voor een goed stuk aas had aangezien.†

Hoe roofzuchtig deze vogels ook zijn, ze doen eigenlijk veel goeds voor de stad, die ze van veel stinkende vuiligheid, die hen tot aas dient, schoon houden, omdat de inwoners zo zindelijk niet zijn.

Niet alleen de mannen hier maar ook de vrouwen lopen met ontbloot bovenlijf, stelt de dominee z’n vriend op de hoogte.

‘Aanvankelijk komt de blote boezem wat vreemd voor, maar de gewoonte neemt gaandeweg de verwondering weg.†

De Malabarezen knippen de stof van hun kleding niet, ze maken het niet passend voor hun benedenlijf, maar winden het slechts om en lachen om de Europeanen dat zij zulke mooie stoffen aan stukken snijden.’

Maar de dienaren van de Compagnie – in het plaatselijke mengel-moessisch bebidos†(dronkaards) genoemd – worden wel vaker uitgelachen.

Een ieder die bij de†VOC†intekent, weet dat hem minstens acht maanden vol stank, ellende en ziekte te wachten staan. Tenzij hij tot de dertig procent behoort die reeds op de heenweg z'n dood vindt.†

Rijk of geschoold is Europa niet. In vergelijking met Aziatische landen is er op de meeste gebieden eerder sprake van achterstand dan van voorsprong. Om in handelstermen te blijven: weinig Europese producten kunnen met soortgelijks in AziŽ†concurreren.

wereldbevolking kopie

Voor het maandenlange, tussendekse leven ronselt de Compagnie bij voorkeur onder uitzichtloze, wanhopige, eenzame, fatalistische jongemannen. Omgekochte rechtbanken geven gevangenen de keuze tussen zitten of intekenen.†

Amsterdamse hoeren luizen hen er ondubbelzinniger in. Zonder enige schuldgevoels sluizen ze de vergaarde schuldpapieren door naar de†politie voor baar geld. De jongemannen, veelal afkomstig uit verre streken, vermoedden zoiets ook meestal wel. Of ze wilden het niet weten. Een andere uitweg zagen ze nou eenmaal †niet.

Het maakt weinig uit waar vandaan de jongemannen komen aanlopen –uit Holland, Duitsland, Frankrijk of van verder – armoede beroofde hen lang tevoren van de meeste zelfwaarde. Bij de meereizende soldaten lag het niet anders.

Voor een benedendeks bemanningslid verschilt het dagelijkse leven op zee amper van het leven thuis als landarbeider in een†plaggenhut.†

Als zijn ouders die al bezaten.


Schip interieur doorsnee


De grootgrond-bezittende families waren de afgelopen eeuwen alleen maar talrijker en veeleisender geworden. Bijvoorbeeld in gebieden als Munster en Niedersaksen moest de derde of vierde boerenzoon noodgedwongen de familiegrond verlaten. Ze namen het markskramers pad naar rijkere kustgebieden als Haarlem. Daar was meer reuring om met leurhandel, marktkramen, piraterij, straat-amusement, diefstal of roverij te kunnen overleven.†

Om hun bandeloze schraapzucht vrij van oproer en verzet te houden, reageerde de heersende klasse door alle ‘meesterloze mannetjes’ te laten oppakken en tewerk te stellen in ongezonde werkplaatsen, in het leger, of in het gevang. En anders is er altijd nog de VOC.

Waren de†jongemannen niet reeds crimineel en gewelddadig, dan werden ze dat wel op het schip – uit levensbehoud.


Schip nacht

Eenmaal aan boord, veelal slapend in hangmatten, soms tussen de kanonnen, boven meurend brak water, zonder deugdelijk voedsel of seks, zijn ze onderworpen aan stelselmatig wreed gezag.†


Vanaf de pronkerige voorboeg proberen kapitein en officieren – vaak met wreed beleid – controle over het rapalje te houden.

De passagiers in de luxere kajuiten op het voordek houden zich ondertussen onledig met eten, bijbellezen, kaartspelletjes of schrijven in hun journaal.

Hamborgers etc

Het gros van de bemanning is jong, rond de vijfentwintig jaar. Tien jaar eerder behoorden ze mogelijk nog tot de vele Wanderburschen op zoek naar een toekomst. Inmiddels staan ze te boek als:

en voort nog allerhande

hoerewaarden, gauwdieven, dronken guiten, deugnieten†fielten en vechters.




Schip spiegel 4

Een enkele keer zit er ook een baldadige bankroetier, gesjeesde student, corrupte kassier, dubieuze deurwaarder of een andere losbol of lichtmistussen..

Samen met inhalige opperkoop-lieden en commandeurs bepaalt dit allegaartje schorriemorrie de eerste indruk die bewoners van andere continenten van Europeanen krijgen wanneer hun spiegel-schip out of the blue opdoemt en aanmeert.

Fysieke armoede herkent en verstaat zich in den vreemde meestal wel, geestelijke armoede doet sowieso geen moeite.

Eenmaal aan wal in het nieuwe, warme werelddeel is voor het lagere†VOC-personeel de keuze snel gemaakt. Waarom, of beter gezegd voor wie of wat, zouden ze ooit nog terugkeren? Het bemannen van de retourboten blijft voor de compagnie een aanhoudend probleem. Van het lagere personeel dat de Patria verliet – en de reis, gevechten, malaria en andere ellende overleefde – komt slechts een derde ooit weer naar huis.†

Heel anders dan bij de hogere rangen, die immers veel meer aan huis en haard achterlieten. Van de geschoolde en goed ‘verdienende’ klasse keert zo'n zeventig procent uiteindelijk naar huis terug.

wereldbol boot

Om tot deze topi wala te behoren, moet je op z’n minst kunnen lezen en schrijven. Daarbij moest een hoedendrager veelal z'n hoge functies van een voorganger kůpen – de cost gaet voor de baet uyt.†

Met geld maak je geld.

Op zich levert de aanstelling niet veel aan gage op. De VOC gaat er zonder meer vanuit dat de boven-laag op eigen wijze †z'n†costje zal†‘verdienen'.†

Een eerdere commandeur in Cochin wist zelfs aan het plaatselijke weeshuis en het lepra-huisje nog wat bij te verdienen.

Formeel bestrijdt de†VOC†datgene waar informeel iedereen geacht wordt aan deel te nemen. De Heren XVII geven zelf het voorbeeld door vooral vrienden en gunstelingen aan te stellen – oftewel zich te laten inkopen.†

Als de†VOC al†een zinspreuk heeft dan†is het wel: niet vertrouwen, maar omkopen.

De cost gaet voor de buit uyt.


Cochin couchyn painting


Om het gebied wat breder te verkennen, loopt Samuel op een dag het fort en stadje buitenom rond, het kost hem een dik half uur. Cochin doet hem denken aan thuis, aan Vlissingen, maar dat kan ook door de zilte lucht komen.†

Hij bemerkt hoe de bewoners vooral op elkaar zijn gericht. Alsof er buiten de omringende muren geen wereld bestaat. Alsof alleen hij enig idee heeft van het oneindige achterland met haar talloos vele volkeren en stammen.

Binnen de vesting gelden strenge kledingvoorschriften. Dankzij de toe-gewezen hotelslaaf loopt Samuel in de juiste katoentjes.†VOC†dienaren mogen namelijk geen lokale kledij dragen, ongeacht hoeveel aangenamer en praktischer deze in tropische hitte ook moge zijn.†

Het ‘vadsige, luye en verwijfde Mohametaanse kleet’ is zelfs verboden.†

Bewoners zuid-India kopie

Het onderscheid met de mestiezen, inlanders en slaven moet al op afstand en in ťťn oogopslag duidelijk zijn – voor de Hollandse bebidos.†

Hoe dichter bij de haven, hoe drukker het wordt. Hij ziet de rivier breed uitmonden in zee, waar volgens lokale legenden een verzonken stad droogvalt op de zeldzame dagen dat de Arabische Zee zich onheilspellend ver terugtrekt.

Hij ziet de bootjes met opmerkelijk hoge, gebogen netten die hem – na jaren van schapenvlees – eindelijk weer eens van verse vis voorzagen. Na de eerste hap welde er een golf van melancholie in hem op, hij moest z'n bord even laten staan.

Schip Aziatisch 2

Voordat de Portugese kraken (Spaans: carraca) eind zestiende eeuw om de Kaap navigeerden, zeilden er reeds een klein millennium talloze boottypes over de Stille en Indische Oceaan: de jal, ballam, boom, bagel, samba, show, logia, ganja, gallivant, grab, pattamar – om hier alleen de Indiase varianten te noemen.

Ze bedienden alle zeehandel binnen de driehoek India, Japan en IndonesiŽ.†Als deze boten en bootjes nu in Cochin aanleggen, eist de†Compagnie†tolgeld.

Peper

Aan de kade wordt er in- en uitgeladen: nootmuskaat, kruidnagel, peper, kardemom, kaneel, tin, koper of sisal-touw.

De zeeroute naar India mag dan een grote ontdekking voor de Europeanen zijn geweest, Arabische geografen en historici realiseerden zich voor de tiende eeuw reeds dat zij zich tussen twee werelddelen bevonden.†

Rond het jaar 1000 noteerde al-Muqaddasi dat ‘het land van de Islam’ zich tussen de Chinese Zee en de Romeinse Zee bevond. Ook †schreef de historicus al-Mas’udi, auteur van The Meadows of Gold,†al in 947 over kooplieden uit Oman, Basram en Bagdad die met bewoners van Indiase kusten waren getrouwd.


zilveren staven

De Europese markt heeft AziŽ echter nauwelijks iets te bieden, de producten zijn niet gewild of te duur.†

Om de eerste aankopen te betalen, vertrekt elk†VOC-schip vanuit Amsterdam derhalve met zwaar verzegelde kisten vol baar en gemunt zilver.†

zending

Gemiddeld staan er dertig tot veertig stuks opgestapeld in de kajuiten van kapitein en officieren, voorzien van zware sloten en omwikkeld met zeildoek; waar de stiksels samenkomen, prijken rode lakzegels.†

Tussen bestelling en ontvangst zit ongeveer twee en half jaar wachttijd. Iedereen aan boord tekende minimaal voor vijf jaar. Hun schip zal de eerste jaren niet naar huis terugzeilen, maar wordt ingezet om handel te verschepen tussen de Aziatische kusten van India, Malacca, China, Japan of IndonesiŽ.

Op Ceylon laden ze bijvoorbeeld betelnoten en kaneel – vaak gebruikt als kleurstof voor tapijten en textiel – om deze vervolgens aan Bengaalse kusten te verhandelen tegen fijn-katoenen stoffen voor de Indische Archipel.†

Vanaf de kade

Vanaf de kade kijkt Samuel naar de bedrijvigheid die zijn jaren-lange reis in feite betaalt.

Jammer dat de Compagnie de laatste dertig jaar geen winst meer maakt – althans voor de kudde der aandeelhouders.†Sinds 1689 is er officieel jaarlijks zo’n tien miljoen gulden verlies (op een gemiddelde omzet van zestig miljoen).†

De morshandel betaalt intussen al jaren met onder andere opium. Aan de kade merkt Samuel hier allemaal niets van. Het pijnstillende, verslavende middel ruikt alleen in het luchtvochtige seizoen opvallend sterk.

In de haven monsteren de zeelui de landreiziger. Ze staren naar de heer die niets anders buteerde dan zijn reislust te verzaden, zoals de compagnie zijn bezoek ondertussen rapporteert. De bootmannen doen onverschillig maar zijn bloedje nieuwsgierig. Toch blijven ze opmerkelijk respectvol. Niet omdat de jongeman overduidelijk tot een vrijgestelde bovenlaag behoort, maar omdat ze wel een inschatting kunnen maken van de afstand die hij op eigen houtje aflegde en het afzien dat hij doorstond.

vishnu as lord sudarshana he90

Op zijn beurt wordt Samuel het verschil duidelijker tussen reizen overzee en overland. Zeevarenden varen in een cocon bij elkaar volgens in kaart gebrachte routes.†

Om pas na vele maanden plompverloren op een verre kust te belanden, bij andere volkeren met een vreemde cultuur en een heidense religie.

Of zoals de plaatselijke dominee Jacob Canter Visser, kort voor Samuels komst, in een brief aan een vriend in Holland schrijft:†

Ganesh color

'Sommige sculpturen verbeelden mensen met de snuit van een olifant, andere hebben vier, zes of meer armen, weer andere zijn twee- en meer hoofdig, waaruit de dwaasheid van deze heidenen blijkt waaraan zij dus zijn overgeleverd.



Teachings


Niet gehinderd door enige kennis van het zwamkerdamsch†(sanskriet), beschouwt de dominee het zijn plicht zieltjes te redden van de afgoderij.†

Hoe meer leden zijn kerk telt, overigens, des te eerder de Compagnie hem zal moeten bevorderen naar, deo volente, Batavia.

Lingam houder

Om de plaatselijke, beeldrijke tempel-cultuur te hervormen tot de kale leegte van gereformeerde kerken zou echter ook hier een beeldenstorm nodig zijn.†

Meer dan God vreest de opperkoop-man het effect dat de bekering zou hebben op de handel. De inlandse macht is immers met religie verweven, de vorsten worden soms als wereldlijke reÔncarnaties van hogere machten beschouwd.

Goddank herbergt Vissers kerk zondags zelden meer dan vijftig zieltjes.


Shiva lingam houder

Uit veel van wat Samuel in fort en haven opvangt, klinkt onbegrip, afkeer en minachting. Hij begrijpt hun angst wel: het volkrijke, mysterieuze achterland zou ineens naar voren kunnen stormen en hen allen de zee of de dood injagen.†

Zolang de VOC niet wil accepteren dat handel geen oorlog is maar impliceert dat je de ander ook wat gunt, is die angst zeker gegrond.

Jesuit monk text

Voor geen goud gaat Samuel aan boord. In Vlissingen leerde hij al het geteisem kennen dat de VOC ronselde. Wekenlang vastzitten op een schip waar de passagiers evenzo gehoorzaam aan de kapitein en z’n officieren dienen te zijn, is niets voor hem.

Langs de route informeert hij regelmatig of er in de buurt vestigingen van de JezuÔeten, Franciscanen of Benedictijnen zijn. Hij gaat graag bij hen op bezoek. Niet zozeer omdat hij dan weer eens z’n geliefde taal kan spreken, het Italiaans, maar vooral omdat de monniken de achterlanden†wŤl verkennen.

Jezuiet

Langer dan de Hollandse, Engelse en Franse compagnies onderhouden de broederorden een netwerk voor onderdak, schuilplaatsen bij gelijk-gezinden, geldwisselaars, chirurgijnen, medicijn- of papierhandelaren, enzovoorts.†

Ook nemen de monniken brieven mee.†Een bijkomstig detail is wel dat als hun pauselijke opdracht hen eerst nog duizenden kilometers de andere kant op voert, de aankomst van een brief wel een paar jaar kan duren.


Zandloper bewind 2

Samuel besluit om van de westkust,†dwars door de binnenlanden, naar de oostkust te trekken.†

Dat lukt, maar veel verder dan Madras komt hij niet.

In het noordelijk deel van India is nog steeds teveel strijd en geweld gaande.






Van Cochin naar Bengalen

Via de Fransen in Pondicherry en de Denen in Tranquebar reist hij naar de Engelsen in Nagapattinam. Om daar tenslotte - wat moet dat moet - op 19 juni 1724 aan boord te gaan naar Bengalen;†op een particulier schip, dat wel.



Voeten


Samuel van de Putte Deel 1: Van Zeeland naar PerziŽ.

Samuel van de Putte Deel 2: Van PerziŽ naar India.

- Door naar deel 4 -†

Home

Index blog


Voornaamste bronnen:

Boeken
Voornaamste bronnen






Samuel van de Putte - 2

Naar voorwoord en deel 1

Van PerziŽ naar India


Ongerust kijkt hij achterom. Onder het maanlicht oogt de woestijn als een sneeuwvlakte. Vanaf een zandrug zwaaien drie silhouetten hem na. Z’n beste vrienden, want dat zijn ze inmiddels wel. Zelfs hun kleding wuift licht in de nog koele woestijnwind.

Kort na de overtocht van ItaliŽ naar Egypte hadden ze hun Franse mantels en pantalons, hun Italiaanse hoeden en schoenen, verwisseld voor eenvoudige djellabas, keffiyehs en sandalen.

'Aan de overkant van de Mťditerranťe dient men op te gaan in de couleur locale,' waarschuwden de nieuwmodische reisboekjes (die zelf de oversteek niet maakten), 'anders is men voor elke boef, bedrieger of bedelaar aldaar de kans van de dag.'

Met brede armgebaren zwaait Samuel naar hen terug. Opdat ze hem zolang mogelijk kunnen onderscheiden in de stofwolkerige karavaan richting daglicht. Het kon immers zo maar een paar jaar duren eer ze elkaar zouden weerzien.


karavaan - versie 2

Toen Egmond en hij een jaar eerder voet aan wal zetten in AlexandriŽ, herinnerde de eeuwenoude hoofdstad van Egypte nog slechts vaag aan haar naam en faam als metropool met 400.000 inwoners. Het aantal lag nu eerder richting 4000.

Samen met twee Engelse jongens besloten ze door te steken naar SyriŽ. Om via de Rode Zee, Jeruzalem, Beiroet en de tussenliggende woestijnen uiteindelijk tot Aleppo te komen. Mogelijk zou Samuel nog alleen verder gaan en de zijderoute een stuk ‘stroomopwaarts’ volgen. Daar had hij het althans over.


Alexandriakopie


Alexandria bazar

In voorgaande eeuwen was Aleppo uitgegroeid tot een befaamd, rijk en cultureel centrum. Gelegen op een kruispunt van meerdere karavaan-routes ontmoette Oost en West elkaar in haar bazaars.†

De bedrijvigheid maakte Aleppo na Constantinopel de voornaamste stad in het Ottomaanse rijk.†


Iran painting

Alleen al de vele Venetiaanse pakhuizen getuigden van de profijtelijke overslag waardoor met name de specerijen in Europa uiteindelijk zo peperduur werden.

Maar misschien spraken ook de recentelijk in het Frans vertaalde Duizend-en-een nacht vertellingen tot de verbeelding van de jongemannen.


Mahmoud Farshchian


Turkish Kaftan woman

Jean-…tienne Liotard

In Parijs en Rome was hun de opkomende Turkomanie – niet te verwarren met de veel eerdere Tulpenmanie – niet ontgaan: de kleurige schilderijen met oriŽntaalse voorstellingen, de gemaskerde bals in oosterse stijl in ‘Ottomaanse dragt’ met geborduurd vestjes (mintan), kaftans (qafṭān), pofbroek (zibin) grote bolle hoofdtooisels (tŁlbend), begeleid door Turkse composities van Brahms, Rossini, Gluck, Hšndel en Mozart…

De elite en kunstenaars in Europese hoofdsteden projecteerden een rijke, melancholische, romantische, erotische fantasie op het Ottomaanse Rijk die weinig met de OriŽnt te maken had maar alles met de Europese cultuur – kortom de begindagen van het OriŽntalisme.

Louis IV sultan Husayn perziŽ - versie 2

In Aleppo waren de consulaten van VenetiŽ, Frankrijk, Engeland en Holland echter al lang geleden weer gesloten. Na diverse Ottomaanse invasies en maar liefst zes hongersnoden binnen vijftig jaar kleefde de stad nog weinig grandeur aan.

Dali Columbus

Haar ondergang was echter al in 1488 ingezet wanneer Bartolomeus Dias de zee-route om de zuidpunt van Afrika ontdekt.

Vier jaar later zette Columbus voet aan wal in Amerika. De wereld van geld en goederen kantelde als het ware: Europa was niet langer een eindstation maar kwam in het midden te liggen.

Vervoer over zee bleek spoedig zoveel profijtelijker dan over land.†

Salvator Dali

Een doorsnee schip uit die tijd bleek even veel te kunnen vervoeren als een karavaan met zesduizend kamelen – en met veel minder last van douanes, afpersingen, overvallen, enzovoorts.

Wat de ondergang ook versnelde, was dat de Portugezen geen kans voorbij lieten gaan om de traditionele karavaanroutes te saboteren of daadwerkelijk aan te vallen.

Samenwerken zou profijtelijker zijn geweest, maar kortzichtige gulzigheid wenste zich een monopolie. Evenals bij de Hollanders, Engelsen en Fransen enkele decennia later. Pas veel later, na het mislukken van hun pasjessysteem voor nota bene lokale handelslieden, drong het door tot de Heren Zeventien, de VOC-bewindhebbers te Amsterdam, dat vrijhandel wel eens lucratiever kon zijn.


Heeren Zeventien

VOC Kamer Hoorn geschilderd door Johan de Baen in 1682

Binnen een halve eeuw na 1524, nadat Vasco da Gama als eerste de zeilroute via Afrika’s Kaap de Goede Hoop naar India volbracht, verschrompelden gestaag de royale provisies van Indiase, Perzische, Arabische en Italiaanse handelshuizen die van oudsher alle specerijen, zijde, parels, edelstenen en textiel per karavaan van Oost naar West verhandelden.

Aleppo map 2

Om de tocht naar Aleppo te regelen, betrokken de vier een sharif†(of madouga). Een dergelijke karavaan-hoofdman diende niet alleen de route door de woestijn te bepalen en hun veiligheid te garanderen, maar ook alles te regelen wat een groepje voyageurs onderweg vermag nodig te hebben: water en voedsel voor de jongemannen en de dieren, wijn, bedienden, keukenpersoneel, enzovoorts.

Het was even schrikken wat er zoal voor hun kleine, uitgelezen karavaan ‘nodig’ was – terwijl de voornaamste keuze nog gemaakt moest worden: gaan we ter paard of nemen we die bult, ‘dat door een comitť ontworpen paard’.

Daar denkt de lokale bevolking duidelijk anders over, kameel stamt van het Arabische جمل ǧamal, wat ‘sierlijk beest’ betekent.


Camel sharif


Een uniek dier dat als enige een last van gemiddeld driehonderd kilo door de woestijn kan dragen en zo nodig wekenlang zonder te drinken verder kan. Per dag verbruiken kamelen slechts zo’n anderhalve liter vocht waar andere dieren twintig liter of meer aan stoom afblazen.

Paarden – een ruiter heeft meerdere vervangingen nodig tijdens een karavaantocht – kon je aan het eind van de rit weliswaar weer verkopen, maar dan dienden de dieren toch eerst een half jaartje tot rust te komen en aan te sterken. Kamelen hadden slechts twee maanden nodig om te herstellen van een lange reis.


Camels

Geen enkele paardrijder raakt echter ooit gewend om zo ver achterop te stuiteren op de kont van het dier, met de benen bungelend over vracht aan beide flanken en met als enige houvast ellenlange teugels naar een pedante kop ergens helemaal voorop.

Third eyelid

Maar met neusgaten die dicht kunnen, met ogen voorzien van een derde ooglid dat als een high tech ruitenwisser het zand horizontaal opzij schuift, wulps-lange wimpers die het felle zonlicht dimmen en breed uitlopende eeltkussens om niet in het zand weg te zakken, valt er nauwelijks een beter ‘woestijnschip’ te ontwerpen.


Kooien

…mile Rouergue

Voor geen goud wilden jongemannen echter betrapt worden in zo’n hawdajmahoffi† (ook wel of kajawa genoemd). Zo’n vierkante bak waarin de reiziger zich op de een of andere manier rond of over de bult in het midden dient te draperen.†

Kooi 3

De parasol beschermt weliswaar tegen de meedogenloze zonnestralen, maar de weerkaatsing op het zand is even huid verschroeiend.

Trouwens, talloos waren de verhalen over hoe een hawdaj plots onder de kameel was komen te hangen – zonder dat de overige kārwān-leden er meteen erg in hadden.

Kortom, het ‘woestijnschip’ was en bleef het beste vervoermiddel, maar de meeste karavaan gangers lopen er net zo lief naast. Van kameel rijden ben je eerder moe.

‘Wie goedkoop wil reizen heeft aan drie kamelen p.p. voldoende,’ adviseren de reisboekjes.†

Naast de jongens liep een tiental kamelen, onderling neus aan staart verbonden. Het laatste dier droeg een bel om de nek. Om te alarmeren als iemand met een deel van de stoet vandoor probeerde te gaan.


karavaan schaduwen

Voor Samuels vrienden is in Aleppo het keerpunt bereikt. Hun terugweg zal zoveel mogelijk overzee gaan. Ze zijn inmiddels drie jaar van huis en hebben geen tijd en zin meer om ItaliŽ en Frankrijk nog eens over land te doorkruisen.

Het zal Egmond niet al te moeilijk vallen zich weer te schikken in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Sinds de afgelopen gouden eeuw is het land rap veranderd in een ‘adellijke republiek’ met een overwegend boerengemeenschap.

Hij kan moeiteloos de maatschappelijk positie innemen die hij voor vertrek reeds kreeg toegekend. Maar de reislust blijft bij tijd en wijle knagen. Een tijdlang wordt hij bijvoorbeeld ‘Representant van de Staten van Holland en West-Friesland bij het Hof van de Koning van Napels en SiciliŽ’.

In Samuel is echter de reiziger opgestaan.


karavaan ochtend


De karavaan waarmee hij Aleppo verlaat, is tamelijk klein: een paar honderd dieren, voornamelijk kamelen en ezels. Daarbij komen dan nog de paarden voor de sharif en z’n mannen.

Een kilometer verderop, waar de karavaanroute een ruime bocht om Aleppo maakt, sluiten zij zich aan. Op verzamelplaatsen in de nabijheid van een grotere stad blijven karavanen wat langer zodat de leden de markten, geldwisselaars of bordelen kunnen bezoeken terwijl de dieren wat kunnen rusten en aansterken.

In de vroege ochtend staan zo’n tweeduizend kamelen in rijen opgesteld om te vertrekken. Vierhonderd ervan zijn bepakt met handelsgoederen. Nog een paar honderd hebben passagiers tot last, al dan niet met hun bagage. Een groot aantal kamelen is ter verkoop, ter plekke of in een volgende plaats. Rondom wachten tientallen kleine kameelhouders op een laatste opdracht.

Portret man baard

Enkele sheiks met eigen beveiliging en bedienden gaan mee. Achteraan lopen nog een paar honderd pakezels en helemaal achteraan vinden armlastigen clandestien bescherming.

Hoe groter de karavaan, des te meer bewakende ruiters en wellicht veiliger voor iedereen. Onderweg sluiten andere karavanen zich aan waardoor het aantal dieren zich ineens kan verdubbelen of zelfs oplopen tot vijfduizend of meer.

De grootste bedreiging voor nomaden en karavanen vormen uiteraard de opgeworpen grenzen van nieuwe naties – ook al zetten die tegelijkertijd vaak weer nieuwe bevolkingsgroepen aan de wandel. Geen paradijs zonder uitsluiting.


map Savafit PerziŽ

Samuels gids koopt bescherming bij de opper-sharif en z’n bewapende ruiters die op en neer langs de karavaan surveilleren.

Om overvallen en diefstallen zoveel mogelijk af te weren, selecteert een sharif z’n manschappen het liefst uit omzwervende, soms afgunstige of in nood verkerende nomadengroepen. De sharif is zowel baas als rechter binnen de voorttrekkende gemeenschap die karavaan heet.

karavaan kopie

Hun allerbelangrijkste taak is echter de karavaan gaande te houden. Stilstaand zouden ze niet alleen een makkelijkere prooi vormen, maar elk klein oponthoud doet de stoet uiteen waaieren. De kamelen gaan ter plekke op zoek naar een bosje of struikje en de pakezels vinden het prompt wel weer welletjes voor vandaag.

Hoofddoek 4 portret

Stoppen leidt tot voederen, wat leidt tot herpakken van de vracht en tot niet aankomen voordat de duisternis valt.

Niet dat ze daar geen ervaring mee hebben. Bij zandstormen gaan de kamelen liggen – met de reizigers er schuilend achter. Een enkele keer zijn de stormen zelfs zo plots en fel dat karavaan gangers zich met de handen voor het gezicht in het zand laten vallen. Soms verkort de sharif† met opzet de rit om afstand te scheppen met een voorliggende karavaan. † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † ††K.E. Makovsky

Een derde van de karavaan buigt af naar Bagdad. De rest heeft de haven van Basra als eindbestemming, die op duizend kilometer oftewel 350 kameeluren van Aleppo vandaan ligt. Niet alleen wordt de havenstad geregeld door omringende stammen geplunderd, de afgelopen dertig jaar werd de bevolking twee maal door de pest gehalveerd.

Samuel gaat liever naar Isfahan. Misschien lukt het hem in contact te komen met een van de vooraanstaande geneeskundigen waar de universiteiten van Isfahan, Bagdad, Samarkand en andere† ‘parels langs de zijderoute’† al eeuwen om bekend staan.

isfahan

Onder kārwān-leden staat de oude hoofdstad van PerziŽ bekend als Nesf-e-Jahan, als ‘de halve wereld’. Vanuit de verre omtrek komt namelijk alles en iedereen er samen om van alles te verhandelen: voedsel, dieren, zijde, textiel, gereedschappen, specerijen, edelstenen, gevangenen, en wat al niet meer.

Bijwijlen telde Isfahan wel een miljoen inwoners. Handelaars uit omringende volkeren van rond de Middellandse, Kaspische Zee of de Perzische Golf bouwden er handelshuizen op.

Brug met bogen

Bij gevolg kent Isfahan vele grote, prachtige bouw-werken: moskeeŽn, kathedralen en bruggen die soms 33 bogen tellen.†



Maar ook het toen reeds wereldwijd beroemde†Meidan Emam: een plein van een halve kilometer lang bij tweehonderd meter breed, omzoomd met winkelgalerijen en ’s avonds verlicht dankzij duizenden olielampen.

Meidam emam isfahan

Ook de VOC probeerde er – een eeuw eerder – een handelspost te stichten. Langer dan vijftien jaar bleek het verblijf niet profijtelijk voor de Heeren Zeventien in Amsterdam. Isfahan lag te diep het binnenland in. Handelen raakte te veel verstrikt in de omringende culturen. Met andermans politieke belangen en oorlogen.


Veel tijd om Isfahan te toeren krijgt Samuel niet.


Isfahan drawing


De Safavidische Shahs –– een eeuw eerder in PerziŽ aan de macht gekomen als een van de zogenoemde gunpowder empires –– verliezen steeds meer macht. Vanuit het oosten valt de Afghaanse Hotaki’s aan. In het Noorden bevecht Peter de Grote terrein rond de Kaspische Zee.


Savid Empire 2

De herleving van de Shia Islam leidt binnenlands tot onverdraagzaamheid met soennieten, zoroastriŽrs, joden, Armeense en Georgische christenen. Ondertussen raakt de Shah-dynastie in decadentie en verval geraakt.


sultan Husayn perziŽ

De jonge Sultan Husayn begon z’n bewind in 1694 met streng-orthodoxe maatregelen voor het volk maar geeft zichzelf over aan wijn, vrouwen en gezang.

Ondanks het vele bloed aan z’n handen interesseert politiek hem niet zo. Binnens-monds heeft hij de bijnaam Yakhshidir, oftewel Goed zo.

Zonder betrouwbare informatie moet Samuel beslissen. Hij moet keuzes maken die de reis zomaar met een paar jaar kunnen verlengen.

Hij kan niet langer klakkeloos zijn grote voorbeeld navolgen, de Italiaanse arts Gemelli Careri en in de meest rechte lijn tot China proberen te komen. Bijkomend voordeel: de route via Afghaanse woestijnen en gebergten behoort tot de zwaarste en gevaarlijkste.


kaart centraal AziŽ kaar map perziŽ

Hij wil al het strijdgeweld – de opmaat tot de immer nog voortdurende Great Game in Centraal AziŽ – omzeilen door eerst zuidelijker te reizen en zo in een bocht er onderdoor te gaan.†

Als hij dichtbij de kust van de de Perzische Golf karavaneert, zou hij over een paar maanden Gamron kunnen aandoen (het huidige Bandar Abbas in Iran). Het is de havenplaats waar het VOC-handelskantoor voor PerziŽ zich tenslotte terugtrok.

Homing Pigeons

Het zal wellicht betrouwbaarder zijn om via hun kantoor brieven te versturen dan via een van de vele postduif-diensten die Isfahan aanbiedt. Geregeld zag hij ze langs de route staan: om de kleine honderd kilometer een til in de vorm van een toren.

Ondanks alle gevaren laat de Compagnie tot nog toe veel van haar post uit PerziŽ en India liever over land gaan dan over zee. Het VOC kantoor in Gamron maakt dankbaar gebruik van kooplieden en missionarissen die aankomen in de Iraanse haven-plaats Basra en over land naar de Turkse havenstad İskenderun reizen, om vandaar met de boot naar Marseille verder te gaan.

Bovendien kan hij er wellicht een kredietbrief te gelde maken. Met de langere route voor de boeg kan hij wel wat meer geld op zak gebruiken. Wie weet welke plotse politieke strubbelingen z'n weg weer zullen blokkeren. Z’n geldbuidel is – ondanks wat z’n vrienden hem nog voorschoten bij vertrek – het afgelopen jaar danig geslonken.


Karavanserai


Onder karavaanleden bestaat er een ijzeren regel dat men elkaar niet besteelt. Eenmaal binnen in de karavanserai zijn zowaar misdadigers veilig voor de nacht, naar verluidt zelfs als ze elkaars vijand zijn.

Karavanserai doornsee

Wie toch iets probeert, krijgt prompt de hele gemeenschap tegen zich en is z’n leven niet meer zeker. Zonder onderling vertrouwen is het dagelijkse reizen onmogelijk – de omgeving levert op zich al meer dan voldoende gevaren op.



Karavanserai 2


Een karavaan trekt niet zonder reden het liefst van karavanserai tot serai. Wie voor de nacht binnen is, moet zich veilig wanen om te kunnen slapen. Voor zover de teken, die op de kamelen meeliften, en de ratten het toelaten.

Karavanserai

De karavanserai werd rond de tiende eeuw als militair fort bedacht. Meestal liggen ze een dagtocht van dertig tot veertig kilometer van elkaar. De basisvorm is een muur die een centraal plein afschermt.

Bij de poort staan bewapende wachters. In de muur bevinden zich nissen om te slapen. De dieren blijven op het middenterrein. Een deel van de betaling is de dierenstront die achterblijft want kostbaar als mest en brandstof.


painting karavanserai

In een grotere karavanserai kan Samuel zich wassen. Veelal houdt de warme woestijnwind z’n lichaam zo droog dat z’n kleding alleen vies wordt door uitwendig vuil. Een shirt, djellaba of keffiyeh hoeft hooguit eens in de twee weken te worden gewassen.

Doek

De hete wind met nul procent vochtigheid droogt niet alleen z’n huid uit maar evenzogoed z’n ogen, oren en oksels. Van z’n neus kan hij maar beter afblijven, de haartjes prikken binnen soms als spelden.

Vaker is de karavaan echter aangewezen op het opzetten en afbreken van de eigen tenten. Met verkorte nachtrust tot gevolg. Als iedereen zeult Samuel z’n eigen karpet mee. Sommige nachten rolt hij zich erin op, want hoe heet het overdag ook kan worden, in de nacht kunnen twee doorstikte dekens te weinig blijken te zijn.

Ervaren als hij inmiddels is, weet hij de juiste plek te kiezen: weg van de stinkende kamelen en uit de rook van de kookvuurtjes, maar ook weer niet te dicht aan de riskante buitenrand van het tijdelijke dorp.

Ook schorpioenen en slangen vormen gevaar. Tegen een beet van de eerste schijnt het smeren van fijngestampte knoflook te helpen, tegen de tweede de uitroep 'La ilaha illa Allah!

Hoofddoek 1

Karavanen vertrekken vroeg in het duister van de vroege ochtend. Oudjes in omringende dorpen houden dat nauwlettend in de gaten, desnoods blijven ze de hele nacht op, om te voorkomen dat er gereedschap rond het huis, wasgoed van de waslijn of mogelijk een spelend kind verdwijnt.

Hoofddoek 2

Rond tien uur, als het heetste deel van de dag begint, strijkt de stoet neer. Pas in de namiddag pakt ieder z’n boeltje weer op om verder te gaan tot het begint te schemeren.

Tijdens zandstormen vindt Samuel bescherming bij z’n trouwe kameel, wiens nukkigheden en buien hij onderhand wel kent en in wiens herkauwende kop hij soms, tijdens de lange hete siŽsta’s, familieleden uit Zeeland meent te herkennen.

Hij weet dat z’n kameel pas met zeven jaar volwassen werd en uiteindelijk dertig jaar kan worden. Het dier heeft hem tijdens de route duidelijk gemaakt dat het weliswaar wekenlang zonder drinken kan maar niet zonder voedsel. Op de derde dag begint het dan luid te klagen, bij de vierde zakt het geregeld door de knieŽn en op de vijfde dag verdomt het nog in beweging te komen. Maar met een paar dadeltjes worden ze al gauw weer vriendjes.

Camel head

Het tijdrovende op- en afladen doet hij liever zelf. Om een goede balans te verzekeren en onderweg niet in penibele situaties te geraken tussen duizenden stappende stelten.

Als het hem echt even te heet wordt, doopt Samuel net als de anderen z’n meters lange hoofddoek, bijna een soort tulband, in water. Het koelt de hersenen, maar nooit lang. Bovendien is het meestal vuil en stinkend water dat in het beste geval door een paar linnen lappen werd gezeefd.

Hoofddoek 3

Dat komt ook doordat het de sharif niet altijd lukt om bij aankomst bij een meertje of oase de duizenden dieren uit het water te houden.

Het zijn vaak ernstig besnorde kerels, die sharifs. Een kaart of kompas wuiven ze weg, ze hebben voldoende aan de sterren – ook overdag.

Samuel ziet dat de oude gidsen zich verlaten op verlaten bakens als ruÔnes en waterbronnen, op welke wind waait in welke richting en wanneer, en op hoek en richting van de ribbels in het woestijnzand. Om daar vervolgens veelbetekenend bij te blijven zwijgen.


Desert colours

Met de jaren krijgt Samuel niet alleen oog voor welke zandkleuren riskant kunnen zijn – de gipsstenen oppervlaktes bijvoorbeeld of paden met mica-rijke steen – maar ook voor de schoonheid ervan.

De ene ochtend kent de woestijn kilometers lang alle tinten rood, roest en oranje, om in de middag over te gaan in stroken zacht en donker geel.

Volstrekt geluidloos zindert soms de stilte tijdens de hitte van het middaguur. Als er een vogel over z’n hoofd vliegt, klinkt het alsof iemand dichtbij z’n oor brieven doorscheurt.

Af en toe vindt hij een steentje dat hij niet kan laten liggen. Kijkend naar de langzaam voort trekkende dieren, beseft hij hoe onveranderlijk ze al duizenden jaar voorttrekken.

Zeeland is ver weg.

Her en der langs de route liggen beenderen en brokstukken uit andere tijdperken.†Af en toe passeren ze een vervallen dorpje, mogelijk verlaten na een bloedige overval of toen de waterput droogviel.†

slang woestijn

Niemand ruimt de botten, breekt de ruÔnes verder af of hergebruikt de losliggende stenen. Alsof het een spookdorpje is, bezet door slangen en ander ongedierte.


Op twee uur afstand van Gamron wordt de karavaan tegen gehouden. De douane van de plaatselijke sheik komt stadspassen verkopen en belasting over de goederen innen.

In een reizend dorp vol vreemdelingen, wapperende hoofddoeken, grote baarden en burqas kan Samuel zich nog wel verschuilen en een beetje vermommen. Maar in grote pleisterplaatsen is hij eenvoudig de klos.

Om de tijd en thee slurpende onderhandelingen over te slaan, biedt hij meteen aanvallend. Na twee woestijnjaren kent hij de tarieven wel zo’n beetje.

VOC emblem

Hij wil tussentijds namelijk naar Gamron, naar het VOC-kantoor. Aanvankelijk kochten Hollandse kooplieden er voornamelijk zijde op, maar sinds de rechtstreekse, overzeese verbinding met China verhandelt de vestiging er voornamelijk rozenolie en wol tegen suiker uit Java of textiel uit India.


Gamron port


Vanaf de eerste opper-koopman in 1630 hield vrijwel geen enkele directeur het er langer vol dan een jaar of twee. Zo’n tien procent van hen doordat ze binnen die periode overleden.


VOC ship

Als Samuel aanklopt is er juist weer een wisseling van de wacht geweest. Directeur De Croeze was nog geen half jaar op z’n post of hij overleed. De tweede man, assistent De Backer, weet niet wat hij aan moet met deze, naar eigen zeggen over land reizende Hollandse particulier. Is de man wel wie hij beweert te zijn? Is hij geen handelsspion voor de Fransen of de Engelsen?

VOC coin

De ontvangst is nogal een ontnuchtering voor Samuel. Men ontvangt hem met zoveel achterdocht en verdachtmaking dat hij zich beledigd voelt.†

Zijn broer Carel is nota bene ‘commies ten kantore van de convooien’ te Amsterdam en broer Reinier is ‘kapitein ter zee bij de Admiraliteit van Amsterdam’.†

Maar dat alles kan de assistent niet verifiŽren en de introductiebrieven vertrouwt hij evenmin.†Kortom, hij wil of durft geen enkele verantwoordlijkheid te nemen.


VOC soldaten

VOC-soldaten

Boos besluit Samuel te overnachten bij de concurrentie, de ‘Engelse Logie’. Slim is het niet, het maakt hem des te verdachter. Het schaadt de geloofwaardigheid van z’n reispapieren, die zowel op reputatie berust als op roddel – zoals hij later nog zal merken.

De volgende ochtend sluit hij weer aan bij de karavaan die aldoor nog buiten de haven van Gamron bivakkeert. Diep in het zuiden van India ligt de veel grotere VOC handelspost Cochin. Daar kan hij de boot naar Vlissingen nemen of besluiten alsnog verder te reizen, naar China.

Hij heeft een jaar de tijd om erover na te denken.


Caravan early morning





Samuel van de Putte†Deel 1: Van Zeeland naar PerziŽ.

Samuel van de Putte†Deel 2: Van PerziŽ naar India.

Samuel van de Putte Deel 3: Van India naar Bengalen

Home

Index blog



Voornaamste bronnen:

Lequin Meijer





Desert route to India book





James Michener










tAll photographs and texts © Kashba, Ais Loupatty & Ton Lankreijer. Webdesign: William Loupatty.