BLOG Ned


Inleiding Een nagelaten koffer




Inleiding

Na haar overlijden in de zomer van†2000†ontruimden een groepje oudere vriendinnen haar woning. Alles aan documenten, brieven en foto’s legden ze bij elkaar in een oude koffer die er stond.

Els van den Berg was een bewaarster, van brieven en plantenstekjes.†Ze onderhield contacten en bewaarde de brieven, kaartjes en krabbeltjes, of ze nu uit Amerika, AziŽ of Afrika kwamen. Het lag allemaal jarenlang her en der weggestopt in de tamelijk kale woning†aan de Oude Waal, het stukje gracht tussen de Binnenbantammer en de Schreierstoren, tussen de Chinees-Indische buurt en de oude vertrekplaats naar verre oorden.

De weinige familie die Els op latere leeftijd nog had, woonde in CaliforniŽ en was te oud om over te vliegen voor haar overlijden. Even leek het erop dat niemand het woord zou nemen bij de crematie. Om toch te laten weten wat voor bijzonder mens er heen was gegaan, stelde ik op het laatste moment een summiere levensbeschrijving op en deelde deze, samen met een recente foto, uit bij de ingang.†


ELS VAN DEN BERG 2


Waarschijnlijk kwam het hierdoor dat een maand later de oude koffer bij mij werd afgeleverd. Uit liefde en respect hadden de vriendinnen tijdens het huis uitruimen van alles opzij gelegd, in een speciale koffer, zonder te weten wat ze er eigenlijk verder mee aan moesten.

Alsof ik dat zou weten.†Zestien jaar lang lag de koffer op een hoge, droge plek in het berghok. Soms keek ik erin, kreeg geen idee en tilde ‘m maar weer terug; wegdoen kon ik niet.†

Afgelopen zomer was er tijd om de inhoud eens goed te bekijken, lezen en te ordenen. Het idee kwam vanzelf: laat me alsnog een monumentje voor Els samenstellen. Wat privacy betreft is het alleen maar goed dat het er zestien jaar†verstreken zijn; haar generatie is inmiddels over de negentig of overleden.

Met wat goede wil past dit koffer-verhaal wel tussen voorgaande artikelen als†niet dit, niet dat†over mensen die verlichting voor zichzelf zoeken en†een bijzonder beeld†over mensen die verlichting voor iedereen proberen te bewerkstelligen.

Els kun je zonder twijfel bij de laatsten rekenen. Je zou haar een aardse bodhisattva kunnen noemen, maar daar hebben we al eeuwen een eenvoudige,†duidelijke omschrijving voor:†een goed mens.


Half vergane luchtbrieven uit Batavia, haarscherpe huwelijksfoto’s, vale geboortekaartjes met roze of blauwe lintjes, briefkaarten van2, 4†en†8cent, ansichten in vette vierkleurendruk, halve toegangskaartjes, gerechtelijke stukken voorzien van Nederlands-Indische zegels en stempels, verlopen tropen-aandelen in duurdruk, het boekje Soldaat in IndiŽ, persoonsbewijzen in Japans handschrift, uit elkaar gevallen zak-agendaatjes, Setoewo, de tijger door J. Fabricius, kwitanties in ƒ-teken, overheidsbrochures†‘aan onze repatrieerende landgenoten’, ongeduldig opengescheurde aerograms uit Biafra en Bangladesh, een honderdtal liefdesbrieven van the father of urban farming, nieuwjaarskaarten uit heel de wereld, leeg-gescheurde vliegtickets, gedroogde takjes in oude reisgidsjes…

Pas na dagen van schifting en sortering heb ik de begindraad te pakken: enkele gerechtelijke doorslagen uit Palembang, Sumatra, anno†1934, alsmede het†besef dat de inhoud niet met Els begint maar met haar mysterieuze moeder, Johanna Kuhfusz.


Inhoud Traveloque Zuid India

Transit:†Twee werelden spiegelen zich op een vliegveld: een Nepalese contract-arbeider en†een†Hollandse toerist verdrijven samen de verveling tijdens een †vertraging van Air India.

PondicherryMirra, Aurodindo, de heliostat, de banyan.†Over de romance tussen een knappe, Indiase†charmeur en een verlaten, rijke vrouw uit Parijs – beiden met een even dubieuze reputatie – en hun nalatenschap.

GopuramsGoddelijk gekleurde godsbeelden.Vanaf vrijwel elke tempel in dorp of stad doen ze mee. Van boven de ingang van een boerenhuis of een oud paleis kijken ze naar het dagelijkse leven. Vrolijke, veelzeggende beelden – maar de Indiase jetset schaamt zich ervoor en wil ze het liefst weg hebben.†

De vuile was van de†VOC†Heeft Holland dan toch nog nalatenschap in India? De wasserij uit de zeventiende eeuw bestaat nog steeds – dankzij markante werknemers.

Pallave dynastie†Foto’s van werkelijk onbegrijpelijke, neolitische bouwwerken uit de vierde tot negende eeuw in Zuid-India.

De theetuinen van Munnar†& de bomen van Kochi. Foto’s van een prachtige streek waar ik elk jaar wel zou willen overwinteren.

Tot slot† Over oude vertrouwde vooringenomenheid. Waarom is Zuid-India zo volstrekt anders dan het middengedeelte.


Inhoud van Een nagelaten koffer


Els van den Berg

Toelichting Hoe de koffer bij mij terechtkwam.


Deel 1IndiŽ

Omringd door moerassen en vergeven van muggen ligt de kleine erts- en oliehaven er vervuild en treurig bij. Zo achtergelaten heeft Johanna er nog weinig te zoeken. Ze is er niet geboren, is er nog wel ’n jaartje naar de mulo geweest maar daar weer vanaf gegaan zodra ze de veertien jaar oudere, handelsgeŽmployeerde Johan van den Berg ontmoette. Ze raakte zwanger, werd zestien en trouwde – in die volgorde.


Deel 2†Weg van daar††

Zo’n 300.000 mensen repatriŽren. In Nederland Door Omstandigheden. Over identiteitsbewijzen, de†‘thuis’reis, de Hollandse ‘voorwaarden’ – en het afscheid van achterblijvers.


Deel 3Terug, blijven of verder?††

Aankomst in pension-houdend Nederland. Met de trein naar familieleden in Zwitserland.†Bijeenkomsten, feestjes en herinneringen.†Het besef dat men niet zozeer in een land woont alswel in een taal. Door naar CaliforniŽ?


Deel 4Naar de VS en Biafra††

Twee zusjes vertrekken per schip van Rotterdam naar Amerika. Al snel daarop komen de ouders tijdens kerst op bezoek. Pa opent – met speciale toestemming van de Nederlandse Bank – een†spaarrekening in de USA. Na een†televisie-aktie geeft Els zich op bij de stichting Terres des Hommes en vertrekt als kinderverpleegster naar Biafra.


Extra:The Moluccans

Aangezien de koffer heel weinig bevat over de ervaringen van beide zusjes in†CaliforniŽ, staat hier een ingelast artikel dat Ais Loupatty in 1985†schreef voor het Molukse maandblad Tjengkeh na een bezoek aan Molukkers die in dezelfde tijd naar de USA waren doorgereisd.


Deel 5Verliefd in Bangla Desh††

Na Biafra is het voor Els moeilijk wennen in Amsterdam. De†actie Eten voor India zorgt ervoor dat ze via Terres des Hommes naar Bangla Desh kan vertrekken. Ze ontmoet er een gerennomeerde Amerikaanse expert die onderzoeken doet naar alternatieve voedselvoorzieningen op kleinere schaal. Ze raken verliefd en schrijven jarenlang elkaar vele brieven.


NawoordThuis aan de Oude Waal†

Eenmaal thuis aan de Oude Waal bewaart Els weinig nieuws meer. Het is echter de tijd dat ik haar leer kennen. Ze werkt als nachtzuster in het Emma Kinderziekenhuis met kankerpatiŽntjes. Het werk valt haar zwaar. De vele Amsterdamse trappen trouwens ook. Ten tijde van krakers is ze zielsblij met haar tuintje vol zonnebloemen om de hoek, ook al ligt die soms vol met naalden van de vele junken in de buurt.



Els Emma






Toelichting

Europeans 18th century


De Marco Polo van de Lage Landen’ noemt de Brit George Bogle hem in z’n reisverslag van Tibet uit†1774.

In andere oude reisboeken staat hij soms met eenzelfde verwondering in een voetnoot vermeld als ‘the Mandarin from Middleburgh’.

Uiteraard trokken in zijn tijd reeds vele Europeanen de wereld in – jezuÔeten, kapucijners, koopvaarders – maar vrijwel niemand die overland reisde. Laat staan alleen, laat staan zo’n dertig jaar lang.

Behalve enkele nagelaten kaarten en contracten was er verder nauwelijks iets over de man bekend. Na dertig jaar omzwerving gaf Samuel namelijk vanaf z’n sterfbed te Batavia de opdracht om al zijn paperassen te verbranden.†Onbegrijpelijk.†

Was hij na zolang alleen onderweg een dwaze zonderling geworden – of was hij na z'n jarenlange verblijf bij de lama’s in Lhasa dat juist niet? Vanaf de zeventiger jaren bleef het me intrigeren.†

De oude reisboeken die je toen nog kon vinden in bizarre bibliotheken als de Kaiser Library te Kathmandu of op hoge plankjes in boekwinkels te Darjeeling, leverden echter niets op.

Totdat in†1987†‘Een Mandarijn uit Vlissingen’ verscheen.†

In hun†onbedoelde publicatie van een restantprobeerden Frank Lequin en Albert Meijer alle schrijfsels en snippers over Samuel uit bibliotheken en archieven bij elkaar te brengen.

‘De rest van Samuels leven kan nog slechts ingevuld worden met een historische roman,’ vond Frank Lequin tijdens het radio-interview dat ik toentertijd met de twee samenstellers had.

Dat vond ik niet. Het kan bijvoorbeeld interessant zijn om alsnog Samuels voetsporen te volgen – al dan niet concreet.

In†2003†verscheen†Tibetaanse Perziken†van Carolijn Visser. Zij volgde de kaart van Tibet die Samuel op een stukje perkament had geschetst. Het reisboek bevat echter voornamelijk haar eigen ervaringen onderweg.

Toch valt er – zonder te romantiseren – een uitgebreider beeld van Samuel te schetsen door aan te geven waar, wanneer en met wie hij onderweg te maken kreeg.†

Laat ik zelf ‘ns een poging doen.

Om niet elke tweede zin met ‘misschien’ of ‘het zou kunnen dat’ te beginnen, maak ik soms keuzes die het meest voor de hand liggen. Als Samuel met Egmond en andere vrienden vertrekt, bijvoorbeeld, neem ik aan dat zij – net als de meeste anderen in die tijd – zich laten inschepen voor Calais.

Misschien lukt het me door hem digitaal na te reizen alsnog een antwoord te vinden – een vermoeden is ook goed – op de vraag waarom Samuel vlak voor z’n dood ervoor koos al z’n sporen te wissen.

Inhoud Samuel


Samuel van de Putte (1690-1745)

de jongeman die z’n geboortedorp Vlissingen verliet†

en 27 jaar oostwaarts bleef lopen.


- Klik op blauwe tekst


Toelichting

Nog steeds is ‘Marco Polo der Lage Landen’ alias ‘the Mandarin from Middleburgh tamelijk onbekend.

Na speurtochten door Frank Lequin en Albert Meijer in archieven als van Zeeland, de†VOC, JezuÔeten en dergelijke, verscheen in 1987 ‘De onbedoelde publicatie van een restant’.†

Een magere opsomming van gevonden feiten.†‘De rest van zijn leven kan nog slecht worden ingevuld door een historische roman,’ volgens de twee wetenschappers.

Maar†waar†was Samuel op welk moment, want hij reisde in een heel bijzonder tijdsbestek. Voor het eerst stonden alle werelddelen met elkaar in verbinding. Het was het begin van globalisering en kapitalisme.

Waarom verbrandde deze integere, scherpzinnige doorzetter vlak voor zijn dood al zijn aantekeningen, kaarten en journalen?†

In alle bescheidenheid meen ik een aannemelijk antwoord te hebben gevonden.


Deel 1 †Van Zeeland naar PerziŽ (1718-1721)

Met evenzo welgestelde studievrienden vertrekt Samuel voor twee, drie jaar naar ItaliŽ. De wereld van De Groote Tour – ter lering en vermaak.

Over introductiebrieven aan voorstaande families, de eerste (reis)journalen en briefwisselingen met boze vaders die schande en schade vrezen.†Over Samuels afkomst en het familiefortuin uit het Zeeuwse zeerovers-milieu.

In ItaliŽ leest hij een van de eerste, gedegen reisboeken: de Giro del Mondo van Gemelli Careri.†

Oversteek naar Constantinopel en AlexandriŽ. Afscheid van zijn vrienden in Aleppo. Alleen verder de woestijn in.†


Deel 2 †Van PerziŽ naar India (1721 - 1725)

Aleppo: befaamd, rijk, cultureel centrum, gelegen op een kruispunt van karavaan-routes. De overlandse handelaren – met VenetiŽ als einddoel –verliezen de markt aan zeevarenden dankzij gevonden zeeroute rond de Kaap.

Over kamelen, ezels, generaties-oude handelshuizen, zandstormen, karavanserais in Isfahan, Bagdad, Samarkand en andere parels langs de zijderoute.

Oorlogen maar ook argwanende†VOC†ambtenaren dwingen hem van koers te veranderen en naar Zuid-India te trekken.


Deel 3 †Van India naar Bengalen (1725 - 1726)

Van woestijn naar tropisch landschap. De half-naakte Jain cultuur. Door met ossenkarren en kudden vee. Naar†VOC†kantoren om wisselbrieven te verzilveren.

Begint bekend te raken als overland-reiziger. Komt mager en uitgeput aan in Cochin. Ziet als†VOC†aandeelhouder het leven in de haven en waar zijn geld feitelijk vandaan komt.


Deel 4 †Van Bengalen naar Nepal (1726 - 1728)

Hoe betaalt hij voor z’n reis, hoe komt hij aan duurzaam papier voor z’n kaarten en journaal, hoe doen andere individuele reizigers dat?†

Over het Zuid-Amerikaanse zilver als eerste betaalmiddel in AziŽ – met amphioen als tweede. Wie onder kolonialen niet meedoet aan sluikhandel, wordt weggewerkt of erger.

Ontmoeting met de nog jeugdige jezuÔet Ippolito Desideri in Patna. Op diens advies verlegt hij z’n route naar Nepal en Tibet.


Deel 5 Van Nepal naar Tibet (1728 - 1731)

Samen met de Newarees Giovanni tekent Samuel de allereerste kaart van de Kathmandu-vallei, toentertijd Nepal geheten. Doordat hij moet wachten op het juiste jaargetij, leert hij het samenraapsel aan koninkrijkjes goed kennen: de gewoontes, festivals, ruzies en oorlogjes.


Deel 6 †Tibet – door de Himalaya naar Lhasa (1731 - 1733)

Met Newarese handelaren gaat hij mee over hoge passen naar Tibet. Over bescherming tegen sneeuwblindheid en het verzamelen van brandstof onderweg. Over yogi’s, pelgrims en hele dorpen die huis en haard verlaten om de pelgrimage te maken. Over grotten, kloosters en tempels, dansende skeletten, luchtbegrafenissen.†

Over de verschillen in (filosofische) opvattingen tussen de Tibetaanse koning, de groep kapucijners en de jeuzuÔet Desideri.


Deel 7 †Van Lhasa naar Beijing (1733 - 1735)

Het dagelijks leven in Lhasa. Zijn intrek in het pas opgerichte medisch centrum op IJzerberg buiten de stad. Samen met novicen trekt hij het landschap in om wilde kruiden te verzamelen. Samuel leert over technieken als de pols lezen etc.†

Samen met een Newarese koopman maakt hij de eerste, gedeeltelijke kaart van Tibet. Uiteindelijk mag hij in het juiste seizoen mee met een groep voorstaande boeddhistische artsen in een karavaantocht naar Beijing.


Deel 8 †Van Beijing en terug naar Lhasa (1735 - 1739)

Afzien tijdens de reis door de Mongoolse steppen. Via kloosters en†ger-kampementen. Ondertussen tekent hij de contouren van het grote Kokonor-meer.† De vooraanstaande lama-arts, zijn passe-partout om verder te kunnen reizen, sterft.†

Pas na meerdere pogingen lukt het hem om in vermomming Beijing binnen te komen. Echter, geen†VOC†in Beijing. Wel jezuÔeten zoals de jonge, intelligente Antoine Gaubil die toch zo z’n bedenkingen naar Rome brieft.

Wegens oorlog lukt doorreizen naar Kanton niet. Het lijkt hem veiliger om met dezelfde lama-groep de terugreis naar Lhasa te maken.


Deel 9 †Van Tibet naar India (1739 - 1743)

Vlak voor het bereiken van Lhasa stapt hij over op een karavaan naar India. Hij gaat langs de heilige berg Kailash richting Ladakh en Kashmir en tenslotte Delhi.†

Op een ochtend ontwaakt hij middenin de slachtpartijen van Nadir Shahs binnenvallende leger.†

Zes weken later loopt hij door naar Agra, Patna en naar het ‘Europa aan de Hooghly rivier’. Hij bezoekt de†VOC†om een boot naar Batavia te regelen. Het ruim van het fluitschip blijkt voor de helft gevuld met opium.


Deel 10 †Van Bengalen naar Batavia†(1743 - 1745)††Slot

De scheepsbemanning kijkt op naar de landreiziger met al zijn eigenaardigheden. De kapitein vertelt hem over de Chinezenmoord die drie jaar eerder delen van Batavia plat brandde. Maar ook over de corruptie en de strijd tussen twee gouverneurs-generaal.

Meteen na aankomst wil Samuel eigenlijk alweer weg: hier word je slechts ziek. Net als op boten. Hij besluit over land terug te gaan en vertrekt naar Malacca.

Zijn magere gestel is echter niet bestand tegen het oerwoud nabij de grens met Siam. Hij keert per boot terug naar Batavia. Dagenlang ligt hij doodziek bij een†VOC-ambtenaar in huis en neemt uiteindelijk een laatste besluit dat de wereld nog eeuwenlang zal betreuren.


KAART Samuel


1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†-†8†-†9†- 10

Bloginhoud†Nederlands

Home

Samuel van de Putte 10 (slot)

Voorgaande delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†-†8†- 9

Samuel van de Putte 10 Van Bengalen naar Batavia – Versie 6


VOC schip 2

Op het dek boven de brede kont van het schip heeft Samuel een kleine kajuit voor zichzelf. Na zeven grote tochten tussen Holland en de Oost kraakt en lekt het fluitschip nogal.†

Het wordt tijd om ’t Hof niet altijd Winter te verkopen, vindt ook kapitein Koenrad van der Poel, mogelijk voor vervoer ergens tussen de grotere Indonesische eilanden.

Bootwerker

Behalve de gerieflijke verblijven op de achtersteven voor kapitein, opper-stuurmeester, opperkoopman, chirurgijn en ziekentrooster (een zielen-hoeder zonder theologische opleiding) bivakkeren er in het gedeelte vůůr de mast nog zo’n honderdvijftig zeevarenden en soldaten.†

Met hun plunjekisten en hangmatten leven zij naast of op de kratten, kisten en kanonnen op het tussendek.


fluitschip doorsnee


Ook het voedsel verschilt tussen de boven- en benedendek. Per groep van zeven man krijgt het werkvolk doorgaans een bak voorgezet met een doorgaans te zoute en te vette pot.

Op tochten langer dan drie maanden treedt er door vitaminegebrek scheurbuik op. Gepaard met slechte hygiŽne en algehele vervuiling, ontstaan er ziekten als tyfus, dysenterie of de gekmakende beriberi.

't hof niet altijd winter

Na vertrek uit Holland – nog voordat Kaapstad is bereikt – sterft standaard zo’n tien procent van de bemanning, voornamelijk onder de soldaten uit het arme Duitse of Franse binnenland.†

De tewaterlating van de lichamen geschiedt soms wat voortijdig om eventuele besmetting te voorkomen.


Voor de mast

Zodra Samuel aan dek verschijnt, stoot de bemanning elkaar aan. De vermaarde passagier met het rossig baardje en de Indiase kleding vormt een kleurrijke afleiding. Ze hoorden dat die malle sinjeur alles aan vlees en vis liet staan. Onbegrijpelijk.†

Veel meer dan wat rijst met groente eet hij niet. Van het dagelijks toegestane litertje bier of mutsje jenever maakt hij evenmin gebruik. Meneer drinkt louter gekookt water met wat druppeltjes citroen.

Op zijn beurt kijkt Samuel geamuseerd toe hoe de zielenhoeder luidkeels ’s†ochtends en ’s avonds de verplichte gebeden voorleest en op zondag de voorgeschreven psalmen zingt, terwijl er op deze tocht tussen Bengal en Batavia overwegend IndiŽrs en Chinezen in appŤl aan dek staan.


Achtersteven schip


De dagen dat het schip door de Straat van Malakka vaart, begint Samuel uit gesprekken met de kapitein te begrijpen hoe zeer de compagnie is veranderd sinds de oprichting, toen zijn vader nog een deel van z’n piratenkapitaal erin belegde.

EIC

Zelfs sinds zijn verblijf in Cochin, weliswaar zo’n twintig jaar geleden, lijkt er veel veranderd. Mogelijk heeft hij die indruk mede doordat hij sindsdien zelf zoveel meer zag en meemaakte.

De wereld van verschil met de Engels compagnie – waar Samuel indien mogelijk liever verblijft –† komt doordat bij de EIC wŤl particuliere handel is toegestaan, de zogeheten countrytrade.


Heren XVII


Voor het VOC-bestuur daarentegen is ŗlles wat compagnie-dienaren en zeevarenden erbij verdienen per definitie smokkelhandel.†

Hollands zilver

Om dit tegen te gaan, stuurt ze fiscalen op pad, oftewel vriendjes die boetes uitdelen en smokkelwinsten inpikken.†

Om die later bij thuiskomst met diezelfde bevriende directieleden te delen.


Het valt Samuel op hoe wantrouwend de bemanning onder elkaar is. ‘De meesten smokkelen d’r wat bij,’ licht kapitein Koenrad toe. ‘In Holland kregen ze bijvoorbeeld een buideltje munten of zilverwerk mee van rijke burgers die hun bestek of schalen lieten omsmelten.’

VOC coins

Doordat de compagnie niet op het Spaanse Manila kan varen, heeft ze geen greep op de ladingen zilver uit Mexico en Peru – hŤt betaalmiddel bij uitstek in AziŽ.


VOC embleem

Daarom is de†VOC†aangewezen op intra-Aziatische koop en verkoop. Suiker en textiel zijn winstgevend maar volumineus.

Peper en andere kruiden zijn licht in gewicht maar laten zich moeilijk te monopoliseren.†

Hoe kleiner hoe beter – zilver, parels, edelstenen of kunstobjecten – maar voor deze kostbare zaken moet je over expertise en hooggeplaatste relaties beschikken.†

Daarom is de kont van ’t Hof niet altijd Winter,†pal onder zijn kajuit,†voor de helft gevuld met opium – officieel althans.


Onrust ships


Meer dan twintig jaar geleden verzond de Heren XVII wereldwijd het bericht naar alle vestingen en factorijen dat lantreiziger Van de Putte naar behoren ontvangen en bijgestaan diende te worden op voorwaarde dat hij zich met generlei handel zou inlaten.

Voc man met pruik

Eťn blik op de magere, ascetische man naast hem en de kapitein wist dat hij vrijuit kon spreken. Samen leunen ze tegen de reling, het is laat in de middag, het zee oppervlak is glinsterend donker.

Toch is het daar ťťn grote kluwen van eigen belangen,’ hoont de kapitein. Hij vertelt dat de machthebbers en gemachtigden er in ongekende overvloed en weelde leven.

‘Ze hebben zelfs een wetboek op uiterlijk vertoon aangelegd. Met elke laatste mode wordt de lijst langer en langer.’

De wet vermeldt precies wat welke rang aan opsmuk mag dragen. In de Bataviase Nouvelles staat telkens gepubliceerd hoeveel een ieder aan gouden knoopjes, ringen, armbanden of opsmuk op pet of hoed mag dragen.†

Bataviase Nouvelles logo

‘De boetes zijn niet mals, maar dat lapt die beau monde aan haar laars – een kalfslederen laars met zilveren gesp wellicht.’

Samuel herkent de omschrijving. In het Europa aan de Hooghly Rivier was het gedrag vaak even extreem, al dreven de verhalen zelden de delta af. Iedereen, maar dan ook iedereen was wel bij een of andere illegale zaak of zaakje betrokken.


Valckenier

‘Valckenier probeerde als gouverneur-generaal wat aan de misstanden te doen. Niet veel en niet gehaast maar toch wel wat. Maar het raadslid Van Imhoff torpedeerde elke maatregel. Dus zette Valckenier hem ten slotte op de boot naar huis.†

Het lukte Van Imhoff echter om de Heren XVII† te Amsterdam aan zijn kant te krijgen. Met geld en beloftes, ongetwijfeld. Als de nieuwe gouverneur-generaal keerde hij naar Batavia terug en sloeg Valckenier meteen in de boeien.†Die zit onderhand al een jaar of vier vast, ik moet nog zien of hij ooit nog vrijkomt.’


Imhoff 4

Van Imhoff

‘SlŤcht is je beleid doorgaans volgens degenen die er financieel bij inschieten,’ merkt Samuel op – zoveel kennis over de compagnie heeft hij inmiddels wel.

In Bengalen had Jan Sichterman – de directeur die z’n fort naar z’n baas Van Imhoff vernoemde – hem al ‘toevertrouwd’ dat Valckenier een onbekwame, een zeer onbekwame collega was.


Suikerfabriek

Kapitein Koenrad legt uit dat toen de suikerprijs terugliep, Valckenier het oude en beproefde VOC-recept toepaste: hij liet een groot deel van de aanplant vernietigen. Door schaarste zou de prijs wel weer stijgen.

Suikerfabriek 2

Toen binnen twee jaar de prijs onverwachts omhoog schoot doordat de concurrentie wegens slecht weer niet kon leveren of vervoeren, kon Batavia dat evenmin.


Jonks

De vernietiging van de aanplant veroorzaakte echter grote werkloosheid en onrust onder de Chinese trekarbeiders die aldoor nog in jonken de Zuid-Chinese Zee overstaken en inmiddels de helft van de bevolking in en rond Batavia uitmaakten.†

Niet lang daarna trokken er boze, hongerige bendes door de ommelanden van Batavia.

De Hollandse kolonisten raakten in paniek en weldra waarde er paranoia door de stad. Van Imhoff deed het voorstel om alle ongeregistreerde Chinezen naar Ceylon te verschepen, waarop de laatsten concludeerden dat ze in zee werden gedumpt.


Op rechte Haarlemsche Courant

Het werd nimmer duidelijk of iemand achter de schermen er bewust op had aangestuurd, maar op 8 en 9 oktober 1740 vond de ‘Bataafse Furie’ plaats: een bloedbad waarbij tienduizend Chinezen werden afgeschoten – de†VOC†had immers de betere wapens en de ervaring om ze te gebruiken.


WAR


De zeelieden en onderhorigen plunderden daarna de rijke Chinese huizen en zetten uiteindelijk hele wijken in brand.†

Op 12 oktober doofde het vuur en was de Chinezenmoord een historisch feit.


Chinezenmoord 2

De Chinezenmoord 1740

Getuigenissen

Aangezien er nu vele winkels en werkplaatsen ontbraken, ontstonden er prompt† tekorten aan ongeveer ŗlles en schoten de prijzen omhoog.†

hoge Raad



En uiteraard duurde de ruzie binnen de Raad van IndiŽ tot in lengte van dagen over wie hiervoor de verantwoordelijkheid moest dragen.


Van Haren

Willem van Haren, lid van de Bataviase elite, dichtte kort daarna:

De dood leeft op straat van 't woest Batavia:

Voor kind noch grijsard is bij Kristenen gena.

Al wat slechts Kristen is, slaat met vermaak aan 't moorden;

En Java's stroom, die eerst zoo zacht en mild deze oorden

Besproeide, snelt met drift naar de onlangs stille ree,

En braakt de dooden uit in verschrikte zee.


Chinezenmoord 3


Kapitein Koenrad zwijgt en Samuel vraagt zich in stilte af of hij er wel verstandig aan heeft gedaan om zich te laten inschepen. Batavia had hem jarenlang de verste stip aan zijn horizon geleken, een vanzelf-sprekende eindhaven. Waarschijnlijk zou daarvandaan de bootreis naar huis nemen.

Kapitein Koenrad raad zijn gedachten.

‘Maak je geen zorgen, de Chinezenmoord was drie jaar geleden, het is er al een stuk rustiger nu.’


Batavia met ophaalbrug


Batavia blijkt een stinkend stadje met zo’n vierduizend ‘blanke en half-blanke†VOC-dienaren’, maar door plaatselijke aanwas en geboortes blijft het personeelsbestand zelfs voor de compagnie aldoor gissen.

De suikermolens – binnen en buiten het stadje – verbruiken grote hoeveelheden water. De grachtjes en kanalen raken zwaar vervuild door het afvalwater. Recente aardbevingen verhinderen dat de drek een weg naar open zee vindt.

Meteen bij aankomst voelt Samuel aan dat hij hier alleen maar ziek kan worden, een groot aantal bewoners is met recht hoger in de heuvels gaan wonen.

Batavia spinhuis


Onderweg in Tibet en India leek Batavia hem een ideale plek om langere tijd te blijven om aan het uitwerken van z’n aantekeningen en journaal te beginnen.†

Hij dacht er aan te komen op een belangrijk maritiem kruispunt in het uiterste Oosten, een haven met veel ervaring en kennis over de omringende landen.†

Maar Batavia blijkt weinig meer dan een inkennig koninkrijkje toegespitst op territoriale macht om heffingen en percentages op te leggen en om goedkope slavenarbeid te organiseren.


Batavia kasteel en dienstpoort


Op straat kijkt men de befaamde lantreiziger nieuwsgierig en bewonderend aan. Samuel kan aankloppen waar en bij wie hij maar wil.

Hij vindt echter zelden weerklank, nagenoeg niemand heeft een enigszins gelijkaardig wereldbeeld. Het enige waarin men geÔnteresseerd lijkt te zijn is hoe hij zijn ervaringen en journalen te gelde zal gaan maken.


Batavia ansicht


Hij legt slechts de noodzakelijke bezoeken af. Met zoveel ziekte en sterfte rondom, ervaart Samuel, heb je maar weinig vaardigheden nodig om in een carriŤre omhoog te vallen. Op sleutelposities zijn functionarissen op z’n minst schoonfamilie van elkaar.

Soms stuit hij op bekend klinkende namen uit z’n vroegere Zeeland en een keer zelfs op een medestudent uit Leiden. Toch voelt hij zich nu eerder een vreemde onder zijn landgenoten dan in alle culturen van de afgelopen 27 jaren.

Tegelijk vraagt hij zich af of hij ooit nog ergens thuis zal komen. Hij wil er niet echt over nadenken – en dus denkt hij er hier in Batavia dagelijks aan. Thuis is waar je je veilig voelt, houdt hij zichzelf voor, waar je je ogen durft dicht te doen.†

De bodhisattva-gedachte dat thuis de uitdijende cirkel is waarbinnen liefdevolle verantwoordelijkheid vanzelfsprekend is, zoals er in Tibet over werd gedacht, viel bij bij hem op koud steen.


sufi


TweeŽntwintig jaar terug, toen hij z’n vrienden achterliet in Constantinopel, was hij uit louter nieuwsgierigheid alleen verder getrokken. Naar steeds vreemdere culturen in steeds verder gelegen landen.†

Geleidelijk drong het tot hem door dat overal de wensen en angsten in wezen over hetzelfde gingen: veiligheid. Wat hij al die jaren echter niet kon rijmen, was waarom men dan overal voortdurend tegen elkaar ten strijde trok. Die vreselijke dingen die men overal elkaar aandoet.†

Leven, scheen het hem toe, is iets dat zich afspeelt tussen twee oorlogen – tenzij je verder trekt.


Vechtende Javanen


Met name op het Indiase subcontinent begreep hij dat leven en lijden samengaan, maar veel verschil tussen karmische gelatenheid en calvinistische predestinatie zag hij niet.

In Tibet begreep hij dat kennis het essentiŽle verschil uitmaakt tussen boeddhistisch mededogen en christelijke barmhartigheid, maar het dagelijks bestaan was er even bloederig en bedreigend als elders.

In China begreep hij dat de eigen verantwoordelijkheid zelden verder strekt dan de eigen familie, de nabije omgeving, maar daar had hij persoonlijk weinig affiniteit mee.


War 3

Hier in Batavia schrikt hij echter hoe gewelddadig, hebzuchtig en cynisch zijn eigen volk tussentijds kennelijk is geworden.†

Wžl hij eigenlijk wel terug naar die twee pandjes aan de Dokkade in Vlissingen die als het goed is nog steeds op zijn naam staan?

De Bataviase gemeenschap lijkt louter op gewin uit. Iedereen is op zoek naar kansen om met een grote buit terug te keren naar Holland, China, Java of elders.†In het achterland zijn ze alleen geÔnteresseerd als er iets te halen valt.†

Niet dat er dan zelf achteraan gaan, veel te gevaarlijk, ze sturen er lokale tussenpersonen heen.


Map Batavia 2


Zondags bezoekt hij soms een van de vele kerkjes. Voornamelijk om eventuele afkeuring en achterklap te voorkomen. De diensten doen hem vreemd aan. De laatste tweeŽntwintig jaar reisde hij onder volkeren die geen god kenden of juist honderdduizenden tegelijkertijd – wat hem op hetzelfde neer leek te komen.

Onderweg hadden de tempels, rituelen, festivals en andere spirituele uitingen hem steeds weer verwonderd en geÔntrigeerd. Na al z’n reizen over uitgestrekte vlaktes onder onmetelijke hemelgewelven houdt hij nu alle bovennatuurlijke mogelijkheden open.†

Batavia kerk

Want waarom zou hij zich beperken tot ťťn god, laat staan die Ene God van de Gereformeerde, Protestante, Hervormde, Lutherse, Evangelische, Calvinistische, Nederduits-gereformeerde kerk hier in Binnen- of Buiten Batavia?

Met een bijbeltje in de handen kijkt hij op een achteraf bankje toe. Hij weet dat het College van Diaken, betaald door de†VOC,†bepaalt wie er van de kansel mag prediken of bulderen.†

Geamuseerd kijkt hij toe hoe de gemeente voor meer dan de helft uit ‘gekerstende vrije en niet-gewettigde Indo-Europese christenen’ bestaat die het Hollands zeer ten dele beheersen, laat staan kerktaal.


Batavia kerk (1)


Een enkele keer komt hij op een†VOC-kantoor of bij iemand thuis boeken tegen. Dankzij de mieren, torren en de zilvervisjes is het in de tropen net zo moeilijk om een boek goed te houden als een brood. Met name de enkele reisjournalen hebben zijn aandacht.

De tekeningen op de kaft zeggen hem meestal al voldoende: palmen in een woestijn, vijfkoppige monsters in een jungle, enzovoorts.

‘Mij zullen ze later ook wel zo beschrijven,’ bedenkt hij zich glimlachend. ‘Als een oude, uitgemergelde man met een rode puntbaard, gestoken in kleurige kaftan met puntschoenen en, waarom niet zoals hier, met een snoer edelstenen, een paar gespen, of godbetert een diadeem op een heuse tulband.’

Bijna een half jaarblijft Samuel in Batavia. Niet om de Hollandse gemeenschap beter te leren kennen, integendeel, maar uit twijfel of hij overzee of weer overland terug zal reizen. In beide gevallen is het risico even groot en onvoorspelbaar – een paar jaar terug vergingen er binnen ťťn seizoen maar liefst acht retourboten – maar in tijd duurt overland uiteraard vele malen langer.

Op de dag dat er voor de zoveelste keer een compagnie-dienaar naar zijn kaarten en journalen informeert, hakt Samuel de knoop door en besluit overland terug te gaan.

Zolang de weg verder gaat, hoeft hij niet aan thuiskomst te denken, zijn journalen uit te werken en aan een gesetteld leven beginnen. Hij heeft haast noch heimwee.

MAP MALEISIE

Niet veel later scheept hij zich in voor Malacca, de belangrijke overslag-haven boven Singapore. Heel wat Batavianen zijn uitgelopen om hem te zien vertrekken – zoveel vertier is er nou ook weer niet in hun vesting. Er gingen zelfs stemmen op om hem officieel, met staatsie, uit te zwaaien, maar dat bleek nochtans teveel eer.†

Van een Raadslid kreeg hij evenwel een introductiebrief voor een man bij de compagnie in Malacca die hem wel verder op weg zal helpen. Bekendheid heeft soms zo z’n voordelen.


Malacca tekening


Bij aankomst blijkt Samuel het goed te kunnen vinden met de betreffende onderkoopman en zijn vrouw. Claes de Wind† en Catharina Altheer wonen reeds zo’n zeventien jaar in Malacca en zijn niet van plan ooit nog naar Holland terug te keren.

In tegenstelling tot de meeste†VOC†dienaren gaat hun belangstelling wel verder dan alleen het kustgebied. Ze beschikken over contacten die geregeld de binnenlanden intrekken. Als hij wil, kan Samuel volgende maand meteen al mee met een expeditie die op berghellingen naar onbekende kruiden en grondstoffen zoekt.†

Het voorstel doet hem denken aan de tochtjes die hij met de novicen van het medicijnen-klooster in Lhasa maakte, twaalf jaar eerder.†

Hij laat het zich geen twee keer vragen.


Jungle 3


In het vroege voorjaar van 1744, als het nog niet zo intens heet is, gaan ze op pad. Eerst in oostelijke richting naar Ledang Gunong, een 1790 meter hoge berg die ze tot de top afspeuren naar kruiden.†

Vervolgens trekt de expeditie een paar maanden noordwaarts, richting Thailand, naar een oud en nauwelijks toegankelijk regenwoud met apen, tapirs, neushoorns, tijgers en andere, voor hem vreemde dieren.


Vreemde vogel


Na enige tijd blijken het echter niet de grote dieren te zijn die Samuel belagen, maar de kleine die onder zijn huid kruipen en de allerkleintjes die hun weg naar zijn darmen weten te vinden.

Koorts en buikloop worden chronisch, ze wringen hem uit. Geen enkele maatregel of medicijn lijkt iets uit te halen. Hij is bezorgd en op z’n hoede. Door ervaring weet hij drommels goed dat hij bijtijds besluiten moet nemen, al zijn ze nog zo onwelgevallig, want hij mÚet eenuitputting voorblijven.†

Vliegende vis

Samen met een van de dragers van de expeditie keert hij naar Malacca terug.†Claes en Catharina verzorgen hem zo goed mogelijk, maar vragen zich wel hardop af of hij toch niet beter overzee kan terugreizen. Per slot is hij de jongste niet meer, zeker niet als de nog komende reisjaren gaan meetellen.

Het is midden juli, het is heet en vochtig. Samuel is moe en stemt ermee in dat Claes een boot naar Batavia probeert te regelen, want daarvandaan vertrekken immers de retourboten.

Vliegen vis 2

Eenmaal aan boord van de Noordwolfsbergen staart hij opnieuw lange ochtenden en namiddagen over het water van respectievelijk de Straat van Malacca, de Zuid-Chinese Zee en de Java Zee.†

Hij stelt zich thuiskomen in Vlissingen voor en mompelt: ‘L'histoire se rťpŤte.’Ging vader immers niet eveneens na z’n vijftigste voorgoed aan wal..?


Straatje


Een maand later logeert Samuel, ziek en verzwakt, ten huize van Pieter Lammens. Pieter komt uit Kloosterzande aan de Westerschelde, is lid van de Raad van Justitie en woont inmiddels al zo’n negen jaar in Batavia.

Pieter maakt er zaak van dat de befaamde lantreiziger bij hem intrekt – het geeft z’n huis en hemzelf meer aanzien.

Vermoeid als hij is, laat Samuel het zich allemaal aanleunen.


Chinees kamp


Na een paar dagen komt Pieter bij de logee informeren naar z’n gezondheid, al kan hij direct al zien dat het niet best met hem gaat. Daarna begint hij over Samuels boeiende reizen en over wat hij nou eingelijk van plan is met al zijn aantekeningen, kaarten en journalen.

Samuel zwijgt meewarig – en blijft zwijgen.

‘Ik heb relaties met uitgevers in Amsterdam,’ suggereert Pieter.

Samuel knikt beleefd maar bemerkt ook dat hij zich oud voelt naast de jonge, montere Pieter.†

Hij weet hoe uitgevershuizen de inhoud aandikken, verdraaien en er spannende avonturen bij verzinnen ten behoeve van de verkoop. Hoe ze desnoods beweren dat het journaal door een stervende soldaat of een onnozele scheepsjongen werd geschreven – alsof die niets aan fantasie kunnen scheppen.

‘Maar ook met uitgevers in Vlissingen, hoor. dat kan ik te zijner tijd allemaal wel verzorgen.'

Samuels adem stokt even, hint de jongeman soms naar overlijden?

‘Als onze Van Linschoten niet zo slim was geweest om stiekem de Portugese journalen over te schrijven Ťn te publiceren, waren onze companies nooit verenigd,’ lacht Pieter, ‘en was de†VOC†nooit zů ver gekomen.’

Opnieuw valt Samuel stil. Niet hooghartig, eerder jammerlijk. Hij kan zich wel voorstellen wat de†VOC†met zijn landkaarten en aantekeningen zal doen. De afgelopen decennia was hij vaker dan hij wilde getuige van hun aanwezigheid op tal van kusten.†De christelijke†VOC†zou andere, met wapens voorziene partijen de heidense binnenlanden in laten trekken; met geld of geweld. Niet om hen zogenaamd te bekeren, maar om ter plekke de zaken te halen die hij in zijn journaal had omschreven.

Breedbeens staande voor Samuel, vraagt Pieter zich af of de zieke man nou luistert of dommelt. Hoe dan ook, de opdracht om het onderwerp aan te kaarten, is volbracht. Hij vertrekt en laat hem verder met rust.


Bomenlaan


Het is eind september en ook deze late zondagmiddag is stil, heet en vochtig. Samuel ligt in het gastenvertrek, hij is al dagen niet of nauwelijks opgestaan.†

Voor de deur zitten of slapen twee Betawi bedienden, maar hij heeft zelden ergens behoefte aan. Hij dut, droomt of dwaalt in vreemde gedachten. Af en toe schrikt hij wakker en vermoedt dat hij hardop heeft liggen ijlen.

Dan steekt z’n overlevingswet weer de kop op: kom in actie voordat je dat niet meer kunt. Hij verzamelt al z’n krachten en komt overeind.

Op de waranda horen de twee bediendes zijn gestommel en schieten toe. Samuel wijst naar zijn zadeltas en stommelt naar buiten, naar het plaatsje achter het huis. Hij gaat er vanuit dat daar kookhout voorhanden ligt.

Moeizaam aangekomen, vraagt hij hen een vuurstapel aan te leggen. Een van de dienaren ziet Samuel zwaar leunen tegen een muur en brengt hem een stoeltje.

Zodra de stapel goed en wel brandt, wijst hij naar de tas. De mannen begrijpen waar hij op doelt, maar aarzelen.†Samuel drukt zich aan de zitting van het stoeltje omhoog om z’n wens kracht bij te zetten.†

Dan dringt het tot hem door dat het de mannen tegenstaat om de nog goede, lederen zadeltas in het vuur te werpen. Met een slap armgebaar duidt hij hen alleen de inhoud over het vuur te kieperen – de tas mogen ze†behouden.

Zodra zijn aantekeningen en journalen goed en wel fikken, sleept hij zich terug naar z’n vertrek. Even dreigt hij z’n evenwicht te verliezen, maar de bedienden vangen hem op en ondersteunen hem. Voor het eerst sinds jaren vloeien er tranen over z’n wangen.

In het logeervertrek liggen er op een zijtafeltje liggen nog wat papieren, enkele kaarten en labels, maar het bekommert hem niet, hij brengt het niet meer op. Na zeven moeizame schreden door het vertrek laat hij zich op bed vallen.

De volgende ochtend, maandag 27 september 1745, bereikt Samuel van de Putte op vijfenvijftig jarige leeftijd zijn ultieme reisdoel.


Wereldkaart


KAART Samuel



Bataviase Nouvelles


Voorgaande delen:†1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†-†8†-†9

Bloginhoud

Home

Samuel van de Putte 9

Voorgaande delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†- 8

Samuel van de Putte Van Tibet naar India


Vier jaar na vertrek uit Beijing is de lama-groep terug in Tibet.†Door minnelijke zaken als het weerzien in de kloosters van tijdens de heenreis, maar ook door ziekte en uitputting, duurde de terugtocht uiteindelijk aanzienlijk langer. Enkele leden zijn onderweg afgehaakt of overleden – † al met al bracht de groep toch gezamenlijk zo’n acht jaar door.

Vlak voor Lhasa kamperen ze op een zelfde plek als een andere karavaan die op weg is naar Ladakh en India.†

Gezien het verloop der seizoenen is het voor Samuel kiezen of delen: meteen met hun meegaan of zich een winter lang nestelen in Lhasa.†

Hij bedenkt zich geen moment.


Kailash gletsjer kopie


Een paar weken later passeren ze op afstand de berg Kailash, oftewel de bron van de Indus en andere grote rivieren. Tegen beter weten in tracht Samuel enkele karavaanleden zo ver te krijgen om samen een korte bedevaart te maken en de berg rond te trekken. Hij herhaalt wat pelgrims hem op de heenreis vertelden: het duurt hoogstens drie of vier dagen, daarna ben je al je oude karma kwijt, je bent als herboren – en de karavaan halen we heus wel weer in.†

Maar ook hij kent het risico en weet net zo goed dat ze geen tijd te verspelen hebben: over de hoogvlakte achter hen kruipt de winter naderbij.†


Himalayan paths – Versie 4


Vooralsnog zijn de†wolkenpartijen prachtig, is de ijzige berglucht kristal-helder en het landschap nog steeds een beetje goudgeel – elke dag verliest hij zichzelf weer in de stilte. Niet de stilte van een pauze tussen twee geluiden maar in die andere, onbeschrijfelijke stilte.

Ondertussen doorkruist de karavaan de Himalaya en trekt richting Delhi, de zetel van het Mogolrijk op het subcontinent.


Delhi view

Delhi

Behoedzaam verscholen op het dak van het logement kijkt Samuel uit over het oude Delhi. Wat is er vannacht in godesnaam gebeurd?

Beneden, in de straatjes rond de markt van Paharganj, liggen her en der lichamen in plassen van bloed.†

Bij sommigen zijn de ledenmaten afgehakt, bij enkelen zelfs het hoofd. Met een mes of zwaard in aanslag rent af en toe een groepje Perzische soldaten voorbij, jagend op elke IndiŽr in zicht.


Nadir  on horse

Nadir

Zo rustig en gestaag als de reis van Tibet via Ladakh en Kashmir het afgelopen jaar verliep, zo ongedurig en gewelddadig is het leven in de zetel van het Mogolrijk.†

Een waar wespennest.

Nadir Shah – Versie 2 (1)

De enige vluchtweg die hij nog voor zichzelf ziet, loopt boven de stad over de aangrenzende huizen. Over de talrijke daken en platjes waar meer volk rent en raast dan op straat. Soms klinkt er luidkeelse woede op; de meeste huizen hebben op de bovenste verdieping namelijk niet alleen de keuken, ver weg van het vuil van de straat, maar tevens een heilig hoekje voor de huisgod.

Nadir

Nadir Victor Surridge

Sporadisch laat het logement een bekende binnen. De eersten huilen om honderden doden, maar later op de dag schudden ze hun hoofd en stamelen in ongeloof: ‘Dui-zen-den!’

Beetje bij beetje wordt de toedracht duidelijk.†Een maand eerder had Nadir Shah van PerziŽ het aangedurfd om met zijn troepen het grote Mogol-leger aan te vallen.†

Ondanks de verhouding van een op zes manschappen was de strijd binnen drie uur beslist. Kennelijk heeft dat hem dat voldoende vertrouwen gegeven om nu de hoofdstad zelf aan te vallen.†

Komend vanuit Kasjmir had Samuel vlak boven Delhi reeds Nadirs kampement vanuit de verte zien liggen en gehoord dat keizer Muhammad Shah er op bezoek was gegaan om een invasie te voorkomen.


Mohmmed Shah emperor 2

Na twee eeuwen – de gemiddelde duur van een groot, overheersend rijk in AziŽ – is het Mogolrijk in verval geraakt maar de hoofdstad is vooralsnog ongedeerd gebleven dankzij haar ongegeneerde weelde; de meeste aanvallen worden eenvoudig afgekocht.

Door onenigheid over de erfopvolging is het keizerlijk regiem de laatste jaren echter rap verzwakt en verdeeld geraakt.

Muhammad Shah

Tijdens z’n tweede bezoek aan het kamp overhandigt de keizer zowaar de sleutels van de stad. Om plundering te voorkomen. Gezamenlijk trekken de legers de stad in, hetgeen de inwoners zeer verontrust.

coin

Als vanzelfsprekend nestelt Nadir zich in de keizerlijke vertrekken binnen Red Fort. Meteen de volgende dag worden er al munten in zijn naam geslagen en uitgegeven.†

Het nieuwe geld wekt wrevel bij de stedelijke ambtsdragers en veroorzaakt verwarring op de markten.†De voedselprijzen vliegen omhoog alsmede de grimmigheid.


Red Fort

Red Fort

Vroeg in de ochtend van 22 maart 1739 gaat het gerucht door de stad dat een van de paleiswachten Nadir in zijn slaap heeft vermoord. Meteen achten de marktkooplieden zich voldoende veilig om de controlerende soldaten met van alles te bekogelen; enkelen van hen worden zelfs gelyncht.

Zodra dit nieuws Red Fort bereikt, hijst Nadir zich furieus in z’n imposantste ornaat en rijdt met z’n legertje breeduit de stad in.†

mosk

Pal voor de Sunehri Masjid (‘plaats van neder werping’) aan de Chandi Chowk markt, houdt de stoet halt.

Te paard gezeten, trekt hij met veel vertoon zijn zwaard onder de brul ‘Qatal-E-Aam!’ – een schreeuw om wraak.

Niets en niemand ontziend, trekken Nadirs soldaten door de stad: een woeste verzameling van Turken, Oezbeken, Afghanen, GeorgiŽrs, Armenen en ander volk dat zich veelal uit armoe, mislukking of verlatenheid opgaf voor zijn leger.†

Op de gewelddadigste strijdplekken in de stad verkiezen vrouwen soms de brandstapel voor zichzelf en hun kinderen om niet in de wrede handen te vallen van het elkaar ophitsend geteisem.

Nadir 2 – Versie 2

Precies om twee uur in de middags roept Nadir het bloedbad een halt toe – het plunderen kan beginnen.†

Voorname huizen en grote opslagplaatsen worden leeggehaald en in brand gestoken.†

De gezinnen vluchten voor hun leven.

Nadir

Mogol keizer met ingestorte gebouwen


Peacock throne

Behalve een gigantisch bedrag aan geld en goud neemt Nadir de met 26.733 edelstenen bezette pauwentroon in beslag.†

Alsmede enkele buitensporig grote diamanten (die sindsdien afzonderlijk bekend staan onder Perzische eigennamen als Koh-i-Noor en Darya-ye Noor).


Koh i Nor

Koh-i-Nor in oorspronkelijke armband


Nadir Shah – Versie 2

Na achtenvijftig dagen verlaten de Perzische troepen de stad, vergezeld door kuddes olifanten, kamelen en paarden die hun fabelachtige buit dragen.

Om in z’n eigen rijk jaloezie en verdeeldheid te voor-komen, kondigt Nadir bij thuiskomst voor de eerstkomende jaren algehele vrijstelling van belasting af.

Na het vertrek van Nadirs manschappen, verkent Samuel de stad om te zien wat er nog van over is, maar ook om een geschikte karavaan in zuidelijke richting te vinden.†

Nadirs komst was duidelijke een fatale dolksteek voor het Mogolrijk. Hij zoekt in de buurt van de Maria kapel die de Italiaanse jezuÔet†Desideri zestien jaar eerder nog had laten bouwen, maar die blijkt in as te liggen. Net als alle overige gebouwen der christenen. Maar dat viel te verwachten.

sufi's

Dankzij een franciscaanse monnik die een tijdlang Nadirs persoonlijke geneesheer was, was bekend dat hij persoonlijk niets met religie had – welke dan ook.

Hij liet weliswaar de koran en het evangelie hardop voorlezen en simultaan in het Perzisch vertalen, maar voegde daar tegelijkertijd zijn – meestal spottend – commentaar aan toe.

Na elke sessie beloofde hij luid dat hij zelf - als de tijd hem gegeven zou zijn - een nieuwe religie tot stand zou brengen ter vervanging van alle andere.


jezuieten (1)

De roomse bedelmonniken blijken de Heilige Maria kapel op tijd te zijn ontvlucht. In een verderop gelegen bouwval wisten ze zich dagenlang verscholen te houden; zonder eten en drinken, maar daar hadden de meesten wel eerdere ervaring mee.†

Ze blijken zich nu op te maken om †naar het zuidelijker gelegen Agra te vertrekken, de tweede hoofdstad binnen het Mogolrijk.†

Samuel sluit zich maar al te graag aan. In Agra hebben vele buitenlandse handelsondernemingen en godsdiensten sinds jaar en dag namelijk een vertegenwoordiging.

Het is juni, de droge hete maand die snakt naar de komst van de moesson. Per dag legt de karavaan hoogstens dertig kilometer af, de relatief korte afstand naar Agra zal twee weken beslaan.†Maar het deert hem niet, hij is blij het treurige, stinkende en ziekmakende Delhi te zijn ontvlucht.

Buiten de hoofdstad wordt het hem steeds duidelijker hoe zeer het Mogolrijk z’n macht verliest.†

Maharajas

De lokale maharajas zijn niet langer haar vazallen en vaardigen naar believen nieuwe regels en heffingen uit – ook voor passerende karavanen.†

Ook de Britten lijken her en der meer invloed te krijgen.

Hoe verder weg van de hoofdstad echter, hoe meer hij weer als vanouds geniet van de lege woestijnvlaktes. Met het gekraak van houten wielen van de ossenkaar als doorgaand geluid.

Af en toe laat hij zich erop vervoeren, meestal van tien tot twee – ook in deze contreien is 52 jaar een respectabele leeftijd.†

Hij geniet van het zicht op blauw-rood-witgekalkte huizen, hardstenen tempels en marmeren bouwwerken als de Taj Mahal.

Mogol

Wanneer ze na een paar maanden aan Agra voorbij zijn, doemt alweer ander moordzuchtig geweld op.†Vanuit het droge midden van het subcontinent overvallen de Marathas geregeld de vruchtbare rivieroevers.†

Gevechten

Op hun snelle paarden plegen ze roof en plundering – met name daar waar zijn reis naar toe gaat: Bengalen.

Twaalf jaar eerder was Samuel reeds in dit gebied, met name in Patna waar hij onder anderen Desideri ontmoette (zie deel 4).†

Toentertijd kon hij door het alom heersende oproer tegen de Mogols niet verder noordwaarts trekken. Hij moest z’n route naar Nepal verleggen om via Tibet tot China te komen.†En nu kan hij nauwelijks verder zuidwaarts.


Marattha 2

Als alles vernietigende sprinkhanen stropen de Marathas de bedrijvige gebieden langs de Hooghly rivier af.†

Genade kennen de rovende paarden-rijders niet. Na een aanval, vlak voor Samuels komst, schrijft een van de overlevenden in een klaaglied:

Deze keer ontsnapte niemand, een ieder wachtte hetzelfde lot†

en koeien werden samen met mensen afgeslacht.


village view

Bij aanvallen vluchten de dorpers naar nederzettingen van de buiten-landse kooplieden, die voor de rovende ruiters te zwaar zijn bewapend.†De zuidelijker gelegen havenstad Kolkata is begonnen met de aanleg van een brede greppel rond de stad.


Eurpa Ganges

In dit deel van Bengalen – in het zogenoemde† ‘Europa aan de Ganges’ –†was de†VOC†er tamelijk vroeg bij.

Langs de Hooghly rivier bezet de compagnie Cassimabasar, een van de mooiste gebieden met een wat aangenamer klimaat.†

Doorgaans verblijven er zo’n 300 Hollanders, waarvan de bijna helft militair en 'n klein kwart aan zeevarenden op doorreis.


VOC gezandschap India 2

VOC-directie op bezoek bij lokale maharaja (tweede ruimte van links).

De langblijvers, zelden meer dan honderd in aantal, leven er als god-in-frankrijk. Rond hun huizen laten ze weelderige moestuinen en glooiende pleziertuinen aanleggen met brede, afdalende trappen naar de rivier.


silk loom

Hooghly kent evenals Batavia en Ceylon een eigen directie. De handel in katoen, opium, zijde en suiker – alsmede de smokkel erin – werd de laatste decennia namelijk tŤ profijtelijk. De factorij heeft alleen al vierduizend zijdewinders in dienst om de haspels voor de weefgetouwen voor te bereiden.†

Te betwijfelen valt echter of textiel ook officieus het meest winstgevende product is.


Samuel overweegt aan boord te gaan van een van de vier†VOC-schepen die jaarlijks op en neer naar Batavia varen – wat moet dat moet, er is geen andere weg naar IndonesiŽ dan over water.

Eenmaal in Patna besluit hij om tactische redenen alvast een brief (19 juli 1742)†naar Jan Albert Sichterman te schrijven. Op de heenweg ontmoette hij de man al, toen deze nog de functies van koopman en fiscaal bekleedde. Tijdens de afgelopen zestien jaar wist Sichterman echter de hoogste functie te bemachtigen – die van†VOC-directeur van Bengalen.


Fort Gustavus

Nog afgezien van de terugkerende aanvallen van de Maratha ruiters, levert de omringende Europese concurrentie op de westoever van de Hooghly ook steeds meer onmin en onrust op, vooral met de Britten. Vlak voor Samuels komst heeft Sichterman de factorij nog steviger laten ommuren en vernoemd naar de gouverneur generaal Gustaaf W. van Imhoff in Batavia, zijn hoogste baas: Fort Gustavus.


Jan Albert Sichterman

Sichterman is het type bestuurder dat officieel 180 gulden per maand verdient, terwijl alles rond hem naar zoveel mťťr geld ruikt. Hij is het type koloniaal dat binnenshuis een baby-neushoorn laat rondlopen en de muntjes die hij armen toewerpt eerst heimelijk verhit.†

(Uiteindelijk zal hij thuiskeren met een ongekend fortuin dat hij dermate breed laat hangen dat hij smalend ‘de koning van Groningen’ wordt genoemd.)

Het spijt Samuel dat hij de voorspraak van deze man moet winnen om mee te mogen op een van de betere boten – met in het ruim ongetwijfeld veel ‘stil profijt’.


Opium voc man


Maar wat schrijf je zo’n man? Met geld wapperen heeft weinig zin. Samuel beschikt echter over andersoortig goud: zijn kennis van gebieden ‘welkers namen desgelijks onze geografische kaarten niet particularizeeren’.

Hij belooft of pretendeert verder niets, hij beschrijft slechts de route die hij de laatste vijftien jaar aflegde: ‘Lhasa, de oorsprong van de Ganges en Indus stromen, door ’t lustige Kasimier, klein Guzierat en Lahor’.

De hint naar eerstehands informatie over onbekende en onontgonnen gebieden zal Sichterman stellig meer kietelen dan relatief kleingeld.

Met de brief begeeft Samuel zich naar de voornaamste markt in Patna. Tussen belangrijke steden bestaat in dit werelddeel namelijk een redelijk† gewaarborgd† en fijnmazig netwerk van ijlbodes.†

In Tibet zag hij ze een enkele keer over de hoogvlakte voorbij snellen; op afstand leek het alsof hun voeten de grond niet raakten.

Couriers

Hier op het Indiase subcontinent zijn er voetbodes die in koppels tussen stadsmarkten rennen. Langs de belangrijkste routes staan hoge, bakstenen bakens in het landschap waartussen elke ‘bazar-bode’ gemiddeld zo’n zes kilometer blootsvoets aflegt. De gewisse pijn wordt doorgaans in opium gesmoord.

Om vaart te behouden, dient draf noch trance te worden onderbroken. De ene draagt de brieven en documenten, de ander slaat de tamboer om vrij baan te maken – of om wilde beesten op afstand te houden.

‘Slechts hoogst zelden gebeurt het,’ noteert een†VOC-kapitein in z’n scheepsjournaal, ‘dat onderweg een tijger zich met hen heeft bemoeid.’


Course-of-the-River-Ganga-showing-different-stretches-http-wwwgits4ucom

Doordat Samuel allengs onder Europese kolonialen enige bekendheid geniet – als de man die wŤl overal de binnenlanden introk – noteert een enthousiaste†VOC-schrijver op 17 december 1742 in zijn boeken te Chinsura dat ‘de heer Samuel van de Putte binnen afzienbare tijd wordt verwacht’.


Niet veel later, begin 1743, gaat Samuel tenslotte aan boord van het†VOC-schip†’t Hof niet altijd Winter – een schip dat twintig jaar eerder naar een lieflijke buitenplaats op zijn geboorte eiland Walcheren werd vernoemd.

Fluitschepen, Wenceslaus Hollar

Het is een Fluitschip met drie masten, platte bodem, brede buik, smal dek en rond achtersteven, kortom ontworpen om zoveel mogelijk vracht te verschepen.

De lading voor de kleinere helft uit textiel, zijde, salpeter, artillerie-goederen en graan en voor de grotere helft uit opium – althans, volgens de officiŽle laadbrief.


Opium manufacture


't Hof niet altijd winter schip – Versie 2

Na een paar dagen, nadat Samuel lang genoeg naar de eindeloze watervlakte van de Golf van Bengalen heeft gestaard, keer hij zich en bekijkt het reilen en zeilen aan boord.†

Het valt hem op dat de mengelmoes van mensen inmiddels veel internationaler is dan twintig jaar eerder in Cochin.†Behalve Hollanders, Duitsers en Denen herkent hij IndiŽrs, IndonesiŽrs, Chinezen onder de vele Aziaten.†

Maar nog iets anders valt hem op: ongeacht de herkomst trekt de bemanning op in koppels.†

Laadgegevens van het betreffende fluitschip†‘t Hof

Kennelijk sloten ze onderling vriendschap of een verbond om elkaars belangen en kleine handeltjes te beschermen.

Hij herkent het maar al te goed.†

Al staat hij inmiddels nog zo bekend als vreemde einzelgšnger, uiteindelijk kon ook hij tijdens z’n vele karavaantochten de afgelopen kwart eeuw geregeld niet anders dan zich volledig op anderen te verlaten.


Samuels handschrift 2

Samuels handschrift




Voorgaande delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†-†8

Volgend: 10†(slot)

Blog inhoud

Home


Voornaamste bronnen

Boeken
- Voornaamste bronnen

Hoe meer je weet, hoe meer je ziet...

The gilded buddha

Vooral in voorgaande decennia verschenen er nogal wat hap-snap samengestelde boeken over kunst, antiek of etnografie. Eerder geschikt om door te bladeren dan om serieus te lezen.†

Niet zelden lagen er evenzo willekeurig samengestelde privťcollecties aan ten grondslag. Met een kloek boek dienden ze internationaal te worden opgepimpt – voor een eventuele verkoop of belastingconstructie.

The gilded buddha (9)


Heel soms verscheen tussendoor een gedegen studie met fraai, relevant fotomateriaal. Boeken die bij verschijning meteen tot de standaardwerken behoorden†en vele andere overbodig maakten.†

The gilded Buddha strekt echter verder. Het laat niet alleen zien waarom het Newarese vakmanschap op het gebied van metaalbewerking al eeuwen tot het allerbeste ter wereld behoort, het is tevens een helder en aanschouwelijk naslagwerk met de nodige analyses van alliages of formules voor patinering.


The gilded buddha – Versie 2


The gilded buddha (2)


Kunstkenners, conservators en antiquairs geven zelden duidelijk aan waarvan een beeld werd gemaakt. Messing, brons of koper..?†

23 april 2018

Het maakt enorm verschil - ook in prijs. Brons is wellicht kostbaar bij de metaalboer maar bij de gieter is koper veel duurder.

De deskundigen berekenen 'de waarde’†echter standaard volgens hun ijzeren formule: wie, waar en vooral wanneer. Oftewel hun roestig clichť om kunst naar geld te vertalen: uniciteit versus kopie.†

Wie†in†The gilded Buddha echterde verloren was-methode bestudeert, begrijpt dat de term ‘kopie’ vaak als een oneigenlijk label wordt gebruikt – om iets anders exclusiever te maken. (Zie†porseleinzucht.)


The gilded buddha


‘Spontaniteit kan pas vorm krijgen als je de techniek beheerst,’ mompelt een bevriend kunstenaar steevast bij het zien van uitingen van al te onstuimige scheppingsdrang.

Kennis van de toepaste techniek is echter ook voor de koper van groot belang. Zelfs in de huidige consumptiemaatschappij waarin bijna niemand meer onder de motorkap kijkt. Verkopers willen de klant er ‘niet mee lastig vallen’. Of om het minder vriendelijk te stellen: men houdt de koper liever dom. Open een apparaat en je bent de garantie kwijt.


THE GILDED BUDDHA

Toch luidt de enige juiste slogan aldoor nog: hoe meer je weet, hoe meer je ziet.

Door het kennen van de toegepaste techniek begrijp je beter waarnaar je kijkt... en of het verkoopspraatje eigenlijk wel deugt.

Repoussť, gieten volgens verloren was-methode, vuur-vergulden, patineren, ciseleren.. The gilded Buddha legt het met tekst en foto’s geduldig en nauw-gezet uit.†

Hierdoor strekt het boek veel verder dan alleen het eeuwenoude, Newarese vakmanschap.


THE GILDED BUDDHA


Menig Chinees, Tibetaans of Indiaas beeld werd ooit gemaakt door kunstzinnige vaklieden uit de Kathmandu vallei. Niemand weet waarom uitgerekend de Newarezen zulke meesters waren in metaalbewerking. Zoals ook nooit duidelijk is vastgesteld waarom hun taal zoveel Birmees-Tibetaanse invloeden kent.

The gilded buddha (5)

Leidden hun eigen stupa- en tempel-vormen ertoe en omgekeerd? Of kwam het door de vraag van verre kloosters: ‘Waar vinden we een familiebedrijf dat gedurende enkele decennia tot een halve eeuw 1008, 10.008 of 100.008 dezelfde beeldjes van Avalokiteshvara kan maken?’

Feit is dat ze tot ver in de omtrek werden uitgenodigd.†

Een van hen ontwierp en passent de ‘typisch Chinese’, vijf daken tellende tempeltoren.


Tara

Wie The gilded Buddha leest, begrijpt waarom het pakweg een half jaar duurt voordat bijvoorbeeld het Tara beeld (hier links) tot stand komt:†

boetseren, tot mal maken, gieten, bevrijden en repareren van het gietsel, lassen, beitelen, ciseleren, graveren, patineren…

Om zoveel tijd en energie te steken in een beeld dat dan ook nog verkocht moet worden, is riskant. Zeker als je een gezin dient te onderhouden dat naar school gaat, dat een smartphone (als computer) nodig heeft en al wat de moderne tijd en globalisering nog meer verlangen.

Teken je echter in als contractarbeider naar Arabische landen dan verdien je weliswaar minimaal maar wŤl voor een vaste periode van vijf jaar of langer.


The gilded buddha (8)


Een andere reden waardoor het vak verandert – zo niet uitsterft – is dat het bij gevolg wegglijdt van kunstvaardigheid naar massaproductie. † † MŤt bijbehorende milieuvervuiling.

Misschien draagt dit boek ertoe bij dat het proces wordt gekeerd doordat men kwaliteit gaat herkennen en bereid is ervoor te betalen.


img553


PS:†Het zware 328 pagina’s tellende, hardcover boek werd gedrukt in Memmingen (Dld)†en kwam dankzij stichtingen en anonieme filantropen tot stand.

The gilded Buddha kost 85,=

Omdat boekhandels het doorgaans niet in huis hebben en bestelling & levering nogal wat tijd en moeite in beslag neemt, hebben we een aantal exemplaren in de winkel liggen.

Dat wil zeggen: de Engelse versie.†

De oorspronkelijke titel luidt Der vergoldete Buddha.


PPS:†Voor verschillende technieken in verschillende culturen,†

zie ook:†crafts


The gilded buddha (4)


Samuel van de Putte 8

Voorgaande delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†- 7

Samuel van de Putte Van Beijing terug naar Lhasa


Waar mogelijk reist het illustere gezelschap van klooster tot klooster en anders overnachten ze in tenten of gers. De faam van de hoofdlama snelt vooruit, de kleine karavaan wordt steeds met alle egards ontvangen en van onderkomen voorzien.†Samuel prijst zich gelukkig.


mongolian jers


In feite doorkruisen ze de zogeheten Euraziatische steppe: de lang-gerekte strook van graslanden en halfwoestijnen die – ondanks enkele onderbrekingen door nauwe bergpassen – doorloopt van de Stille Oceaan tot de Middellandse Zee.†


map kaart china


Zowel van boven Beijing naar de poesta's in Hongarije als van Mantsjoerije tot Oost-Groningen. Dankzij lange perioden zonder regen groeit er vrijwel geen enkele boomsoort. De twee maanden dat er wel regen valt, fleuren struik en gras weer op.

Het is de route die Samuel aanvankelijk wilde nemen om het vermaarde middenrijk te bereiken. Talloze oorlogen dwongen hem onderweg echter om telkens weer zuidelijker af te buigen, richting India – en een omweg van zo’n tien jaar te maken.


Caravan


Via de band op deze breedtegraad trokken de eerste handelaren en jezuÔeten naar het verre oosten, een weg over zee was hun onbekend. Het is de ruiterroute waarlangs in de middeleeuwen de pest westwaarts trok, ondanks dat paarden en kampvuren geen vrienden van vlooien en ratten zijn.†

De steppe oogt veelal als een landschap zonder geschiedenis, maar ervaren reizigers als Samuel herkennen meteen het patroon van enkele grote stenen als een plek waar voorgangers ooit kamp opzetten.

Aan een stapeltje van drie, vier kleinere stenen zien ze dat dit een goede plek kan zijn om wat mest te ontsteken en de meegebrachte wortelen, rapen, boekweit of pastinaak te bereiden.


mongolian nomads tea cup


Boots

Het uur van de dag bepaalt voor iedereen, ook voor de lama’s en de monniken, hoe ze erbij lopen.†

mongolian nomads interior


Vroeg in de ochtend is een ieder nauwelijks herkenbaar onder al het vilt en de gekeerde schapenhuiden.†

Tegen het middaguur lopen of rijden de meesten met ontbloot bovenlijf, meppend naar stekende insecten. Later op de middag snoert elk de vracht aan kleding weer aan.

Maar de rommelige horde hervindt en herschikt zich zodra ze voor de poort van een klooster staat.†

Mongolian gate

Vlug worden de tenues van man en paard rechtgetrokken, de lussen gestrikt, de knopen gerangschikt en de lange mouwen tot half over de hand getrokken.

mongolian horse saddle


gelukpa lama

Benieuwd geraakt door de enthousiaste verhalen over het nieuwe, Tibetaanse klooster midden op de steppen van Qinghai buigt het gezelschap af naar Labrang.†

Het kloostercomplex blijkt groots opgezet met wel twintig hallen, diverse scholen en voldoende onderkomen voor zo’n tweeduizend monniken.


Mongolian temple


De maandenlange reis is vermoeiend en vordert moeizaam. De lama’s besluiten voor langere tijd te blijven.†In de hoop dat de oudere hoofdlama weer op krachten zal komen. Per slot is hij hun passe-partout.


Kokonor – Versie 2

Een honderdtal kilometers verderop ligt Koko Nor. Het zoutmeer staat tot in de wijde omtrek bekend om haar intens blauwe kleur.†

Met enkele andere, even nieuws-gierige karavaanleden verkent Samuel de 74 kilometers rond het meer. Het vele kool-zaad staat in bloei en legt een goudgele gloed rond het helderblauwe water.

Onderweg probeert hij het meer in kaart te brengen en noteert welke stammen, dieren, bloemen en mineralen hij tegenkomt.


mongolian stupa


camel travel mongolia

Zodra de karavaan na de winter weer op gang komt, loopt de route rechtstreeks richting de Grote Muur.†




The Geat Wall


Naar ‘die weergadeloze grenswal die al eeuwen over vele bergen en door vele dalen loopt, schrijft Samuel in een brief.†

‘Tegen de invallen der tartaren.’


Dzoungar


Enkele karavaanleden en hij mogen echter niet verder. Op drie verschillende plekken proberen ze de poort te passeren – tevergeefs.

entrance passports beijing

De wachten staan op scherp ‘door de oorlog met de Mongoolse Zjongarestam, licht hij in de brief toe.†

‘Niemand mag zonder patent de stad in of uit.’

camel city drawing

Op een ochtend voegt hij zich onopvallend bij een binnentrekkende karavaan, neemt nonchalant een van de kamelen bij de teugels, verbergt ‘mijn europees wesen en blaauwe oog’ onder plaatselijke kledij en weet ten slotte langs de wachters te glippen.


planetarium

Halverwege zijn maar liefst 61-jarige bewind kreeg keizer Kangxi wel enige bewondering voor de meten is weten aanpak die de vreemde religieuze snuiters demonstreerden met hun intrigerende instrumenten als verrekijkers, zonneklokken, hygrometers of thermometers.


Kangxi with jesuit scientists

Dankzij de technische en astronomische prestaties van de Belgische jezuÔet Ferdinand Verbiest en zijn medebroeders werden de andere congregaties – franciscanen, dominicanen en augustijnen – eveneens gedoogd.†Deze welwillendheid kwam mede doordat de jezuÔeten de keizer hielpen de Chinese artillerie te verbeteren en de kanonnen groter en mobieler te maken.


In wezen leek het confucianisme niet te zeer te verschillen van het christendom. De paapse voormannen deden hun best om meerdere teksten voor Rome te vertalen (waar men bij gevolg niet begreep waarom de kerstening zo onsuccesvol bleef).


Translation Confuscius


jesuit sign

Het ethische, filosofische systeem van keizerlijk China (een samen-smelting van confucianisme, taoÔsme en boeddhisme) beschouwde moreel, deugdzaam gedrag en de erkenning van plichten echter nimmer als een goddelijk gebod.

Voor de machthebbers bleef het onbegrijpelijk dat elke discussie over leven & dood met deze pragmatische westerlingen onmogelijk werd doordat zij zich spiritueel, in absolute zin, volkomen afhankelijk maakten van een autoriteit buiten zichzelf, namelijk een kracht genaamd God.†

Blijkbaar houdt hun meten is weten maatstaf hen op novicen-niveau.


Kangxi

Veel moeilijker voor Samuel dan aan de Grote Muur voorbij te komen, blijkt het echter de stad ‘Pekin’ binnen te komen. Z’n kansen lijken al helemaal verkeken als de hoofdlama sterft.

Het gezelschap degradeert daardoor tot louter de entourage van degene op wiens naam de keizerlijke uitnodiging staat. Maar de achtergebleven lama’s en monniken willen niet voor niets maanden, jaren, onderweg zijn geweest..

Ze smeden plannetjes om met de stempels die ze al hebben, toch de voornaamste tempels en bezienswaardigheden te bezoeken. Dat lukt, zolang ze maar niet al te dicht in de buurt van de verboden stad komen.


porcelin tower


chinese terracotta house

De keizerlijke steden worden zo ontoegankelijk gehouden omdat ze uit hun voegen dreigen te groeien terwijl de infra- en sociale structuren nauwelijks mee ontwikkelen.

Rond de paleizen, tempels, kloosters en de woningen der aristocratie – met hun prachtige keramische daken en gecultiveerde tuinen – woont het gewone volk steeds dichter op elkaar in hun lage hutjes met rieten daken en lemen of hooguit ťťnsteens muurtjes.

Terracotta farm


MŤt de vele zilvervloten uit Peru en Mexico maakte ook eenvoudig te telen voedsel als mais, aardappel en pinda’s de oversteek over de Atlantische Oceaan. Tijdens Samuels leven is de Chinese bevolking hard op weg om binnen een eeuw te verdubbelen; van 150 tot 300 miljoen, bijna een derde van de wereldbevolking.


Daily life China


Inmiddels is het hoogste tijd voor Samuel om een wissel te verzilveren. Maar bij wie of welk handelshuis? Zo goedgezind als het lot de VOC in Japan is – waar de maatschappij als enige buitenlandse onderneming toestemming kreeg om te blijven handelen – zo zeer mislukten de peperdure missies van hun ‘ambassades’ naar Beijing om de nog jonge keizer te paaien.†


VOC Japan

VOC Japan

De eerste poging, die van Pieter van Hoorn in januari 1667, was tekenend voor de Hollandse aanpak. In zijn studententijd had Samuel er al over gehoord en ook over gelezen in†De Opregte Haarlemsche Courant.

Zonder afspraak of aankondiging voer Van Hoorn naar de Zuid-Chinese kust van Fuzhou en zeilde de Parelrivier op naar het noorden.†Volgens zijn scheepslog wist hij 37 steden, 335 dorpen en 34 pagodes te passeren.

Op 20 juni bereikten ze Beijing ondanks alle ambtelijke hindernissen. In optocht liepen ze met vlaggen en trompetgeschal de Verboden Stad binnen. Althans, Pieter liet zich per palanquin naar binnen dragen.


Van Hoorn


Voor Europese handelsmissies als de VOC bleef eeuwenlang het voornaamste probleem dat China heel veel hoogwaardige, culturele goederen te bieden had maar dat er omgekeerd nagenoeg geen vraag naar Europese koopwaar was – behalve dan naar zilver om te gebruiken als binnenlands betaalmiddel.

horses drawing 2

Dus waarmee dacht de VOC de nog jonge keizer te verleiden tot het afgeven van een unieke handelspositie? Behalve dat kunstenaars als Pieter van Doornik tekeningen dienden te maken ter verantwoording aan de Heeren XVII in Amsterdam, gingen er in zijn gezelschap ook secretarissen en boekhouders mee die de lijst met geschenken nauwkeurig bijhielden:†zoveel paarden, ossen, zwaarden, dolken, geweren, satijn, katoen, wol, koraal, amber, kruidnagels, peper, sandelhout, olifant- en walrustanden, wierook, rozenwater, tapijten, hemelglobe, fijn metaalwerk, struisvogeleieren, koperen modellen en spiegels.

Het enige dat de dertienjarige keizer wist te boeien, waren de meegebrachte rossen. Zo groot en sterk had hij nog nooit een paard gezien. Hij kwam ze persoonlijk ‘inspecteren’ en eiste dat er per direct een tekening van werd gemaakt.

Wat het de doel van de reis betreft: alle handel met de rest van de wereld diende als vanouds veilig ver weg te geschieden in Kanton, de stad die Samuel als zijn volgende bestemming in gedachten had.†


Canton VOC


Ook in Beijing bewaart Samuel afstand tot de paapse broeders. Hij kent de aversie die de jonge keizer inmiddels jegens westerlingen heeft gekregen.†

Op zoek naar een handelshuis om zijn wissel te verzilveren, ontmoet hij echter Antoine Gaubil die bij hem overkomt als een vriendelijke, intelligente jongeman uit Frankrijk.


Jezuiet Verbiest

Gaubil mag in Beijing verblijven doordat hij zich wist te bewijzen als astronoom. Hij mocht Ferdinand Verbiest opvolgen, de befaamde Belgische jezuÔet die zich een halve eeuw eerder een positie aan het keizerlijk hof verwierf.†

Na een openbare discussie met Chinese wetenschappers verbeterden Verbiest en de zijnen niet alleen de Chinese kalender maar bouwden tevens het keizerlijk observatorium verder uit.


jesuits

De technische vernieuwing van het wapenarsenaal was wellicht doorslaggevender voor het keizerlijk gedoogbeleid om de westerlingen hun christelijke boodschap te laten uitdragen.†De jezuÔtische broeders verzwaarden de kanonnen en maakten ze tevens mobieler.

Tijdens z'n ontmoeting met Antoine verhaalt Samuel enthousiast de route die hij de afgelopen twintig jaar heeft afgelegd. Antoine is een en al oor.

†Naderhand rapporteert hij aan Rome dat hij in Beijing ‘ene Samuel Wandepot’ ontmoette die beweerde dat hij de halve wereld had afgereisd en nu wil doorreizen naar Kanton. ‘Ik weet niet wat er sedertdien van hem is terechtgekomen, noch wat hem is overkomen, noch wat ervan waar is.’

Gaandeweg is Samuel weliswaar een enigszins bekend en illuster persoon geworden maar het ongeloof stijgt evenredig.†


kaart steppe 3


Het liefst zou hij langs de kust naar het zuiden van China trekken, naar de internationale havenplaats Kanton, maar het lukt hem niet een karavaan te vinden die hem mee wil nemen.†

Hoe zou hij trouwens vanuit het binnenland kunnen opduiken als alle buitenlanders er slechts voor hele korte perioden van boord mogen – en dan niet verder dan een kilometer in de omtrek van de factorijen.†

Canton factories

De kooplieden moeten de inkoop uit handen te geven aan Chinese bemiddelaars. Zodra het handelsseizoen voorbij is, moeten de schepen –geladen of niet – weer de Parelrivier afzakken en de open zee op.†

Engelse en Hollandse bemanningsleden blijven vaak in het Portugese Macao bivakkeren tot het volgende seizoen.†

Mocht hij het juiste gezelschap vinden, dan zou Samuel het er nog wel op willen wagen, per slot wist hij ook Beijing binnen te komen. Maar dan hoort hij over het oproer in het zuidwesten. De verhalen choqueren hem.

War horses

Jarenlange onderdrukking en uitbuiting hebben minderheden als de Miao dermate uitgebeend dat ze hun verlammende armoede wel můesten doorbreken.†

In enkele dorpen doodden de boeren hun vrouw en kinderen, brandden huizen en bruggen plat en gingen – zonder nog een dierbaar iemand of iets te kunnen verliezen – het gevecht aan met de lokale heersers en het keizerlijk leger.


Battle Miao


Zo’n buitenkans als het lama-gezelschap dat hem naar Beijing meenam, vindt hij echter nergens. En aangezien elke route door China voor hem eigenlijk te ingewikkeld en te gevaarlijk is, besluit hij met dezelfde karavaan terug te keren naar Lhasa.†

Ze vertrekken zonder de hoofdlama en dus zonder alle plechtige ontmoetingen en oponthoud, maar aldoor nog met de juiste papieren en gastvrije onderkomens.†

Het komend jaar heeft hij volop tijd te bedenken hoe hij verder zal gaan.


The Great Wall 2



Naar vorige delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7

Volgend deel : †9

Index blog

Home


Voornaamste bronnen:

books
books 2
books 4
books 3






















Samuel van de Putte 7

Naar vorige delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6

Samuel van de Putte van Lhasa naar Beijing


map tibet as woman

Kaart van Tibet


Twee maanden eerder vloeiden in Kathmandu de tranen van stil verdriet, nu in Lhasa vloeien ze van uitgelaten blijdschap. Een oude vader die z’n zoon na een handelsreis van drie jaar naar India terugziet. Monniken en pelgrims die terugkeren. Een moeder die eindelijk haar man weer veilig thuis heeft. Vrienden die elkaar omhelzen. Een man met nieuws en geschenken van zijn andere gezin.†

De emoties lopen soms hoog op.


Potala


Potala lhasa

Waarom de karavaanleden zowel bij vertrek als bij aankomst met hard-gekookte eieren worden overladen, is Samuel niet duidelijk, maar na jaren van vlees noch vis neemt hij er enkele dankbaar aan.

Ook schaart hij zich graag in de cirkel die dagelijks middenin de Newari wijk ontstaat. Hij schrikt er bijna van hoe jonge vrouwen zonder enige reserve naast hem neerstrijken en vragen welke handel hij meebracht.†

Dergelijke vrijmoedigheid maakte hij de afgelopen tien jaar maar weinig mee. Behalve soms bij jonge weduwen die zelf in het voortbestaan van hun gezin moesten voorzien.

Samen met honderden anderen maakt hij dagelijks de ommegang rond de Jokhang tempel. Grote, welriekende struiken verdwijnen in hun geheel in een van de vuurplaatsen naar de vier windrichtingen.†

Binnen walmt en bedwelmt de ranzige yakboter waarop honderden lampen en lampjes branden; delen van de vloer zijn spiegelglad.†De voort schuifelende gelovigen leggen mantras op stukjes papier, hout of textiel bij de voeten van de beelden.†

Her en der staat weliswaar een bak met zand maar het verbaast hem dat de tempel al die eeuwen nooit is afgebrand.


Potala-2

Deel van†thanka met de Potala.

Buiten, in het harde berglicht, overheerst een enorme verzameling aan hoog opgebouwde tempels, kloosters en paleizen: de Potala.†

Maar Samuel tuurt minstens zo vaak door de stadspoort naar Chagpori, oftewel de IJzerberg, waar bovenop een enkel klooster troont: het pas voltooide medisch centrum.†

Reeds in India en Nepal had hij er over gehoord.

Chagpori 2

Vroeg in de ochtend beklimmen ze de IJzerberg. De Newarese handelaar uit Kathmandu, met wie hij onderweg bevriend raakte, doet regelmatig zaken met het klooster en zal hem introduceren.†

De handelaar, il Nevari zoals Samuel hem in z’n aantekeningen noemt, kent enkele van de hoofdmonniken persoonlijk.

Al klimmend worden de geuren sterker en pregnanter. Op binnenplaatsjes en daken, in gangen en schuurtjes, in elk hoekje hangen of liggen kruiden te drogen of worden door monniken vermalen.


Novices writing 2

Tussendoor spelen groepjes jeugdige novicen die luidkeels hun teksten instampen. Als ze na zo’n vier jaar de basis uit het hoofd kennen, licht il Nevari toe, volgt er ’s middags onderlinge discussie over. ‘En dat is grappig,’ verzekert hij.


Novices writing

Aanvankelijk zijn de hoofdmonnik en het groepje leraren dat de Newarese handelaar en z’n vreemde gast rondleidt geamuseerd door Samuels reacties. Toch wordt hun ook duidelijk dat deze blauwogige, rossige vreemdeling vreselijk veel van de wereld heeft gezien – en begrepen.†

Ze nodigen hem uit om te blijven en bieden zelfs hem een klein, eenvoudig gastenvertrek aan.


lamas


Samuel humt van binnen zo blij als hij is: beter had hem niet kunnen overkomen. Niet alleen omdat geneeskunde hem na aan het hart ligt, maar hij moet inmiddels ook zuiniger gaan leven.†

Tot nog toe vond hij in Lhasa geen handelshuis dat zijn wissel kon of wilde verzilveren. Ondanks dat Tibet al een decennium vredig en welvarend is.


img397


Zelfs de kapucijners bijten al maanden op ’n houtje – en onder bedel-monniken wil dat wat zeggen. Bovendien behoudt hij liever wat afstand tot hen, zo populair zijn de katholieke monniken in Lhasa namelijk niet.†

Sinds paus Clement XI in 1715 met zijn Ex illa die ook van bekeerlingen strikte naleving van de regels eiste – en Tibetanen bijvoorbeeld geen gompha meer mochten betreden of de Dalai Lama gehoorzamen – was de moeizaam opgebouwde goodwill weer snel verloren gegaan.†

In heel AziŽ eigenlijk.


img431


Of zoals de Kangxi keizer het in 1721 reeds verwoordde:

‘Na het lezen van deze proclamatie kom ik tot de conclusie dat westerlingen inderdaad kleingeestig zijn. Het is niet mogelijk om met hen in debat te gaan, omdat ze grotere kwesties niet begrijpen zoals wij deze in China verstaan.’

‘Nooit eerder zag ik een dergelijk document dat zoveel nonsens bevat. Westerlingen dienen van nu af aan niet langer te worden toegestaan in China te prediken om verdere moeilijkheden te voorkomen.’

friars

Een paar jaar later kwamen de keizers van Yongzheng en de Qianlong tot een zelfde oordeel en verboden bekering of zeiden dat de mannenbroeders het land uitgezet dienden te worden. Niet dat de keizers en regenten daar altijd een punt van maakten.

Sommige kapucijners brachten per slot ook interessante rekenmethodes, meetinstrumenten, landkaarten en medische technieken met zich mee.


img263


Samuel maakt zich gedienstig waar hij maar kan. Hij kijkt z’n ogen uit en probeert taal en schrift beetje bij beetje machtig te worden; geen eenvoudige zaak want de twee verschillen behoorlijk.

Van heinde en verre trekken novicen naar de IJzerberg om in de artsenij te worden opgeleid. Ook wat dat betreft hoeft hij slechts aan te schuiven.


Tibetan Herbs

Hij begrijpt dat de Tibetaanse geneeskunst ooit van ayurvedisch India werd overgenomen. De daarop volgende eeuwen noodden koningen en plaatselijke regenten echter befaamde geneesheren over te komen uit Rusland, China, Mongolia, Kashmir, Nepal – en zelfs uit de Byzantijnse landen.

Tot de dag dat de daadkrachtige Dalai Lama V rond 1670 de jonge Sangye Gyamtso als regent aanstelde – volgens geruchten z’n bloedeigen zoon – om alle scholen binnen ťťn instituut samen te brengen.†


img263-2


Sangye bezag geneeskunde als een les in mededogen voor alle voelende wezens, slechts te begrijpen in het licht van het tragische. Het boeddhisme komt tenslotte voort uit Gautama’s inzicht van 2500 jaar geleden, namelijk dat leven en lijden onlosmakelijk zijn.


img426


SHAMAN DRUMShaman

Maar Samuel merkt ook dat zodra deze medische wetenschap het even laat afweten, alle patiŽnten zich evenzo gewillig richten tot sjamanen, sterrenkundigen of de god van het land, van het meer of van de bergen.



img429


De mantra’s vliegen hem dan om de oren: die cryptische, magisch-mystieke formules waarvan de woorden ooit fonetisch uit het oude Sanskriet werden overgenomen en hier voor niemand nog duidelijk taal zijn. Als de Latijnse gebeden in de kerken thuis.

De mantra’s doen hem denken aan de voces mysticae der Grieks-Romeinse gnostici. Ook die leken hem overwegend bezweringen om ziekte en kwaad op afstand te houden.


sky funeral

Zie sky burial

Sangye Gyamtso

Sangye Gyamtso deed er uiteindelijk twintig jaar over om een overkoepelend instituut neer te zetten. Een instituut dat de eerstvolgende eeuwen alle medische kennis in AziŽ beÔnvloedde. Hij stierf in 1705, zo’n dertig jaar voor Samuels komst.

Ziektes behandelen met braken, laxeren en aderlatingen kende hij natuurlijk. Nieuw voor hem waren echter de spannende behandelingsmethoden met naalden en kruidenverbranding waar zelfs het keizerlijk hof in China zeer geÔnteresseerd in bleek te zijn.


img444 - versie 2


Deze methoden waren uit noodzaak in Tibet ontwikkeld doordat het snijden in een lichaam verboden werd nadat de moeder van koning Muni Tsempo onder het mes het leven liet.

Naar eigen zeggen opereerden de kapucijners wŤl. Volgens hun rapporten aan Rome zagen ze soms wel vijftig patiŽnten op een dag. Ze deden er van alles aan om eindelijk, veelal ziek en moedeloos, te mogen vertrekken.

Chagpori

De IJzerberg kende tot Samuels verwondering geen kruidentuinen. De leerlingen trokken namelijk samen met de leraren en enkele encyclopedische boekjes jaarlijks het veld in.

Ook Samuel mocht een keer mee.

Doorgaans vertrekken de studenten begin juli en komen niet verder dan een redelijk dichtbij gebied met bergweiden ten oosten van Lhasa.


novices

In groepjes van twee, drie of vier, gevolgd door een knecht met tent en lastdier, blijven ze zo’n zeven weken weg om planten, wortels en zaden te verzamelen.†

Tegen het eind van de zomer keren ze weer en sjouwen ze hun vondsten in kratten en zakken, verpakt met ijs en sneeuw, de IJzerberg op.


debating monks

Debatterende monniken

Die ene keer dat Samuel meegaat, zijn de jonge monniken op zoek naar verfstoffen. Ter plekke stampen de novicen de ingrediŽnten fijn en dikken ze al kokend in. Hij leert van de jongeren dat de ene plant verf levert voor de gewone monnik en de andere voor de hogere.

Kasten-systemen waren er niet in Tibet maar klassenverschillen waren er tot in elk gehucht. Sommige mensen waren rijk en machtig, anderen waren boer of slaaf. De enige ‘kaste’ die hij op de heenweg al had leren onderscheiden, waren de degenen ‘met wie je niet je theekop deelt’ - en daar kon hij zich vaak wel in vinden.


Tibetan medicin


Pas wanneer novicen het lichaam en de voornaamste ziektes enigszins kennen, wordt de aandacht op het stellen van de diagnose gericht.


Tibetan healing

Links: de ziekte als kwade geest.

Mateloos gefascineerd kijkt Samuel elke dag hoe de jongeren† leren de polsslag van de patiŽnt vast te stellen. En even mateloos irriteert het hem dagelijks dat hij de taal niet beheerst. Maar hij begrijpt dat polsslagen dun, dik, snel, langzaam, mank, hinkend of strak kunnen zijn. Dat ze diep, leeg, opgerold of losjes kunnen aanvoelen.


pulsations

Uitgetekende pulsaties


Tibetan symbols - versie 2-2Tibetan symbols - versie 2

Dat sommige wegdrijven, zich terugtrekken, overslaan, zichzelf onderbreken of gewoon aarzelend van karakter zijn. Daarbij kunnen polsslagen hevig zijn, of juist vaag, stekelig of kokend. Soms zijn ze als een mus, een leeuwerik of als een zangvogel.

Al kent hij voor de meeste finesses de woorden niet, hij begrijpt dat een dokter volledige aandacht moet schenken aan het ritme en het patroon van een patiŽnt. Hij moet lang bij een patiŽnt blijven zitten om zijn arm vast te houden en te voelen of zijn lichamelijke energie tijdens het ademen wegebt of opkomt.

Ook al verstaat hij de lessen slecht, Samuel valt meer op bij de leraren dan de doorsnee leerling. Hij is nauwgezet, oorspronkelijk en snel van begrip – een man met levenservaring.


Tibetan door

Regelmatig ziet hij ook il Nevari nog.†Op enkele handelsreizen, niet al te ver weg, gaat Samuel graag mee.†

Op een stuk lokaal gemaakt papier proberen ze het gebied ten oosten van Lhasa in kaart te brengen: daar waar de Yarlung Tsangpo rivier stroomt, de bovenloop van de Brahmaputra.†

Het is het tijdperk dat de wereld de bron van elke grote rivier probeert te bepalen - om welke levensbehoudende, oorlogszuchtige of geldelijke redenen dan ook.


Tibet map


De Newari vriend kent het gebied en de taal beter dan Samuel, de aantekeningen in het Tibetaans zijn van hem, maar hij neemt het allemaal niet zo nauw. Hij noteert reisroutes en de duur ervan soms uit z’n geheugen.†

Ze beginnen aan de kaart in 1730 maar zeven jaar later zal Samuel een beetje geŽrgerd achterop schrijven dat hij vele fouten vermoedt. Zelf geeft hij plaatsnamen fonetisch weer, soms met een toelichting in het Italiaans.


monks

Dan ontvangen de lama’s van de IJzerberg een keizerlijke uitnodiging om naar Peking te komen. Tijdens de maanden van voorbereiding voor de reis suggereert een van de lama’s om Samuel mee te vragen. Het kan ook zijn dat Samuel ervoor zorgde dat de lama op dat idee kwam, dat is niet helemaal duidelijk.

waving monks

Van andere reizigers weet hij dat westerse vreemdelingen maar moeilijk voorbij de Grote Muur komen, laat staan Beijing bereiken.†

In gezelschap van een religieus genootschap dat bovendien op uitnodiging van keizer Yung-Cheng voor de poort staat, maakt hij ongetwijfeld meer kans.


camping

In de zomermaanden van 1731 vertrekt de karavaan naar de groene, vruchtbare hooglanden van Amdo. Ze genieten van de valleien vol andere planten, bloemen en diersoorten.†


men and horses


Weer een paar maanden later lopen de wegen naar beneden, naar de laaglanden langs de Gele Rivier, waar de Tibetaanse cultuur en landschap tamelijk abrupt ophouden en de Chinese beginnen.


map tibet beijing


map kaart Tibet - versie 2

Wang Yiguang




Door naar volgend deel 8

Terug naar deel 6

Blog index

Home


Voornaamste bronnen:


Boek Lequin Meijer


boek-3


boek-6


img271





Nepal 2018 : drie jaar na dato

††Zie ook†Nepal 2015: van kwaad tot erger†en†Nepal index


NEPAL 2018 DSC00681 - versie 2


Geen land ter wereld is organisatorisch voorbereid op een natuurramp, laat staan een ontwikkelingsland. Bij een aardbeving van 7.8 zullen overal de inwoners naar open ruimtes snellen om daar enkele dagen bevangen voor zich uit te blijven staren. De emotionele verdoving duurt echter aanzienlijk langer. Het kan jaren duren voordat men weer op gang komt.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC00554 - versie 2


Wereldwijd maakten televisiestations gretig gebruik van het nieuwe technische snufje: drone opnames. Dagenlang herhaalden ze de overzichtsbeelden van drones die soms zelfs openliggende gebouwen en woonkamers binnenvlogen en alles meedogenloos vastlegden. Bij een natuurramp valt ogenblikkelijk alle privacy weg, de buitenwereld heeft kennelijk het recht ŗlles onmiddellijk te zien (ondanks dat de Japanse architect/kunstenaar Shigeru Ban hier enkele goed doordachte oplossingen voor).

Binnen een maand werd Nepal een miljard euro aan hulp toegezegd.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC01071

In de eerste weken werd Kathmandu overspoeld door legereenheden, geheime diensten, hulptroepen, media, antiek-rovers, familieleden zoekenden, enzovoorts. Tegelijkertijd vochten toeristen zich panisch het land uit. Het vliegveld kon het nauwelijks bolwerken en bleek plots ingenomen door het Indiase leger. De buitenwereld trok ongehinderd het land in en uit.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC00660


Het duurde een paar weken eer de Nepalese overheid zich hervond en ingreep. Een paar voorbeelden. Toen een Hollands NGO-team binnen een week na aankomst weer het land werd uitgezet, reageerde de Nederlandse media niet-begrijpend. Toen een zestal, in Delhi aangekomen, Britse helikopters geen vergunning kregen om in de getroffen Nepalese heuvels te landen, reageerde de wereldpers verbouwereerd. Toen de overheid aankondigde dat alle ingezamelde en toegezegde gelden in het nationale noodfonds bij de Nepal Bank gestort dienden te worden, kromp het miljard op slag.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE IMG 0658

Wellicht is het zinvol aan te geven hoe verschillend schenkende en ontvangende landen tegen ontwikkelingshulp aankijken. Hetzij via collectebussen, belastingcenten of hulp-in-nood mediacampagnes, de beeldvorming heeft in het westen onveranderlijk een aura van belangeloos goeddoen.

Ontvangende landen zien ontwikkelingshulp anders. Naar hun idee zijn Non-Gouvernementele Organisaties simpelweg bedrijven. Oftewel businesses met eigen belangen, agenda's en politieke doeleinden. De Nepalese zakenmensen die ik erover spreek, halen meestal hun schouders. ‘Ja, ze geven geld uit, vooral aan zichzelf.’

‘Het zijn meestal jongeren die er werken,’ zegt mijn oudere cargo-man die door de jaren met hen te maken had. ‘Ze zijn vooral bezig met vakanties naar omringende landen, onderwijs voor hun kinderen en het volgende land waar ze naar gepromoveerd willen worden.’

Als ze land en cultuur net een beetje kennen, vertrekken ze weer.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC01110


Dat aan westerse donaties (‘schenking zonder tegenprestatie’) wel degelijk een prijskaartje hangt, weet men in Nepal inmiddels al zo’n zeventig jaar. Meteen vanaf de zestiger jaren werd het arme, exotische Shangri-La bezocht door ontwikkelingswerkers (waaronder de dikwijls onnozele kids van Peace Corps) onder het motto: wie goed wil doen, dÚet. ‘Make the most of the world!’ luidt hun wervingsslogan onveranderlijk.

Hoezo overleg of vergunning?


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE IMG 6780


Klassiek blijft het voorbeeld hoe West-Duitsland, als geschenk voor de kroning van Birendra, aanbood het dorp Bhaktapur in z’n geheel te renoveren. Op tekentafels in Frankfurt maakten Duitse architecten renovatie-tekeningen en stelden alvast richtlijnen voor behoud op.

Nog geen twee jaar later braken de dorpers ’s nachts af wat Duitse vaklieden overdag zorgzaam restaureerden. Ten tijde van de enorme gezinsuitbreidingen in die jaren zat de bevolking niet op gouden kooitjes te wachten.

NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC01058

In de zeventiger jaren verscheen er een buitenlands rapport onder de titel: ‘Can Nepal survive without foreign aid?’ De in de vraag besloten arrogantie is tekenend tot op de dag van vandaag.

En laten we het toch ook nog even hebben over hoe president Nixon – ten tijde van de Vietnamoorlog – een jaarlijks bedrag van honderdduizend dollar ontwikkelingshulp toezegde. Maar dan moesten die hasjwinkeltjes waar our youngsters in verdwaald raakten, wel worden gesloten.

Dat baba’s, sadhoe’s en andere traditioneel-religieuze hindoes er al eeuwen hun sonam haalden, was bekend noch van belang.

Allemaal anekdotisch leed, zeker, maar hopelijk schetst het de mentaliteit die in alle ernst titels bedacht als Can Nepal survive without foreign aid?


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC00580

Afghanistan en Nepal staan te boek als de corruptste landen van Zuid-AziŽ – de eerste is dan wel een bijna permanent oorlogsgebied.†

NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC00654

De corruptie is zo chronisch doordat Nepal – ongeveer zo groot als Engeland, met 29 miljoen inwoners – uit drie delen bestaat: koud hooggebergte langs de grens met China, middelgebergte, en een zonovergoten vlakte langs de grens met India. Bij gevolg telt het heel verschillende culturen, verspreid over miljoenen valleien met talloze, redelijk geÔsoleerde bevolkingsgroepen.†

Zie dan maar een eenheid te bewerkstelligen, laat staan onderling vertrouwen.

Wat daar misschien nog het meest bij helpt, is dat Nepal bijkans plat gedrukt wordt tussen twee bullebakken: China en India.

Zie dan ook je onafhankelijkheid maar te bewaken.

De Nepalese overheid heeft goede reden om een lichte paranoia te koesteren. Buurlanden als Tibet, Sikkim en Bhutan waren ooit ook onafhankelijke staten.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE IMG 1370


Nadat Kathmandu in 2011 – ondanks fel verzet van India – een nieuwe grondwet aankondigde, sloot de Indiase minister-president Narendra Modi de grens met het land-ingesloten Nepal. Vrijwel meteen ontstonden er acute tekorten aan voedsel, medicijnen, (vliegtuig-)benzine, enz. Uiteraard bestaat er reeds lang internationale wetgeving die dit volstrekt verbiedt, maar geen enkele grote mogendheid bemoeide zich ermee. Het paste op dat moment niet bij hun onderlinge geopolitieke, militaire agenda’s betreffende de Indische en Grote Oceaan.

Begin maart dit jaar, reeds voor z’n officiŽle inhuldiging als premier van Nepal, nodigde K.P. Oli de president van Pakistan uit voor twee dagen staatsbezoek; die van de andere ‘kleine’ satellietstaten van India – Sri Lanka en Bangladesh – zullen wel spoedig volgen.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE IMG 0499 - versie 2

Het eerste jaar na de ramp ondernam vrijwel niemand iets. Men legde veelal enkele golfplaten over het ingestorte huis en wachtte af. Volgens de media lag er immers een miljard euro aan hulp te wachten om te worden verdeeld.

Buitenlandse NGO’s riepen: geef ons een project en we dÚen het! De meesten daarvan hield de overheid tegen: stort het geld maar in ons nationale noodfonds, alstublieft. Alleen enkele tempels en stupa’s mochten worden opgelapt of daadwerkelijk gerestaureerd, meestal dankzij de hulp van de toegewijdenen zelf en soms in overleg met deskundigen van Unesco.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC00594

Na een half jaar maakte de overheid bekend dat gedupeerde huis-eigenaren een lening tegen 2% konden afsluiten. De procedure was echter dermate veeleisend (de grond als onderpand), ingewikkeld (papieren, documenten) en tijdrovend (vele loketten) dat de meesten ervan afzagen. Wie kon, begon. Vader, moeder, zonen en dochters – dan maar jammer van de gelakte nagels.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQUAKE IMG 0461 - versie 2


In bergprovincies als Ghorka zette de overheid tot nog toe zo’n 100.000 woningen neer, dwz. twee vertrekken van zo’n vier bij zes meter. Geen bovenverdieping, geen schuur. De politici beseffen dat regen erger is dan winter en dat er vůůr de regentijd in juli nog eens 200.000 voltooid zullen worden. Kennelijk kŗn het dus sneller – ondanks dat veel van de jonge mannen uit de getroffen heuveldorpen elders werken: MaleisiŽ, Dubai, enzovoorts.

NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE IMG 0476 - versie 2


Misschien komt de overheid nu versneld in actie omdat de nood tijdens de regentijd ook in de hoofdstad zichtbaar is: elk kind dat er werkt of studeert, brengt tijdens de natte maanden z’n ouders onder in het kamertje dat hij huurt.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC00748 - versie 2


Overigens is het voornamelijk de remittance money van in het buitenland werkende jongeren die het thuisfront erdoorheen sleepte de afgelopen drie jaar. In tegenstelling tot de banken zit in elk beetje centraal gelegen dorp wel een Western Union of een ‘ondergrondse’ Hawala bank (hindi voor vertrouwen). Met een via het mobieltje doorgekregen transactienummer en een identificatiebewijs is het geld er veel sneller en goedkoper op te halen.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC00758


In de hoofdstedelijke vallei herbouwt de overheid geen particuliere woningen. Maar betonnen skeletbouw is wel verplicht gesteld. Daar valt wat voor te zeggen: het zijn de bakstenen huizen en tempels die zijn ingestort, al het beton (sinds vijftiger jaren) staat nog overeind.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC01155 - versie 2

Op de lijst van voor aardbevingen meest gevoelig landen staat Nepal op de elfde plaats. Op basis van het verleden zal er elke 50 jaar een flinke en eens in de 75 jaar een ernstige beving plaatsvinden. Met name Kathmandu is ervoor gevoelig. Onder dergelijke seismologische verdoemenis hoor je soms de reactie dat dergelijke rampen juist kansen bieden om naar nieuwe inzichten beter te bouwen.

†De huidige betonnen skeletbouw, aan-gevuld met bakstenen, leidt ertoe dat de tot voor kort bijna middeleeuws ogende vallei steeds minder verschilt van steden in andere LCD’s (Least Developed Countries).


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC01016 - versie 2


In 2015 stonden we op het marktplein van het zwaar getroffen boerendorpje Bungamati – en nu drie jaar later staan we er opnieuw. Vanaf een stalen bankje houdt een zwaarlijvige vrouw toezicht op de aanleveringen van cement, ijzer en hout. Zoals bij andere ingestorte woningen liggen de bakstenen van het oude huis er keurig gewassen en gestapeld naast.

DSC00686 - versie 2


Haar zonen hebben het toekomstige fundament uitgegraven. Met schop en pikhouweel. Omdat ze niet anders kunnen dan de vervallen staat van de buren te respecteren, moeten ze een strook van twintig centimeter van hun eigen grond opofferen.

Aarzelend probeer ik uit te vinden waarom zij wel het geld hebben om te herbouwen en hun buren niet. De oudste zoon is er echter bozig en openhartig over.

Eerst kreeg hij 50.000 roepies van de overheid om de fundering te leggen. Een half jaar later 150.000 om de muren op te trekken. En tenslotte nog eens 50.000 om een dak aan te brengen.

‘Door hýn bouwvoorschriften kost de herbouw van mijn huis echter zo’n 4.500.000!’ (Gelijk aan zo’n € 35.000.)


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC00697 - versie 2

– Als je geen geld hebt om volgens het verplichte ontwerp kan bouwen… kun je toch alvast her en der een beetje proberen op te knappen en te restaureren, niet…?

‘Dat kan volgens de overheid leiden tot brand of andere ongelukken. In dat geval is de dorpsraad verplicht je van gas en licht af te sluiten.’

Hij is er uiteindelijk toe overgegaan een stuk van zijn boerengrond te verkopen.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQAKE DSC00985 - versie 2


‘Dat ligt heel moeilijk in dit boerendorp,’ zegt Kabir later op de dag. Achter hem hangt zijn familiehuis er een beetje bij. Hij is leraar (Engels en milieu) in een nabij stadje, maar tijdens het planten en oogsten werkt hij met z’n ouders op het land.

‘Iedereen hier vindt dat het land aan de volgende generatie toebehoort. Maar ja, ondertussen moeten ook de kinderen redelijk kunnen wonen.’


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQUAKE IMG 3535

Ondanks alle ellende door de aardbeving – zie hier op de achtergrond – hebben deze kinderen plezier op water waarvan een ongewild slokje ons prompt zou doen leeglopen, zo niet neervallen. Sinds eeuwen overleven alleen de sterkste genen in dergelijk arme dorpen.

Maar het is goed hun plezier te midden van al deze ellende te zien, † †want zo is de gang der dingen.


NEPAL 2018 AFTER THE EARTHQUAKE DSC00751 - versie 2

†Zie ook†Nepal 2015: van kwaad tot erger

†Nepal index

Overwinteren in AziŽ

reclyning buddha


Ooit op Bali, tijdens een gesprek over de mogelijkheid er te overwinteren, zei een jongen die alleen Indonesisch sprak, ineens:†

‘Het leven bestaat uit werken, eten, drinken, piesen, poepen, neuken en slapen.’

We vielen prompt stil en keken hem verbijsterd aan.

Had ie van z’n vader geleerd.

En ja, hij wist wat het betekende.

Een Hollandsere voetafdruk is nauwelijks denkbaar.

Vorig jaar, tijdens een verblijf in de theetuinen van Munar, leek overwinteren in India zelfs een mogelijkheid.†

Maar die langdurige, vochtige hitte... is dat nou wel iets voor de wat zwaardere, oudere lijven…?

Volgens Hans & Josje moesten we op de terugweg uit Nepal eens een kijkje nemen in Prachuap Khiri Khan en dan meteen de groeten doen aan Henk van het restaurantje Milano, de enige ontbijtplek met een fatsoenlijke cappuccino.

IMG 1121


Henk keek lang naar het spetterende spek in de koekenpan en zei toen:†

‘Heb je misschien een foto van ze?’

Ais vond er een van Josje op z’n smartphone.

‘Ik denk dat je vrouwen beter herkent dan mannen,‘ zei ik teruglopend.†

Even keek hij naar Ais aan het tafeltje binnen en zei: ‘Dat klopt, ja.’

Ach ja, Jos kan ook een mannenaam zijn.

Hij bekeek de foto en zei bedachtzaam ‘ja, ja’.

Maar z’n gezicht zei nog steeds ‘nee, nee’.†

IMG 0920


Later, na het ontbijt, schoten Hans & Josje plots wel terug in z’n herinnering. Mogelijk†worden hersenen wat trager in zo’n pensionado dorpje aan een tropische kust, je hebt ze nauwelijks nog nodig.

Naast ons zit een ouder echtpaar: hij is mager en heeft een dun racefietsje voor de waranda staan, zij is allesbehalve mager en heeft sigaretten voor zich op tafel liggen.†

‘Al twintig jaar zijn we voor een half jaar hier,’ zegt ze met trots en een Belgisch accent, ‘het is hier ons tweede huis.’†


Ze waren eerst daar en daar maar daar was het te druk en toen werd hier toch maar hun vaste overwinteringsplek.

IMG 0917 - versie 2

Vroeger ging het om de reis, nu gaat het om de juiste plek op de juiste tijd. Vroeger vroegen ze elkaar ‘Heb je al gegeten?’†Nu vragen ze elkaar: ‘Heb je al kunnen poepen?’†

Alles in de omtrek hebben ze een keer gezien en hoeven nergens meer heen, ze hebben het gezien.

Ze zitten duidelijk om aanspraak verlegen, we ontkomen er niet aan om maar even wat vrijwilligerswerk te doen.

Al snel vliegt het gesprek van wisselkoersen die zij tot achter de komma opsomt, naar de politiek en de corruptie, naar de belastingen en de dood.†Ze wil absoluut niet begraven worden. Niet hier, niet daar.

Ik probeer maar weer eens de grap van Bob Hope. Toen hij de honderd haalde, vroegen z’n nabestaanden wat hij eigenlijk wilde: begraven of cremeren?

‘Surprise me!’†

De grap blijkt niet meer dan een interruptie.†


IMG 0977


Het lukt Ais wel de naald van de plaat te tillen met de vraag:†

†– Heeft u soms kinderen?

Moeke somt forse aantallen op en eindigt trots met: †‘…en ťťn achterkleinkind!

Terwijl ik maar†’n beetje naar het dunne fietsje tegen de waranda staar, houdt ook de man zich nu verre van het gesprek.


– En komen ze wel eens hier langs?

‘Nooit,’ zegt zij plots kortaf. ‘Nooit geweest.’

- Waarom niet?

Ze haalt haar schouders op.†

‘Werken, werken, geld verdienen.’

Dan blijft het stil.


De hersenen worden in Pensionado-land misschien wat minder, maar het hartzeer niet.

‘Werken, eten, drinken, piesen, poepen, neuken en slapen,’ resoneert het in mijn geheugen.


Morgenochtend toch maar elders een cappuccino zoeken.


img000










Samuel van de Putte 6

Samuel van de Putte Tibet


Naar vorige delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5

Himalayas 4 kopie


Lente 1730. Enkele weken lang trekt Samuel met de karavaan door het Nepalese middengebergte. Handelaren en ambtsdragers hebben soms lastdieren bij zich. De meesten dragen, ieder voor zich voorovergebogen, hun vracht en uitrusting in manden op de rug.


himnalayan village

Als een colonne werkmieren trekt de stoet door het relatief jonge, spitse berglandschap.

Geregeld moeten ze diep dalen om wild stromend water over te steken en daarna steil omhoog klimmen om de verloren hoogte terug te winnen.†

Achter elke bergrug blijkt het pad telkens weer langs een nieuwe vallei verder te slingeren.†

Zelden is er zicht op een nederzetting of gehucht, soms lijken er meer tijgers en andere katachtigen te leven dan mensen.


Himalayas 6 - versie 2


Eenmaal boven de boomgrens loopt het pad over een stortvloed van gruis en gesteente langs gletsjerrivieren. Om de zoveel tijd dreigt een van z’n benen weg te zakken, nu en dan dichtbij een ravijn.

Eenmaal op de bergpas verbaast Samuel zich over de bovenaardse schepping met loodrechte ijswanden en rotsblokken die door kubistische ijspilaren als een offer omhoog lijken gestuwd.


Himalayas 1 vollage


Als er sneeuw valt, vervaagt het pad.†De karavaangids lijkt zich zorgeloos op een innerlijk kompas te verlaten, maar Samuel vermoedt dat toch vooral de onverstoord verder sjokkende yaks de weg aangeven.

Maar dan, na zo’n vier weken klimmen, dalen en weer klimmen, is het alsof elk karavaanlid met een laatste krachtsinspanning het plateau daadwerkelijk betreedt – en eindelijk weer eens rechtop kan lopen.


himalaya abstract snow


Niet langer is het uitzicht een volgende bergwand maar een weidse, peilloze verte. Het seizoen is goed: de zon schijnt, er zijn geen snijdende stormen, er is zelfs nauwelijks wind. De stilte tussen twee glooiingen is soms zelfs zo absoluut dat Samuel opschrikt van de herrie als er een vogel voorbij vliegt.

De Nepalese dragers keren huiswaarts, Tibetanen nemen de vracht over. Veel vracht gaat evenwel over op yaks en ezels. Wie geld heeft, huurt een paard voor zichzelf, maar de meesten gaan te voet verder.

Achter hen, aan de horizon van het plateau, verdwijnen langzaam de perken van de Himalaya uit het zicht.


map tibet


Samuel herleest de pagina’s die hij in Patna uit Desideris reisverslagen kopieerde, maar ook de aantekeningen van al wat hem in Nepal door de jezuÔeten en kapucijners nog meer werd verteld of toevertrouwd.

Schermafbeelding 2018-01-27 om 08.01.08 - versie 2

‘Bij het eerste ochtendlicht staan we subiet op. Onze verplichte gebeden smokkelden we meestal naar de avond ervoor alvast. Gezamenlijk halen we de bevroren tent neer en breken het ijs er vanaf. Zo goed als mogelijk slaan we het doek in vouwen. Vervolgens binden we het gevaarte op een van de lastdieren.

tibetaanse thee beijding

Voor vertrek drinken we hun zoute boterthee. Het zal ergens goed voor zijn, ze drinken het al eeuwen. Als je het soep noemt, went het wel. Alles warm is welkom. Bovendien voorkomt het dat hun gortdroge tsampa-meel aan je gehemelte vastkoekt.’

Sven Hedin-2

‘Je hoeft de wekenlange afstand niet te lopen, je kunt ook een paard kopen. Maar weet wel dat je er hele dagen op vastzit. Dat je verstijft en verkleumt.

Daar komt nog bij dat je paard onderweg moet eten. Hoe meer voedsel er op reis mee moet, des te meer lastdieren er nodig zijn – en die moeten op hun beurt weer eten.


horsehorse prayerflag

Niet anders dan bij degenen die de munten sjouwen om alle andere dragers uit te betalen; zelf moeten ze ook uitbetaald krijgen.†Dagelijks welte-verstaan, veel vertrouwen in vreemdelingen is er niet op de desolate hoogvlakte.’

‘Voor een paard kan een sneeuwval te hoog blijken of te uitputtend. Maar ook zonder sneeuw vallen ze onderweg soms, zelfs onder je zitvlak, dood neer. Of het dier kŗn domweg niet verder en wordt ter plekke afgemaakt. Om dezelfde avond nog als voedsel te dienen.

Tien jaar geleden begonnen wij, twee onervaren jezuÔetenbroeders, aan de tocht van Ladakh naar Tibet met zeven paarden. Slechts twee ervan haalden uiteindelijk Lhasa. De ene was bij aankomst zodanig afgepeigerd dat het moest worden afgemaakt, de andere stierf een dag later.’


sun protection made of hair tibet - versie 2

Waar geen zon is, merkt Samuel, heerst kou. Loopt het pad tussen rotsen door dan raakt zijn onderstel onderkoeld terwijl z’n voorhoofd parelt in de bergzon. De reflectie op de witte wereld verblindt hem. Slapen gaat moeilijk doordat z’n ogen ’s nachts pijnlijk blijven nagloeien. Een medereiziger gebaart dat hij z’n ogen met sneeuw moet inwrijven.†

Het helpt maar matig.

sun protection made of hair tibet - versie 2-2

Op een ochtend ziet hij echter iemand iets vlechten van enkele staartharen van een yak en dat als een soort verlengde wimpers voor z’n ogen binden. Een hele verbetering, absoluut, zij het nog steeds niet zo effectief als de monturen met geslepen rookkwarts die sommige welgestelden dragen.


sun protection tibet 2

Elk karavaanlid dat onderweg bevroren vlaaien of vijgen ziet liggen, raapt ze vlug even op. Alles dat kan branden wordt meegenomen om ’s avonds – al dan niet gezamenlijk – wat warms aan eten en drinken te bereiden.

Samuels bed is hard, een paar schapenvachten op de grond. Door de hoogte en inspanning slaapt hij slechts fragmenten van de nacht. Maar de grootste boosdoener is al het ongedierte dat in zijn schaapskleding meereist.


tibetan plateau yak


Hair amulet 2

Alleen tijdens de zon van het middaguur kunnen de karavaanleden even uit de kleren. Niet om zich langs een beekje te wassen – want hun huid zou snel in een oud vod veranderen – maar om te krabben en te zoeken. Het prevelen van mantras blijkt om hem heen overigens goed te combineren met het pletten van beestjes tussen de duimnagels.


hair mantra - versie 2

Nagenoeg elk karavaanlid draagt een verzameling amuletten en talismannen om de nek, op de rug, in het haar of op het naakte lijf. Sommige van de pelgrims onder hen gaan er letterlijk gebukt onder: boeddhistische beeldjes en kleitabletten, kokertjes met uitgeschreven mantras, mascottes van dierlijk of menselijk bot, kruiden en geluksstenen, uit de lucht gevallen stukjes van metaal of steen – kortom, eindeloos veelsoortige smeekbedes tot het wrede universum in de vermeende taal der natuur.

skull silver - versie 2

Onderweg bezitten kapucijners en jezuÔeten soms nagetekende delen van de Kangxi kaart van 1718. Daardoor weet Samuel dat Tibet ongeveer zo even groot als West-Europa moet zijn.†

Vooralsnog bestaat het uit lege vlaktes met maar weinig bewoners, voornamelijk nomaden.†

Tot z’n verbazing trekt de hoogvlakte echter talloze pelgrims aan uit extreem verre gebieden als PerziŽ, India, China – of Zeeland.


Tibet hoogvlakte

Binnenlandse bedevaartgangers reizen veelal in kleine groepjes. Gezamenlijk verlaten ze huis en haard voor een tocht van een paar jaar naar legendarische krachtplekken.†

Ze trekken naar bergen die hemel en aarde met elkaar verbinden. Naar grotten waar yogis verlicht raakten. Naar oude tempels en kloosters waar monniken en lamas wijsheid en geheime leer beheren.


Sven Hedin

Samen met enkele karavaanleden kijkt hij naar een groep merkwaardig geklede maar uiterst vrolijke nomaden. Zo goed en zo kwaad legt een van Nepalezen hem uit dat deze gezinnen op een dag hun huis verkochten om een pelgrimstocht naar Lhasa te volbrengen.

Behalve enkele yaks namen ze alleen nog wat potten en pannen van huis mee. Ze waren nu, twee jaar later, op terugreis en uiterst gelukkig. Niet alleen waren ze gezegend voor hun volgende leven maar ook voor het huidige, want onderweg waren ze maar ťťn keer overvallen; slechts een van hen en hun yaks verloren het leven.

Bedevaarten zonder ontbering en boetedoening leiden kennelijk niet tot verlossing, hooguit tot af en toe een weids uitzicht.


ChŲrten snow


Enkele jaren eerder, in India en Nepal, zag Samuel groepjes rondtrekkende, halfnaakte mannen die de dood tartten door zich op crematie-plaatsen in te wrijven met as van verbrande lijken.

Yamanthaka

Hier in Tibet – waar hout schaars is en de grond bevroren – ziet hij soms mensen de doden in stukken hakken om de moten aan de lucht te offeren.†

Dat wil zeggen: met behulp van wat getrommel en getoeter komen getrouw enkele aasgieren na een paar dagen aanvliegen.

Tijdens zijn reis door Frankrijk, ItaliŽ, India en Nepal zag Samuel regelmatig beelden en kapelletjes langs de weg staan.†

Op deze extreme hoogte lijken dromen en visioenen en werkelijkheid in elkaar over te lopen.†


HORSES


Beelden te midden van een vlammenzee met twaalf hoofden, open-gesperde monden, uitpuilende ogen of duizend-en-acht armen… † † † † het schijnt allemaal tot het leven van alledag te behoren.

Een enkele keer betreurt hij zich op de Leidse universiteit niet meer in theologie te hebben verdiept. De roomse monniken die hij onderweg ontmoet, ontvangen hem steevast hartelijk, zij het met enige reserve. De avontuurlijke jongeman – wiens welhaast onwaarschijnlijke reis respect afdwingt – is evenwel afkomstig uit het calvinistisch-protestante Zeeland en derhalve een ketter.

TIBETAN CLOUD

Een deel van de mensheid geeft er de voorkeur aan zich afhankelijk te stellen van een autoriteit buiten zichzelf. Bij het zien en soms meemaken van de vele religies en godsdienstige tradities is Samuels eigen godsidee de afgelopen twaalf jaar overgegaan in louter nog vragen.†

Maar hij weet wel beter dan een discussie aan te gaan met de kapucijners en jezuÔeten. Ze noemen zich nadrukkelijk ‘christelijke krijgers’ en maken er geen geheim van dat ze enkel van zo ver zijn gekomen om ‘de dwalingen te bestrijden die deze mensen in de war brengen.’


chitapati door

Op tempelmuren ziet hij soms dansende skeletten geschilderd staan die hem genadig aangrijnzen.†

Leven en dood lijken op deze ijle, welhaast bovenaardse hoogvlakte sterker met elkaar verweven dan hem onderweg in andere culturen opviel.

chittipati thanka 2










Rond tempels, kloosters en heiligdommen vinden regelmatig markten plaats. Een deel van het aanbod komt mee met pelgrims uit verre uithoeken van Tibet zelf maar ook uit India, Assam, Bhutan, MongoliŽ of China. Als de karavaan ergens wat langer stopt, is Samuel steevast daar te vinden.†

Er wordt namelijk veel exotica verhandeld als medicijn, als antidotum tegen kwalen alsmede de kwade krachten achter die kwalen.†Maar ook kruiden, kleurstoffen en steenbrokken hebben Samuels aandacht.†

Hij bekijkt alles aandachtig en een enkele keer koopt hij er wat van.†

Ondertussen stoten de mensen elkaar aan. Ze volgen hem en mompelen: wie is die blauwogige zonderling met dat rossige baardje, beschikt hij over heilzame gaven?†

Als altijd houdt Samuel het uiterste moment om weg te duiken goed in de gaten.

Ook op het dak der wereld breekt geleidelijk de lente aan. Sommige dagen trekt de karavaan zelfs door een van die Shangri-las met groene aanplant en vruchtbomen in de knop – het zijn de enclaves die nomaden van gerst, rapen of perziken voorzien, in ruil voor vee of wol.


tibetan landscape


trekking

Lange trajecten richting Lhasa lopen doorgaans echter over volstrekt lege vlaktes. Het is de eeuw dat Nederland nog geen twee miljoen zielen telt, de voormalige wereldmogendheid Spanje zo’n zeven miljoen en Tibet nog minder dan een miljoen.

Alleen thuis kerende groepjes reizigers – op weg naar Nepal of India – brengen een enkele keer enig nieuws over de hoofdstad.


Van Desideri begreep Samuel al dat omringende landen zoals MongoliŽ en stammen van de Euraziatische steppen zoals de Dzungar Khanate – in het verleden herhaaldelijk Tibet met bruut geweld binnenvielen en plunderden.†

Map Tibet, Mongolia etc

Sinds enkele jaren weet echter een Tibetaanse man genaamd Pholhane, alle inlandse en uitheemse partijen op afstand van elkaar te houden.

Misschien niet zo wonderlijk dat hij na een eeuw onrust enige orde en rust wist te bewerkstelligen. Bij toeval kreeg Pholhane als jongeling onderricht in kloosters van elkaar betwistende ordes. Gelijk kapucijners en jezuÔeten bestreden ze elkaar om de macht en de juiste uitleg der geschriften. Later werd hij ambtenaar en vervolgens rechter. Totdat hij de overstap maakte naar het leger. Binnen enkele jaren benoemde de heersende, tirannieke machthebber hem tot generaal.


Sven Hedin Tibetan soldiers

Na de moord op de tiran weet de regent Pholhane zich op te werken tot ‘koning van Tibet’ door een bondgenootschap te sluiten met de machtige Mantsjoe keizer in Beijing. Na het verdrag blijven Chinese soldaten in Lhasa gelegerd en worden de eindeloze hooglanden ingeperkt en begrensd. Tibet wordt in feite een satellietstaat van China.

(Het is deze overeenkomst waarmee ‘de allerlaatste keizer’ in 1950 de binnenval van zijn rode leger legitimeert.)

seventh Dalai Lama 7th

Eenmaal aan het bewind, verbant Pholhane de zevende Dalai Lama uit de hoofdstad. Op zich een riskante manoeuvre, want de Potala met daarin de geliefde Kšlsang Gyatso vormt het hart van het land en haar bevolking.†

Het gaat Pholhane echter niet zozeer om de jongeman zelf, maar vooral om zijn vader – een arglistige, politieke intrigant die voortdurend onvrede en strijd bekokstooft tussen de kloostersekten en de rijke elite van Lhasa.†Voor het eerst sinds lange tijden maakt Lhasa en daarmee Tibet een lange periode van rust en veiligheid mee.†

(Als zovele dictators voor en na hem zal het ook Pholhane niet lukken om een geschikte opvolger op te leiden).


MANDALA DRAGON


Uit gesprekken met kapucijners in Nepal is het Samuel wel duidelijk waarom Desideri zijn geliefd territorium na vijf jaar halsoverkop moest verlaten. De fanatieke jezuÔet kwam niet alleen met z’n kapucijner broeders maar zelfs met pauselijk Rome in conflict over wiens domein Tibet was.

Ook de gastvrijheid van de Tibetaanse geestelijkheid en overheid raakte tijdens zijn vijfjarig verblijf sterk bekoeld.

Of zoals regent Pholhane het in een brief aan hem:

‘Ondanks het feit dat we uw godsdienst niet kennen, achten wij alle religies geloofwaardig en respecteren ze, zowel de onze als de uwe. Bovendien hebben we de uwe voorheen nooit beschimpt en doen dat ook nu niet.’

Als enige van de monnikenbroeders begreep Desideri echter dat de vele beelden en schilderingen in kloosters en ghompas geen afgoden waren. Hij begreep dat boeddhisme geen religie was. Voor elke ‘krijger van het christendom’ heerste hier de allergrootste vijand: atheÔsme.

Hij leerde de taal en het schrift en joeg met z’n discussies de geestelijke Ťn wereldlijke elite langzaam maar zeker tegen zich in het harnas. In een tweede brief is Pholhane daarom explicieter:

‘Ondanks dat u voor ons niet van nut was, voor nog geen cent aan zilverwaarde, hebben we u evenwel met welwillende sympathie beschermd, opdat u leed noch onrecht zal overkomen.’


Tibetan medicin practice drawing


Dankzij de bemiddeling van een Armeense handelaar huist het groepje kapucijners in Lhasa in een driekamer-verdieping van een pand dat aan de regering toebehoort.

Della Penna

Samuel blijft echter liever een beetje uit hun buurt. Desideri bestempelde de kapucijners al als goed-bedoelende boerenkinkels, ook al was dat wellicht slechts kinnesinne want broeder Della Penna is van huis uit een goed geschoolde edelman.

De Italiaanse en Portugese mannenbroeders zijn weliswaar toegewijde doorzetters – anders zouden zij ook niet, evenals Samuel, behoren tot de eerste tien Europeanen die Lhasa bereiken – maar toch ook bekrompen.


himalayan sunrise

Terwijl de karavaan Lhasa nadert, wijst een inmiddels bevriende Newarese handelaar naar een lagere berg buiten de stad.

‘Chagpori,’ zegt hij veelbetekenend – want hij weet ondertussen wel waar Samuels interesses liggen.††Op de top ligt een klooster dat duidelijk nog maar recentelijk is voltooid. Het is geheel gewijd is aan geneeskunde.

Op voordracht van de Newarese handelaar vindt hij in het Nepalese kwartier van de stad een eenvoudig onderkomen.

‘Voor hoe lang?’ vraagt de verhuurder. ‘Een of twee maanden?’

‘Hm, misschien wat langer.’


Tibetan medicin drawing 3


Door naar deel 7

Naar vorige delen:†1†-†2†-†3†-†4†- 5

Blog index


Wereldmuseum Rotterdam Seventh Dalai Lama

Opmerkelijk: op de bovenste verdieping van het Wereldmuseum te Rotterdam is het centrale beeld de zevende Dalai Lama Kšlsang Gyatso.



Voornaamste bronnen:


Book George Bogle to Tibet
Book Peter Hopkirk
Book pilgrimage to Tibet
Book Tsepon Shakapba
Book Sam van Schaik
Book Samuel Turner
Book: Early Jesuits in Central Asia
Book: Mission to Tibet
Buddhist art of healing
Book: the dalai lamas














tAll photographs and texts © Kashba, Ais Loupatty & Ton Lankreijer. Webdesign: William Loupatty.