BLOG Ned


3. Waarom toen die ene foto daar… in Noord-Vietnam


het huis kopie


Frans-koloniaal huis, nov 2016, Hanoi. Moyka heet een rivier rond Sint Petersburg, missschien iets uit de communistische jaren.†De elektriciteits-kastjes op het balkon duiden op vele bewoners.†Ergens twee-hoog achter zit een in Japan gespecialiseerd reisbureau. Alsmede een modezaak die in concurrentie is met LIM (less is more, linksom de trap op). Buiten het hek gaat kapper Toni de concurrentie aan met kapsalon Say Nhuom pal ernaast. Tijdens de knipbeurt kijkt de klant aldoor tegen z’n telefoonnummer aan dat Toni groot en rood op de kapspiegel heeft gezet.

In zo’n soort micro-kosmosje wil ik m’n oude dag wel slijten. Achter een tafeltje op het balkon met kopjes groene thee of zo.


Boom 1


Grow through what you go through, hoor je de bomen onderling verzuchten.

Nee, dat touwtje dient niet om de boom symbolisch bij elkaar te houden. Daar was ooit die molensteen rond de stam voor bedacht. Door lieden die nu wellicht zelf onder een steen liggen – of bij een andere boom zitten te pensioneren voor ventilatortje.†


Boomtoerisme


De oude reuzen van Hanoi stammen uit een andere tijd, wellicht de frans-koloniale tijd, toen ze de straten van Hanoi van schaduw en grandeur voorzagen.†

Nu houden ze nog moeilijk stand. Zoals in die US Cong army song:

'They just keep me hanging on.'


boom


boom altaar


Boom winkeltje


Boom restaurant


Bomen stoeltjes


Oude mannen schaakspel


Ooit doorstonden ze dezelfde anti-imperialistische oorlog. Nu verglijden hun dagen†met het†vaste spelletje†op het vaste†bankje.

Aan hun kleding te oordelen, laat hun dagelijks samenspelen inmiddels feromonen los. Dat zijn diezelfde molecuultjes als waardoor vriendinnen tegelijkertijd ongesteld kunnen geraken.†

Met feromonen 'worden extracellulaire boodschappen van diverse aard doorgegeven en weten de cellen wat te doen. Naarmate we ouder worden, neemt de hoeveelheid signaalmoleculen af.’ (wikipedia)

Vandaar dat de rechter weer†’ns z’n petje is vergeten.


vogelkooi - versie 2


Vogelkooi 2


Was oranje de oorspronkelijke kleur?

Horizontale latjes om de wereld buiten te houden, verticale tralies om het vogeltje binnen te houden.†

Over het ophangsysteem is nagedacht.†Mogelijk moet het luik helemaal open zwaaien om het kooitje weer binnen te halen.†

Of is het vogeltje naar de muur verbannen omdat men binnen horendol werd van al het kwettermentaar op het straatleven?


Brommer slaper 2


Hij weet dat ik vermoed dat hij weet dat ik vermoed dat hij doet alsof hij slaapt. Gezien zijn kleren, sleutelbos en brommer is hij niet werkloos als de meeste anderen rondom het parkje. Misschien lunchtijd. Of even weg van alle drukte thuis.

Als m'n camera klikt, draait hij z’n hoofd een kwartslag en weten we beiden zeker dat beiden wisten dat de ander wel degelijk vermoedde dat…†

Eventuele foto-royalties zal ik moeten delen.


Brommer laatste


horlogier


Nog niet zo erg lang geleden had menig Aziatisch land geen geld voor luxe importgoederen. Digitale horloges werden bijvoorbeeld nog niet per kilo aangesleept uit Hong Kong. De weinige televisies, strijkbouten of fototoestellen waren doorgaans binnengesmokkeld.†Of van een expat overgenomen.

Voor reparaties was je vervolgens†aangewezen op lokale deskundigen, op de kastevandeonderdelenmannetjes.

Als het rolluik voor hun werkplaats laat in de ochtend omhoog ratelde, leek het steevast†alsof er die nacht binnen iets was ontploft.†Toch kostte elk buisje, zekeringetje of schroefje een fortuin zodra het in jouw reparatie paste.

De kleine vitrine van deze horlogier bolt van de arrogantie. De rotsooi deert hem niet. Want waar zou jij met opa’s horloge in Hanoi nou helemaal heen kunnen?†Tuuuurlijk is hij te vertrouwen. Zou hij anders zomaar z’n telefoonnumer prijsgeven?


Onderdelen motoren


Tot eind vorige eeuw bevond zich in de Halve Maansteeg de ijzerhandel van de gebroeders De Haan. Een oud familiebedrijf dat het in de negentiger jaren aflegde tegen de aanstormende moderniteit.†

Op een dag stond ik te wachten aan de toonbank. De klant voor me legde een miniscuul moertje met nog-iets-eraan op de toonbank en†vroeg:††

‘Heeft u misschien dŪt?’

De rossige langere van de twee broers keek er even†zwijgend†naar en zei tenslotte lijzig:†

- Dat had u ook nergens anders kunnen vinden.

De kleinere broer smoorde zonder op te kijken†een lachje.

’Hoe bedoelt u?’ vroeg de klant.

- Dit is van een brommer. Van de Zundapp 517.

De lange broer nam de trap om boven het moertje te zoeken. Onder de wachtenden klonk een zucht van ergernis want dat kon weer eens lang gaan duren. Maar de blije klant stond nog even perplex: ‘Wat geweldig. Waar vind je nog zoveel vakkennis?! Onbegrijpelijk!'

Even onbegrijpelijk als dat ik hier in Hanoi nog steeds†associaties hebt met gebr. De Haan uit de Halve Maansteeg.


band plant


stekkies


Bij thuiskomst leggen vrienden met groene vingers me uit dat hier niets magisch-mysterieus gaande is. Het is een manier om wortels te kweken aan tere stekkies.


keukenplaatsje 2


Drie handdoekjes, drie fietshelmen en – aan het verstevigde kruis te oordelen – drie wielrennerbroekjes. Slechts ťťn paar schoentjes.†

Looks†of budget strekken kennelijk niet verder dan de knieŽn.


Keukenplaatsje


Twee stekkers naar ťťn wasmachine. Het dakje boven het stopcontact begrijp ik bij al die zware moessons, maar loopt de elektra daarna nou via dunne draadjes naar boven… onder losliggende plastic golfplaatjes door naar een meterkast elders?

En dan die twee plastic flessen aan een touwtje langs de muur… te gevaalijk om op de grond te zetten..?

Dan smijt iemand de deur dicht. Pas aan de voorkant begrijp ik dat het binnenplaatsje de bijkeuken van een eethuisje†is.


oorpeuteraar


In sommige landen masseert het kappersgilde ook je schouders. Meestal ongevraagd. Of ze geven plots je hoord een ruk opzij. Iets wat je nooit zou hebben gewild, had je ervan geweten, maar die je nu toch extra kost.

Deze oudere straatkappers zijn misschien nog niet vertrouwd met het lichtere†acupressuurwerk. Ze doen er alleen nog oorreiniging bij.†Met een lang dun lepeltje peuteren ze alle vastgekoekte oorsmeer weg. Dat smeren ze dan uit op de muis van hun hand opdat je kunt zien hoe erg daarbinnen het wel niet was.†Nooit geweten dat er zulke ophopingen tussen je hersenen kunnen zitten.

Toch krijgt die glimlach me echt niet in die stoel.

kapper? oorpeuteraar?


middenstandsgezin


huisaltaartje tekens

Protestant, mohammedaan, jood, taoÔst of nichiren boeddhist, ik begrijp al die beeldenstormers niet. Het beeld is de godheid niet. Een karakter of geschreven woord is idem dito symbolisch.

Een roos is een rose is een†ורדis een バラ is een 玫瑰 is een गुलाब is een กุหลาบ is eenوردة†is een��.


geestelijken

'Politiek discussiŽren we eindeloos, we begrijpen hoe belangrijk vrijheid is.†Geestelijk vinden we die vrijheid kennelijk niet nodig.†Als priester of goeroe accepteren we elke Tom, Dick of Harry die beweert†het†te weten.



Guanyin - versie 2

Zeker, het ontbreekt de technische wereld aan compassie, maar zo ga je dat niet winnen.


Drie dimensionaal


Meerdere onderzoeken wezen in het verleden al uit dat een mens ook tekeningen en foto’s†moet leren†lezen.†

Hier staan de tweede en de vierde kolom†als het ware iets†naar voren. Het is een†traditioneel-Chinese stijl om diepte†tesuggereren.†

Maar eerst een ander kort voorbeeld.

Een Unesco brochure over†dak leggen werd in de zeventiger jaren in de Himalaya niet begrepen. De timmerman stond namelijk uitgetekend met de hand in z’n broekzak. De arm stopte bij een simpel streepje.†Een man zonder hand, meende de doelgroep en begreep het voorlichtings-materiaal niet.

Westerse kunst trekt scherpe, haaks weglopende lijnen om perspectief te†suggereren. Niet elke Europese meester was er altijd even goed in.


Oude hoten chinese panelen

Je ziet dit terug in oude houten wanden en deurpanelen. Maar als u zegt dat deze stijl oorspronkelijk uit India stamt, geloof ik u meteen. Ook in Moghul miniatuurtjes is het te vinden en in Tibetaanse thanka’s.

Misschien dat het zo charmant oogt doordat het vaak lijkt alsof er iets niet helemaal klopt.

tempel 1

Evenals Cambodja telt Vietnam nog eeuwenoude hindoe tempels - ondanks de Amerikaanse bommentapijten in de zeventiger jaren.

'Mỹ Sơn is perhaps the longest inhabited archaeological site in†Indochina, but a large majority of its architecture was destroyed by US†carpet bombing†during a single week of the†Vietnam War.[4]'

tempel selfie











ruines zeeroute - versie 2

'The Mỹ Sơn temple complex is regarded one of the foremost Hindu temple complexes in Southeast Asia and is the foremost heritage site of this nature in Vietnam.†


It is often compared with other historical temple complexes in Southeast Asia, such as†Borobudur†of†Java†in†Indonesia,†Angkor Wat†of†Cambodia,†Bagan†of†Myanmar†and†Ayutthaya†of†Thailand.'††- wikipedia





Word heritage

The site is at risk from severe climatic conditions such as flooding and high humidity,†- World heritage

hoofd weg

Verval, oorlogsschade? Het kan ook zijn dat het beeld in z’n geheel te zwaar was om mee te nemen voor verkoop in het buitenland.


oorlogschade


Vietnam maison central 1


Het blijft vreemd als (nazaten van) agressors kaartjes kopen om het veroorzaakte leed te bekijken. In de nadagen van de Vietnam-oorlog kon een Amerikaanse reisgenoot tegen betaling een Russisch geweer uitproberen. Een dollar per kogel.†

vietnam maison central 2

‘Kan ik toch zeggen nog in Vietnam te hebben geschoten.’†

Gellukig was de voormalige, magere Vietcong-strijder zo schrander om de malloot een mitrailleur in handen te duwen. Met een keer overhalen was hij twaalf dollar kwijt en de rest van de dag stokdoof.


Vlaggen beeld in museum

Enkele vlaggen en buste uit museum Hanoi samengevoegd


Voordat vaandels of banieren ontaarden in nationalistische vlaggen – als dat geen dubbelzegging is – hebben ze soms wel iets aandoenlijks. Ze ogen even knullig en onzeker als het gedachtegoed waarvoor ze staan. Padvinderachtig. Feldwebelich vond Albert Speer de Hitlerbende voordat hij hun manifestaties vorm gaf.


Poster winkel straat

De gestileerde posters uit de voormalige strijd hangen nu in soeveniers-winkeltjes.

nieuwe oude gebouwen


Niet zo zeer de luiken en het verval dateren het huis als wel het glazen monster er achter. †

Althans, de tegenaan geknalde airco’s vormen nog een soort aankondiging van een nieuwe tijd en architectuur – waarbij vlaggen niet langer nodig zijn om ontzag op te eisen.

Of er veel voor de bevolking is veranderd en†verbeterd, valt te bezien.


Woningen


Poppen


Reislust is een onweerstaanbaar verlangen om het eigen bestaan te begrijpen, meende George Orwell. Er was duidelijk nog geen Travel Industry. Toch waren er in zijn tijd reeds mensen die inzagen dat toerisme kapot maakt wat het zoekt.


Beginfoto1


Tot voor kort verkenden reizigers doorgaans met z’n tweeŽn een stad of omgeving. Sinds de laatste vier, vijf jaar sjokken er wereldwijd vooral grote groepen langs the highlights. Soms wel vijftig hoofden met 'n oortje op rij. Ze kijken vaak†geÔrriteerd. Moe van het sjokken door een nikszeggend decor. Hun gedachten lijken elders.†

Ze zijn niet hier, maar weg van huis.†


decor 2


Rond middernacht verdwijnen de honderden toeristen uit het oude, gerestaureerde dorpje Hoi An. Er klinken fluitjes en toeters: de bussen vertrekken. Rap achter elkaar gaan even later de schakelaars om. Als in elk ander theater.


Decor


Mijn generatie heeft geen onbevangen associaties bij Noord-Vietnam als vakantieland. Voor bussen en vliegtuigen vol jonge Chinezen heeft het land ’t dichtstbijzijnde strand.†

Van Hanoi naar Hoi An

Met behulp van Aziatisch investeringskapitaal vertoeristiseert de kustlijn van Hanoi tot Hoi-An in rap tempo: honderden hotels en resorts, voltooid of in aanbouw.†

Want waar herberg je anders ťťn promille Chinese 1-mei vierders?



de toeristen komen


Een ander probleem: in het voormalige communistische land zijn na de vele Amerikaanse bombardementen te weinig selfie-locaties over. Daarom is hoog op een koele bergtop een attractiepark gebouwd – een soort mega Madurodam.

Langs Zuid-Europese straatjes rond de Parijse Saint Denis kerk liggen bakkerswinkeltjes en restaurants, waarvoor diverse Europese auto’s geparkeerd staan. Ernaast ligt een groot middeleeuws kasteel inclusief slotgracht. Even verderop staan enkele ingewijde Chinese tempels met Japanse tuintjes.


casino 12


Ideaal voor vakantietripjes, trouwerijen, partijtjes en andere foto-momenten. Toch is het pretpark vooral bedoeld om moeder en kinderen bezig te houden, terwijl vader beneden aan de voet van de berg losgaat in een gigantisch gokpaleis. Ook daar is alles in superdelux design uitgerold dankzij Aziatisch investeringskapitaal.

straatterras


Vroeger ging het grapje over Amerikaans toerisme: ‘It’s Tuesday, this must be Holland.’ Voor dit nieuwe toerisme doet de naam van het land er al niet meer toe. Overmorgen kunnen ze er zo maar mee in oorlog zijn zonder te beseffen er zelf ooit geweest te zijn.

Reizen is ontdekken dat iedereen ongelijk heeft over andere landen, meende Aldous Huxley.†

- In welk land waren we ook alweer…?


straat 1


Waarom trekken toeristen (en inwoners) graag naar het oude centrum van een dorp of stad? Omdat de architectuur daar nog van menselijke afmeting is en de afwisseling groot als je er doorheen loopt. Smalle straatjes met kleine bedrijfjes en smalle winkeltjes. De Haarlemmerstraat in Amsterdam is er een schoolvoorbeeld van: elke vijf tot tien stappen een andere etalage.†

Hanoi idem dito.


schilderij life is beautiful

‘La vie est belle’ †door Lim Him Ka Ty, †Hanoi Museum.


1. Waarom toen in Zuid-India

2. Waarom toen in Japan

Blog inhoud

Home



Museumtaal, van puriteins naar preuts.

Lingams


Falli

Achteraf gezien begon dit verhaal met deze twee jongens. Ferme jongens, stoere knapen. Een vriend wilde ze ruilen voor iets anders, iets spirituelers.

Omdat ze hol zijn, vroeg ik Paul om aan de onderkant een dekseltje te maken. Zoiets ordi moet je hem niet vragen. Hij ontwierp een nauw sluitend schijfje met aan de binnenkant een bajonetsluiting.

Geconcentreerd aan de arbeid, stond hij af en toe op van z’n werkbank met het ding nog in de hand.†

Om aan de gezichten van klanten af te lezen dat het ombouwen van een fallus tot doosje geen alledaagse klus is.


Peper en zout stel


Waarom een jongeheer van z’n drager soms een naam krijgt, heb ik nooit begrepen. Maar ook de ferme jongens worden, eenmaal terug in de winkel, al snel ervan voorzien: Peper & Zout, Jansen & Jansen of The Lingam Brothers.

Terracotta image

Kinderen giechelen soms even, jongeren stoten elkaar aan en ouderen gedragen zich niet veel anders. Slechts een enkeling benoemt datgene wat meer dan de helft van de wereldbevolking er zonder nadenken eveneens in ziet: een vruchtbaarheidssymbool.†

Een afbeelding van een vrouw met brede heupen en grote borsten herkent men doorgaans wel als dusdanig. In de huidige wereldwijde macho-cultuur is het vrouwelijk naakt eerder oververtegenwoordigd. Het verbeelden van het mannelijk lid ligt duidelijk anders.


Lingam expositie

In 2009 inviteerde kunstenaar Ruudt Peters 122 gildebroeders uit 24 landen om hun idee van een lingam vorm te geven. Het doel was ‘het zogenaamd ruwe onderwerp te rehabiliteren.’ Als expositieruimte zocht hij naar ‘een religieuze setting’. Het werd Museum Catharijneconvent te Utrecht. †

Lingam uitgeverij





(Het fraaie boek lingam’†is volgsn internet nog steeds te bestellen bij Arnoldse Art Publishers


Rehabiliteren klinkt alsof de lummel lange tijd in zonde leefde en dankzij een biecht gereinigd zal worden. In feite is het precies andersom.†

De afgelopen drie eeuwen christendom zorgden ervoor dat de aller elementairste, aller bepalendste Ťn aller geliefdste bezigheid van de mens nog steeds goeddeels uit de musea is verbannen.


Marini's paard

Uitzonderingen bevestigen de regel, zeker sinds de laatste eeuw. Zoals beeldhouwer Marino Marini’s l'Angelo Della Cittŗ (met afschroefbare penis al naar gelang de invitťs, voor voormalige eigenaresse Peggy Guggenheim in VenetiŽ).†


Melle

Of de landschappen, straatgezichten en huiskamers van fijnschilder Melle Oldeboerrigter, steevast gelardeerd met verdwaalde geslachtsdelen, al of niet vast aan een persoon.





img619

De eeuwenlange, kerkelijke scheiding tussen lichaam en geest veranderde sex van een soms profaan, soms sacraal ritueel in een dommig noodzakelijk kwaad, een pragmatische sociale kwestie betreffende voortplanting.†


img613

Wendell Berry vatte deze ‘moderne mentaliteit’ fraai samen met: een mysterie is voor hen niets anders dan een gebied waar de wetenschap nog niet aan toe is gekomen. Iedere analogische samenhang is onzin, er bestaat alleen causaal verband want aantoonbaar.

img620

Een kort voorbeeld. Van oudsher slaat iemand met kiespijn in India en Nepal een spijker in een stronk hout. Met een muntje als offerande.†

Wie kent niet de aanvechting om bij sommige pijnen of irritante jeuk er een naald in te steken. Je doet iets in de ene werkelijkheid om het effect in een heel andere werkelijkheid.†Ook al is er geen enkel causaal verband.


Bangamuda Kathmandu


img617

Monica Malloi (Spanje,1975) schetst in het voorwoord van ‘Lingam’ waar de plat-causale instelling toe kan leiden. Hoe bijvoorbeeld vrouwelijke borsten door plastische chirurgie worden ontdaan van elke vruchtbaarheids-symboliek. ‘Ze dragen geen melk, maar silicium en fantasie.’ Niet veel verschillend van het ontwikkelen van pitloze vruchten.†

img623

Wordt geslachtsgemeenschap iets uit vroegere tijden, vraagt ze zich af. Wordt een erectie iets waar opa wel ’ns last van had? Een van de exposanten zond als lingam een spermatozoÔde injectiespuit in.

Veel effect heeft de expositie kennelijk niet gehad, zelfs niet binnen de museumwereld. De Volkskrant publiceerde 18 juni jl. een interview met de schrijvers van Words Matter, een taalgids voor musea.


img622 kopie

'Daarbij gaat het niet alleen om ‘identiteitsgevoelige’ woorden, maar ook om ogenschijnlijke woorden als ‘wij’, ‘hier’, ‘exotisch’ of ‘ontdekken’. Want ook die kunnen, bij onzorgvuldig gebruik, als aanstootgevend worden ervaren.’

Een enkel los woord zegt weinig over de intentie erachter. Die blijkt pas als met meerdere woorden de context duidelijk wordt.†


img614

Het lijkt me een achterste-voren aanpak om nieuwe woorden op te leggen (die te zijner tijd ongetwijfeld opnieuw vervangen moeten worden) – en al helemaal door activistische taalzuiveraars.†

Een paar voorbeelden:

Kleurling > mensen van kleur.

Islamiet > moslim.

Primitief > ‘primitief’.

Inheems > alleen bij plant & dier

Exotisch > alleen bij plant & dier

Met nieuwe, omfloerste woorden wordt de achterliggende intentie vager. Aanstoot-vermijdende taal leidt tot kitsch communicatie. Nepperig beleefd. Het veroorzaakt het soort wrevel dat Amerikaanse omgangsvormen soms oproepen. Waarbij have a nice day zo maar kan betekenen dat je de boom in kunt.

Dat purisme rap tot preutsheid leidt, toont het interview ook meteen op hilarisch kneuterige wijze aan.


Schoonderwoerd (namens het Tropenmuseum): ‘Maar we laten ons ook informeren door academici en door de activisten van Decolonize the Museum. Die hebben met vijftig mensen, met een cultureel diverse achtergrond, het Tropenmuseum bezocht, en zeiden zich er soms ongemakkelijk te voelen.’

Waar voelden zij zich ongemakkelijk bij?

Schoonderwoerd: ‘Onder andere bij een kunstwerk uit de Afrika-collectie van een man met een enorme stijve penis. Dat was een blikvanger. Ze zeiden: hoe zou dit overkomen op kinderen? Het eerste wat ze zien is seks. Is dat het beeld dat je van Afrika wilt oproepen? Het gaat niet om de intentie, die ongetwijfeld goed is, maar om het beeld: seksueel actief, primitief, dierlijk.’

Waar staat dat beeld nu?

Schoonderwoerd: ‘In het depot.’


In het Afrikaanse beeld kunnen Schoonderwoerd c.s. kennelijk niets anders zien dan seks, hetgeen ze gelijkstellen aan primitief en dierlijk. (Sorry, ‘primitief’.)

Het treurige gevolg van een dergelijke, geprojecteerde mentaliteit is dat er alleen maar meer taboes ontstaan. Hetgeen aids-voorlichting bijvoorbeeld stukken moeilijker maakt.†

Kalasjnikov

(Vreemd dat deze lieden zich niet drukker maken over het game-geweld of de consumptieve reclameporno die kinderen dagelijks in het gezicht geslingerd krijgen.)




Zie hier enkele straat- en tempelfoto’s uit landen waar u volgens het Tropenmuseum niet met kind naar toe kunt.

Niet naar†India

Lingam devi


Niet naar†Nepal

Shiva Kathmandu


Niet naar Bhutan

Phallus bhutan


en al helemaal niet naar†Japan!

Komaki

Voor meer foto’s klik op de blauwe landennamen


Laat de kinderen gerust thuis bij de 101 tv-kanalen en het internet, want ook daar waakt de hedendaagse zedenpolitie inmiddels.


MUSEA SCHRIJVEN BRIEF AAN 'NAAKTPOLITIE' FACEBOOK

‘Vlaamse musea hebben een open brief geschreven aan Facebook-baas Mark Zuckerberg, omdat ze vinden dat de ban op naaktafbeeldingen is doorgeschoten. Facebook verwijdert ook geschilderd naakt van Vlaamse meesters en dat is tť streng, vinden de musea.’

Venus van Willendorfkopie

‘Onlangs verwijderde Facebook nog een afbeelding van het 30.000 jaar oude vruchtbaarheidsbeeldje de Venus van Willendorf.†

Kruisafneming van Peter Paul Rubenskopie

Ook de Kruisafneming van Peter Paul Rubens mocht niet worden getoond, omdat Jezus er op zijn lendendoek na helemaal naakt op is te zien.’


‘Aanstootgevend. Dat is het woord dat wordt gebruikt om de borsten, billen en cherubijnen van Peter Paul Rubens te beschrijven. Niet door ons, maar door u.’ -†VTM Nieuws


img624

Als alle kunst is ook religieuze kunst gestileerd.†

Al te plastische lingams bespaart de mens zichzelf, goddank.

Uitzonderingen daargelaten.



Heyboys, don’t try this at home.

Don't try this at home


Doordat onze ferme jongens een terugkerend conversation piece zijn geworden, krijg ik een week later het boek The Phallus in art & culture van Johan J. Mattelaer ten geschenke.†

En zie, op pagina 113 een foto van marionetten-speler Alassane Saidou in het dorp Doundou in Niger.


Marionetten voorstelling Niger


Volgens de gulle gever, verzamelaar van kunstboeken, is het aantal aanschouwelijke boeken over dit onderwerp klein. Onze dagelijkse leefomgeving staat er echter vol mee. Van bovenaf gezien wordt het monument op de Dam in de stad - nog steeds zij het minder - door vele Amsterdammertjes (weduwentroost in het bargoens) omringd; om maar een voorbeeld te geven.†

In The Phallus in Art & Culture – met merendeels historische voorbeelden –†valt een zekere tweedeling op.†

Louis XIV

Of de beeltenis dient indruk te maken, macht uit te stralen, leven te nemen of te geven,

of het beeld probeert dit aspect juist onderuit te halen, de klootjes te kietelen of de kroonjuwelen als geparodieerde rekwisieten te ontbloten.†

De twee kanten komen fraai samen in Fťlicien Rops’ tekening van de Franse koning Lodewijk XIV uit 1893:†Tout est grand chez les Roys’. (Bij koningen is alles groots).


Cerne, England


De taak van een instituut als het Tropenmuseum zal iedereen duidelijk zijn: het tonen van de vele uitheemse kunstvoorwerpen die uitdrukking geven hoe andere culturen leven, liefde en dood probeerden te begrijpen. Opdat anderen in andere tijden op andere plekken ervan kunnen leren.

Gustav Vigeland Oslo

†Met het verwijderen van het Afrikaanse beeld schikt het Tropenmuseum zich naar de eeuwenoude, overzedige historie van westerse musea.†

Wat qua taal misschien wordt gewonnen, wordt qua mentaliteit ongedaan gemaakt.



Gustav†Vigilant, Olso




Als je zwanger bent, zeggen ze, zie je overal andere zwangere vrouwen.

Aan het eind van een week vol fallussen zie ik tijdens een etentje in de Arti et amicitiae sociŽteit, hoog in een hoek schuin boven me, een kunstwerkje hangen van graficus Ron van Roon.

Vrienden hebben de expositie verzorgd, de opbrengst is deels voor het Aids Fonds, dus kopen we de olympische ringen die om een Amsterdammertje worden geworpen.

Het rechte en het ronde in samenspel.†Wat is de zin des levens anders dan vriendschap en liefde…


Arti met Hans



Blog inhoud

Home









De zilver route



De zilver route

La Ruta de la Plata


granules zilver 2


Waarom bestaan antieke Indiase, Chinese of Indonesische sieraden zo vaak uit Mexicaans muntzilver? Dat was althans mijn beginvraag.†

†Al snel raakte deze ondergeschikt aan de vraag:†waarom leidde zilver – en niet goud – tot het begin van globalisering?



Inleiding

Oostindisch Huis


'Het is haast niet voor te stellen,’ merkt een al wat oudere vriend op, ‘dat Amsterdam in de Gouden Eeuw feitelijk het New York van de wereld was. Met het toenmalige White House hier bij mij om de hoek: het Oost-Indisch huis.’

Inderdaad, alleen op basis van oude, niet eens zo heel oude, chauvinistische geschiedschrijving kun je dat je nog voorstellen.

Globalisering begon niet, zoals de westerse wereld de geschiedenis graag interpreteert, in de zestiende eeuw vanuit West-Europa (met steeds verder uitgevaren kapers en piraten uit Spanje, Portugal, Frankrijk, Nederland, Denemarken of Engeland).

Wereldwijd handelsverkeer – tussen alle continenten – ontstond na 1565 rond de Stille Oceaan (Pacific).

Bovendien kwamen wereldwijde transacties pas echt op gang na de komst van een mondiaal betaalmiddel uit Mexico. Of zoals men er toentertijd langs de kusten van West-Europa tegenaan keek: ‘Het zilver van handel verdient beter dan het goud van arbeid.’

Uiteraard bestonden er reeds lange tijd in alle wereldhoeken allerlei soorten lokale betaalmiddelen. Geld is een complex fenomeen met een lange ingewikkelde geschiedenis. Daarbij schermt men altijd en overal graag geldzaken af – vanwege belasting, roof of erfenis – waardoor er weinig betrouwbare historische gegevens bestaan over dit vaak allesbepalende, onbeholpen hulpmiddel.


Extra verwarrend daarbij is dat het geldtegoed van de een in wezen uitstaande schuld van de ander betreft. Een positief saldo bestaat alleen dankzij een negatief saldo elders. David Graeber schreef een kloek boek over geld en noemde het maar meteen: ‘Debt, the first 5000 years’.

Met dank aan Graebers boek, volgt hier een kort en zo eenvoudig mogelijk voorbeeldje van het wezen van geld.

Een dorpeling moet vijf schapen aan een buurman geven. Bijvoorbeeld als huwelijksschat of schadevergoeding. De overdracht hoeft echter niet terstond te geschieden. Omdat de schapen nog geboren of geschoren moeten worden, of wat dan ook.

Als token geeft hij uitgeknipte stukjes leer in de vorm van een schaapje aan de buurman. Of steentjes, kauri schelpen, stukjes metaal of een ander traditioneel teken van afspraak.

Deze tokens kun je schuldbewijzen noemen. Wanneer de bezitter ervan ze later met een familielid ruilt voor een koe, dan is geld wellicht een duidelijkere benaming. Maar in wezen geef hij z’n aanspraak op buurmans schuld door. Het positieve saldo van de een is nog steeds de schuld van een ander – hoe geabstraheerd het na vele verhandelingen en verrekeningen ook moge lijken.


Schuld wereldwijd kopie


bijlage kopie

In het verleden vereffende oorlog met ťťn gewelddadige veeg de chaos aan uitstaande schulden. Meestal begon er meteen weer een nieuwe in de vorm van oorlogsbuit. Zoals de geallieerden in ’45 de Duitse goudvoorraad meenamen naar New York, ‘uit veiligheid tegen de binnenvallende Russen’.

De laatste decennia kennen we geavanceerde financiŽle systemen die vooral door hun aanhoudende duur ondoorzichtelijker en meedogenlozer zijn.

Zoals gezegd, de historische gegevens omtrent geld zijn schaars en onbetrouwbaar. Toch hoef je voor enig inzicht slechts de globale geldstromen te volgen – follow the money – en de knooppunten te bepalen.†

bijlage

Dat zijn de punten waar derden het afromen – legaal of wederrechtelijk. Door verrekening in (petro- en digi)dollars lopen de grootste stromen momenteel bijvoorbeeld via de Verenigde Staten.

In de nabije toekomst zal de Stille Oceaan (Pacific) steeds nadrukkelijker het centrum van het wereldtoneel vormen. Doordat de dichtst bevolkte gebieden met de grootste economieŽn er omheen liggen (China, Japan, India, IndonesiŽ, de Verenigde Staten.


Zilverroute map vanaf noordpool - versie 2


Rond dit uitgestrekte zeegebied worden het laatste decennium hoogwaardige zeevloten opgebouwd. Tevens proberen de betrokken politici beslag te leggen op verre, onnozele eilandjes om de grenzen van hun territoriale wateren verder te leggen.

Mogelijk helpt een beter begrip van de geschiedenis van de Stille Oceaan bij de onderlinge verstandhoudingen. Veel bepalender dan de bekende overlandse zijderoute van Beijing naar VenetiŽ was namelijk La Ruta de la Plata, de aldoor nog tamelijk onbekende overzeese zilverroute van Acapulco naar Manilla.


Zilver route map


Anno 1368 komen de Han-Chinese boeren in opstand tegen hun Mongoolse onderdrukkers. Het vormt het begin van de Ming dynastie (1368-1644).†

De daaropvolgende eeuw verloopt het bestaan in het Middenrijk relatief vreedzaam. Mede doordat er naar verhouding minder natuurrampen zijn en minder besmettelijke ziektes uitbreken. De bevolkingsaanwas neemt logischerwijs flink toe en daarmee de economie.


Figuren chinese tekst

Van oudsher dragen de inwoners belastingen af in natura: bijvoorbeeld rijst, graan, katoen of geweven stoffen. Door het groeiende aantal inwoners wordt deze wijze van betalen onhoudbaar. Ook worden de touwtjes met doorboorde koperen munten voor dagelijks gebruik te lang en te zwaar.

kopergeld

De Ming-heersers proberen opnieuw papiergeld in te voeren, zoals voorheen tijdens de Song dynastie (960-1279) gebeurde. Maar de bevolking heeft er geen vertrouwen in en blijft onderling de grotere betalingen in edelmetaal verrekenen.

Chinees zilverbootje

Na langdurig twijfelen, eist eind zestiende eeuw ook de Ming-dynastie de belastingen op in edelmetaal.††Ongetwijfeld voorzag zij de verstrekkende gevolgen ervan voor het keizerrijk (maar ongetwijfeld niet het uiteindelijke, wereldwijde effect).

Om een kort maar ingrijpend voorbeeld van oorzaak en gevolg te geven: lokale Chinese heersers ontdekken al snel hoe eenvoudig ze heffingen kunnen opleggen bij waterwegen, stadspoorten, enzovoorts. Om aan dit nieuwe edelmetaal te komen, moeten boeren hun gewassen naar de wensen van de markt verbouwen.

VOC coins

Goud is voor dagelijks gebruik te onpraktisch want te waardevol. Koper is niet alleen te weinig waard, het is evenzo onpraktisch doordat de zuiverheid ervan alleen na smelting goed kan worden vastgesteld.

Bij gevolg ontstaat onder de zestig miljoen inwoners een acuut tekort aan zilver. Ook op het naburige subcontinent, het huidige India, neemt de bevolking toe en spelen soortgelijke betalingsproblemen. Volkstellingen uit vroegere tijden zijn later gedane schattingen, maar toch kun je stellen dat in de zestiende eeuw zo’n zestig procent van de wereldbevolking een grote behoefte aan zilver heeft.

De prijsverhouding tussen goud en zilver is door de eeuwen heen wereldwijd ruwweg 1 tegen 10 eenheden. In het Middenrijk van de Ming loopt de verhouding echter op naar 1 tegen 4.†

Aangezien China en Japan niets van elkaar moeten hebben, varen†Portugezen en Hollanders de eerste jaren maar al te graag op en neer om de Chinese zucht naar zilver te stillen. Maar de Japanse mijnen zijn bij lange na niet groot genoeg om aan de oplopende vraag in AziŽ te voldoen.

Zilver met verguldsel

In Europa ligt de goud-zilver koers echter nog ver uit elkaar: 1 tegen 15.†

Het is dus zeer profijtelijk om zilveren (kunst-) voorwerpen te laten smelten en mee te geven aan zeevarenden richting het Oosten.


zilveren staven

Hetzij als zilveren munten, hetzij in broodjes-vorm. Heimelijk, want daarmee zitten ze in het vaarwater van de VOC die – zijnde een staat in de staat – de sluikhandel verbiedt. Officieel althans.†En officieel betekent naar buiten toe, naar haar aandeelhouders.

In voorgaande eeuwen was China in het geheel niet op uitvoer gericht. Het Middenrijk was aan zichzelf voldoende en begeerde weinig tot niets uit andere landen. Het meeste maakten ze zelf wel en doorgaans beter.

Het enige dat ze onverwachts misten, was een geschikt betaalmiddel.


Waarom mensen wereldwijd de afgelopen millennia meer vertrouwen hebben in edelmetaal als betalingsmiddel dan in schelpen, kralen, stukjes metaal of digitale cijfertjes, is een psychologische vraag waar geen eenduidig antwoord op lijkt te zijn gezien de hoeveelheid boeken die er een poging toe deden.†


Adam Smith

Zoals’s werelds†‘eerste' econoomAdam Smith (1723-1790):

‘It is more advantageous to carry silver than gold, because in China, and the greater part of the other markets in India, the proportion between silver and fine gold is but as ten to twelve to one; whereas in Europe it is as fourteen or fifteen to one.

In China, and the greater part of the other markets in India, ten or at the most twelve ounces of silver, will purchase an once of gold; in Europe, it requires from fourteen to fifteen ounces.’

Toch is interactie met de rest van wereld ook voor China uiteindelijk van vitaal belang: de kennismaking met gewassen als aardappelen, pinda’s en mais blijkt achteraf dŤ oplossing om de alsmaar toenemende bevolking te voeden.

In plaats van bekend te staan als ‘de ontdekker van Amerika’ – ondanks dat hij krampachtig bleef proberen India in te passen op zijn nogal persoonlijke wereldkaart - zou Columbus beter als ‘ontdekker van nieuwe voedzame gewassen voor de rest van de wereld’ te boek kunnen staan.

Dollar teken

Om aan zilver te komen, stimuleren de Ming-heersers met ferme hand de fabricage van luxe goederen. Voorheen voor zichzelf – neem de tragedies rond keizerlijk porselein – maar nu in lagere kwaliteit voor de export.

Eenzelvig en wantrouwig als de heersers zijn, dulden ze geen vreemde handels-naties aan eigen kust. Chinese jonken moeten op en neer varen naar de Filipijnen om daar goederen tegen zilver te verkopen. Om precies te zijn in Manilla, het vissersdorpje dat de Spanjaarden rap uitbouwen tot distributiehaven.

Route Manila naar China

Mettertijd ontstaat er de grootste Chinese gemeenschap buiten het Middenrijk. Zeker zoveel mensen komen echter uit andere windstreken aanzeilen. Wie zich tot het christendom bekeert, mag van de Spanjaarden permanent blijven en zaken doen in het achterland of op naburige eilanden.

Manilla groeit uit tot een bruisende smeltkroes van Aziaten, Europeanen, Afrikanen, Russen, Tartaren, Turken, Arabieren, en vele anderen met een even onvoorstelbare route achter zich.

Tegenover Oost-IndiŽ staat West-IndiŽ, wat Europa betreft.

Begin zestiende eeuw begint Spanje met de exploitatie van zilvermijnen in Bolivia, Peru en Mexico. Aanvankelijk loopt het zilververvoer via zeilschepen naar Europa.†

Zilverroute piet hein

Dankzij piraterij en kaapvaart † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † † †(Piet Hein, 1628, die vervolgens wordt aangesteld om kaapvaart te bestrijden) maar indirect ook dankzij doorvoer naar ArabiŽ en AziŽ profiteert de breder vertakte Hollandse koopvaardij volop van zilver.

In vroegere eeuwen hadden PolynesiŽrs reeds vele routes ontdekt in grote delen van de Stille Oceaan.†

Maar met behulp van een Afrikaanse gids knobbelt de Baskische navigator Andrťs de Urdaneta vervolgens twee routes uit die op juiste tijden gebruik kunnen maken van opkomende passaatwinden:


Route Veracrus naar Sevilla


1. De†‘Galeůn de Manila’†voer van Acapulco aan de westkust van Mexico…. westwaarts via de Stille Oceaan…. naar Manila op de Filipijnen – en retour.

2. De ‘flota de Indias’ van Veracruz aan de oostkust van Mexico… oostwaarts via de Noordelijke Atlantische Oceaan…. naar Sevilla in Zuid Spanje – en retour.


Route to Acapulco 2


Eind zestiende eeuw is Spanje het rijkste land van Europa. De macht-hebbende Iberische Habsburgers besteden het leeuwendeel van de gigantische inkomsten aan het afschermen en in stand houden van hun eigen belangen en macht. Met zo ongeveer elk land naar elke richting voeren ze oorlog.

Toch weet Spanje het goudgerande zilvermonopolie, de zogeheten tornaviaje(terugweg) tussen haar West- en Oost-Indische koloniŽn, zo’n twee en halve eeuw te handhaven (van†1542 tot 1798).


Zilver route kaart  2 kopie


Door de aanhoudende stroom van zilver naar AziŽ en vervolgens goederen naar Europa, ontstaat er een inflatie van anderhalve procent per jaar. Nu klinkt dit niet als bijzonder, maar in die tijd is het een ongekend en onbegrepen verschijnsel.

Toch zijn er al in 1497 vorstenhuizen geweest die prijsstijgingen probeerden op te lossen door in hun zilvermunten meer koper te verwerken. Op de korte termijn weliswaar winstgevend, maar weldra nam behalve de waarde ook het vertrouwen af.

Een directe oorzaak van grote prijsschommelingen van goederen is het soms hoge aantal scheepsrampen. Of het uitbreken van besmettelijke ziektes als de pest. In dergelijke perioden staan overlevenden vaker zelf op het land om voedsel te verbouwen en spelen betaalmiddelen een heel beperkte rol.


Galjoen geheel

Deze en volgende tekeningen door Adolfo Arranz en Marco Hernandez (zie einde).


De retourvloot, de zogeheten†tornaviaje, steekt vanaf 1565 jaarlijks twee keer de Stille Oceaan (Pacific) over. De galjoenen zijn dermate groot en sterk dat niet veel later ťťn keer per jaar volstaat.

Galjoen kannonnen kopie

Van Acapulco naar Manilla liggen de schepen zwaar te water door het gewicht aan zilver. Van Manilla naar Acapulco zijn ze tot de nok toe geladen met thee, zijde, porselein, parels, ivoor, edelstenen, specerijen, Bengaals potassium nitraat (voor buskruit), Indiaas textiel en opium.

Galjoen ontwikkeling

De Spaanse galjoenen lijken op de gangbare Europese ontwerpen maar worden op de Filipijnen gemaakt en zijn van een veel hogere kwaliteit.†

Alleen al het tropisch hardhout blijkt zoveel beter bestand tegen rot en insectenlarven. De clou is echter dat de scheepsbouwers zelf in het achterland het benodigde hout uitzoeken.

In totaal zijn er zo’n zesduizend man betrokken bij het verzamelen van al het hout voor ťťn galjoen.


Boomvormen

In de jungle zoeken ze niet alleen naar de meest geschikte houtsoort, maar ook naar de juiste boomvorm voor een mast of een kiel.†

Deze vakkundige voorselectie maakt elk galjoen beter bestand tegen zeestormen – en eventueel kanonnenvuur onderweg.


Bouw galjoen 2


Tegen 1700 zijn de Filipijnse galjoenen ’s werelds grootste zeeschepen. Elk schip telt gemiddeld vierhonderd man aan boord. Ongeveer de helft daarvan bestaat uit officieren en ambtenaren. Zeelieden, schutters en soldaten vormen de andere helft.†


Galjoen crew

De laatsten komen voornamelijk uit AziŽ, slechts enkelen van hen zijn van origine Spaans of Europees. Aan boord bevindt zich ťťn zogeheten zilver-meester.†De Spanjaard die de verantwoording heeft over de vele kistjes met zilver.


Galjoen kerstmis


Zilverroute op zee begrafenis - versie 2kopie

Bij gunstige wind duurt de zeetocht van Acapulco naar Manilla anderhalve maand. Andersom, van Manilla naar Acapulco, kan de reis echter zes maanden duren.†

Dan ontstaan er geregeld ernstige voedsel- en gezondheidsproblemen.

Gemelli Careri Aztec map

De Italiaanse wereld-reiziger Gemelli Careri (1651-1725) schrijft in zijn verslag Giro del Mondo dat geen galjoen vrij van jeuk is en het voedsel nimmer zonder vliegen of ander ongedierte. Hij verbaast zich erover hoe zee-lieden de oversteek intens vervloeken maar een maandje later toch weer bijtekenen voor een volgende retourreis.

‘Ze herinneren zich kennelijk het leed niet meer. Als vrouwen na bevalling.’

Gemelli Careri map mexico stad

Kennelijk kan Careri zich niet voorstellen dat zeelieden doorgaans aan wal weinig te zoeken hebben. Ze hebben er niets en niemand, behalve misschien dat liefje (of hun moeder) van die tatoeage. Het scheepsleven is hun wijze van leven Ťn overleven, het schip hun honk.


Zilverroute op zee windstilte - versie 2kopie

Deze en volgende tekeningen door Adolfo Arranz en Marco Hernandez (zie einde).


Galjoen aankomst

Heel Acapulco loopt uit en juicht langs de kade als het jaarlijkse galjoen aanlegt. Maar pas nŠ de hoogmis kunnen de markten en feesten beginnen. De aankomst verandert het kleine houten vissersdorp – volgens getuige A. van Humboldt in 1803 – gedurende een paar weken in ‘de roemruchtste markt ter wereld’.


Acapulco haven


Na afloop moeten de goederen naar de andere kant van de Midden-Amerikaanse istmus worden vervoerd, naar Mexico-Stad. Deze Camino de China route blijft opmerkelijk genoeg twee en halve eeuw hetzelfde oude bergpad dat slechts met behulp van muilezels is te overbruggen.


Muilezels

Acapulco mocht dan volgens Careri niet meer zijn dan ‘een vissersdorpje van hout, leem en stro’, Mexico-Stad is voor de komst der Spanjaarden reeds een welvarende stad met cultureel aanzien.†

Onder de naam Tenochtitlan werd het in 1325 door de Azteken gesticht. Reeds in 1535 bezit het een drukpers, verschijnen er boeken over Aziatische gebieden als de Filipijnen of China en telt het twee universiteiten.

In de 16de en 17de eeuw wordt Mexico-Stad de rijkste plek ter wereld. Twintig procent van de zilveropbrengst mag van de Spaanse Kroon achterblijven om de mijnen te ontginnen – en om haar conquistadores loyaal te houden.

Inwoners sieraden

De Spaanse wet had evenwel verordonneerd dat ook in de koloniŽn iedereen gekleed over straat diende te gaan – en dat doen ze er dan ook. Populair zijn de met diamanten bezette hoeden, kragen van parels, hemden van zijde en met goud of zilver gegespt schoeisel.

Bishop Zumarraga

’Zijde is hier zo gewoon,’ rapporteerde bisschop Juan de ZumŠrraga al in 1529 aan Karel V, ‘dat arbeiders en bedienden van de lagere klassen alsmede hun vrouwen en minnaressen, maar ook oude vrijsters hier in zijde gekleed gaan met hoedjes, kielen, rokken en omslagdoeken.’

Ook de Engelse priester Thomas Gage schrijft in zijn verslag van 1625 minachtend over het ijdele vertoon in New Spain.†

Thomas Gage

Hij schetst brede straten met opzichtige rijtuigen ‘waarvan enkele beslist meer kosten dan een koninklijke wagen in Madrid of in welke christelijke samenleving dan ook.†Hier schroomt niemand om zijn koets op te sieren met goud, zilver, zijde bekleding of zelfs porseleinen vazen.’


Parian Mexico Stad


Meer dan honderdduizend handelaren, zeevarenden, bediendes en slaaf-gemaakten steken gedurende deze twee en halve eeuw de Stille Oceaan over.†

Reeds in 1667 telt Mexico-Stad een honderdtal barbieren. De vele goudsmeden komen oorspronkelijk uit India of China. De grote markt in het centrum van Mexico-Stad krijgt dezelfde naam als het Chinese district in Manilla: PariŠn.†


China town Manila

Deze en bovenstaande tekeningen door Adolfo Arranz en Marco Hernandez (zie einde).


Maar het zijn de conquistadores die de dienst uitmaken.†Niet anders dan bij de Hollandse of Engelse kaapvaardij kent de Spaanse variant een hoog gehalte aan gajes, gebroed, gepeupel, gespuis, geteisem, janhagel, rapaille, schorem, schuim, tuig, uitvaagsel, etcetera, maar dan in het Spaans.


wereldbevolking - 1750


Om de mondiale verhoudingen duidelijk te houden: hoe winstgevend de Spaanse handel tussen de Filipijnen en Mexico ook is, de binnenlandse economie van China blijft aldoor groter – en breder georiŽnteerd.†

Het zijn ook niet zozeer de Europese markten als wel de ontwikkelingen in Noord- Midden- en Zuid Amerika die de galjoenen twee-en-halve eeuw varende houden.


Potosi - versie 2kopie

Potosi

De feitelijk winstmaker voor Spanje is uiteraard het feit dat het inleg-kapitaal dankzij roof en slavenarbeid goedkoop of nagenoeg gratis kan worden aangevuld. Mexico-Stad groeit uit als de thuishaven voor vele Spaanse†conquistadores.

'De conquistador (de Spaanse term voor 'veroveraar') was een soldaat, ontdekkingsreiziger en avonturier. Een groot deel van Latijns-Amerika en de Filipijnen werd door de conquistadores in de 15e tot de 17e eeuw onder Spaanse controle gebracht.

Nadat Columbus de Amerika's had ontdekt, stuurde Spanje al snel expedities uit om de Nieuwe Wereld te veroveren en te evangeliseren. Circa dertig procent van hen waren hidalgo's en behoorden tot de verarmde adel. Door af te reizen naar Latijns-Amerika en de Filipijnen hoopten zij het fortuin te maken dat ze in Europa niet konden krijgen. Veel conquistadores kwamen uit Extremadura (zuid-west Spanje).†-†Wikipedia


Schilderij Pedro Lira


'Aanvankelijk gingen de conquistadores tekeer als ware roofridders en mishandelden de inheemse bevolking van de regio op gruwelijke wijze. De indianen werden uitgewrongen en van hun waardevolle bezittingen beroofd, misbruikt, tot slavernij gedwongen en uiteindelijk vaak zonder pardon gedood en hun steden werden vernietigd. Hierdoor zijn veel culturele centra van onder meer de Inca's en de Azteken verdwenen.

Er waren echter ook Spanjaarden die tegen deze misdaden in opstand kwamen. Als gevolg daarvan werd in 1542 een nieuwe koloniale wet aangenomen, waarin werd getracht de indianen in Latijns-Amerika beter te beschermen. Maar voor veel indiaanse gemeenschappen kwam die wet al te laat. Nog veel drastischer voor de bevolking waren de vele ziektes die de veroveraars meebrachten en waartegen de inheemse bevolking aanvankelijk geen weerstand had. Naar schatting verminderde de Indiaanse bevolking binnen korte tijd met 90%.†-†Wikipedia


Potosi Zilver route


In 1546 stuit commandant Juan de Tolsa met z’n Spaanse soldaten op nog tamelijk onontgonnen zilveraderen in het droge, dunbevolkte† Zacatecas. Binnen een paar jaar vlamt er de zilverkoorts op. Mijnen worden aangelegd, omringende samenlevingen dienen gereedschappen, voedsel en kleding aan te leveren, er wordt een negorij uit de grond gestampt.

Een groot probleem blijft aldoor echter de behoefte aan arbeidskrachten.

'De eerste epidemie (pokken) brak uit in 1520 en halveerde de Azteekse bevolking. Deze epidemie werd gevolgd door griep, mazelen en cocoliztli (1545–1548, 1576-1578) (waarschijnlijk de pest). Van de 25,2 miljoen inwoners die Mexico naar schatting in 1520 had, waren er in 1623 nog slechts 0,7 miljoen over, ofwel een bevolkingsdaling van 97% in een eeuw tijd. Pas rond 1950 bereikte Mexico weer het bevolkingsniveau van 1520.'

'Het vice-koninkrijk Nieuw-Spanje was van alle Spaanse koloniŽn de belangrijkste inkomstenbron voor Spanje, met de belangrijke zilvermijnen van Guanajuato en San Luis PotosŪ.'

'Om de Spaanse conquistadores te betalen werden grote stukken land met de bevolking die erop woonde toegekend aan de veroveraars. Dit systeem, waarin de eigenaar van het land recht had op de opbrengst en de inheemse bevolking voor zich mocht laten werken in ruil voor hun bekering, stond bekend als encomienda. Hoewel indianen officieel als Spaanse onderdanen golden en daarom geen slaaf konden worden, kwam dit systeem in feite vaak neer op slavernij.'

'Geschokt door de uitwassen van dit systeem stelde bisschop Bartolomť de Las Casas, een bekend pleitbezorger voor de indianen, voor slaven uit Afrika aan te voeren om de indianen te vervangen. Nadat Las Casas zag dat deze slaven zo mogelijk nog slechter behandeld werden, kwam hij hierop terug. De opbrengsten van de encomiendas en de zilvermijnen, waarin eveneens indianen en zwarten werden gedwongen te werken, financierden voor een groot deel de Spaanse contrareformatie.'

'De conquistadores brachten naast ziekten ook het rooms-katholicisme met zich mee. Vrijwel direct na de verovering werden priesters overgescheept en de bevolking werd schijnbaar snel bekeerd. Vanwege de traditie van de reconquista, de verdrijving van de islamitische Moren uit Spanje was de Katholieke Kerk praktisch een tak van de Spaanse regering.'Wikipedia

'Men kwam er echter snel achter dat de inheemse bevolking de "God van de Hemelen", of "Hij waardoor wij allen leven", zoals ze de Christelijke God noemden, slechts als een van de vele goden in hun pantheon hadden opgenomen. Hierna volgde een tweede golf missionarissen, die poogden de oude geloven volledig uit te roeien, daarmee ook veel kennis van de Meso-Amerikaanse beschavingen vernietigend. Duizenden codices (geschriften) werden vernietigd, tempels werden afgebroken en herbouwd tot kerken. Zelfs de seksuele voorlichting van de Azteken werd opzijgeschoven en bepaalde voedingsproducten die geassocieerd werden met religie verboden. De Spaanse Inquisitie kwam naar Mexico als de Mexicaanse Inquisitie om ongerechtigheden binnen het geloof uit te wissen.'

'In sommige gebieden werden de indianen uiteindelijk gelijk aan kinderen verklaard, en het werd hen verboden te leren lezen en schrijven, zodat ze altijd afhankelijk waren van Spanjaarden. Uiteindelijk werd vrijwel de hele bevolking bekeerd, maar het Mexicaanse katholicisme heeft nog duidelijk elementen van de Meso-Amerikaanse religies behouden. Zo wordt er in Mexico buitengewoon veel aandacht besteed aan heiligen, die dan ook als opvolgers van de oude goden worden gezien. De opvallendste en populairste heilige in Mexico is Onze-Lieve-Vrouw van Guadalupe, die in 1531 zou zijn verschenen aan Juan Diego. Zij wordt wel gezien als voortzetting van de cultus rond de Azteekse vruchtbaarheidsgodin Tonantzin.'

'De samenleving was ingedeeld in een rigide standensysteem gebaseerd op etnische afkomst, de zogenaamde castas. Bovenaan stonden de peninsulares, of Europese Spanjaarden.

Dit waren de Spanjaarden die in Europa waren geboren, in de kolonie bestuursfuncties uitvoerden, en na afloop terugkeerden naar Spanje. Zij vormden minder dan een procent van de bevolking, maar hadden vrijwel alle macht in handen. Vrijwel alle onderkoningen waren peninsulares.†

De tweede groep werd gevormd door de creolen (criollos), of Amerikaanse Spanjaarden. Dit waren afstammelingen van kolonisten en conquistadores. Hoewel zij doorgaans de welvarendste groep waren (peninsulares mochten in de kolonie geen grond bezitten, om er zeker van te zijn dat hun loyaliteit bij Spanje bleef) waren de hoogste machtsposities voor hen in feite onbereikbaar. De criollos vormden zo'n 20% van de bevolking.†

De derde groep bestond uit een omvangrijke hoeveelheid mengvormen van Spanjaarden, indianen en zwarten. De voornaamste groepen waren mestiezen (blank+indiaan), mulatten (blank+zwart) en zambo's (zwart+indiaan), maar ook hiertussen bestonden mengvormen. Dit was tijdens de koloniale periode de snelst groeiende groep, bij het uitbreken van de Onafhankelijkheidsoorlog viel zo'n 20% van de bevolking hieronder. Verschillen in macht en welvaart binnen deze groep waren aanzienlijk.

De vierde op de ladder – gedurende de hele periode de grootste groep†– waren de indianen, zo'n 60% van de bevolking. Zij stonden net boven de slaven en vormden de armste groep. Overigens was het meer cultuur dan etniciteit dat bepaalde of een persoon indiaan was of niet; wanneer een etnisch volledige indiaan zich in een koloniale stad vestigde en zich aanpaste aan de koloniale levensstijl, werd hij doorgaans als mesties beschouwd.

Helemaal onderaan de maatschappelijke ladder – buiten het systeem van de castas stonden de slaven, bestaande uit zwarte Afrikanen. Deze groep was nooit echt groot, nauwelijks een procent van de bevolking behoorde hiertoe. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de Verenigde Staten, waar eenieder met ook maar "een druppel niet-blank bloed" als niet-blank werd beschouwd, werd in het koloniale Mexico iedereen die voor minder dan een achtste deel niet-blank was als criollo beschouwd.–†Wikipedia

Een deel van de handel† – met name textiel – gaat naar Midden- Zuid- en Noord-Amerika. De overige goederen (zijde, kruiden, porselein enz.) gaan in het vissersdorpje Veracruz aan boord van de zogenoemde ‘Indiase Vloot’.

Sevilla

Via de Golf van Mexico en de Noordelijke Atlantische Oceaan zeilt deze vloot naar Spanje. In verband met het innen van belastingen door de Casa de Contrataciůn is Sevilla de wettelijk verplichte haven voor laden en lossen.


Reaal Zilverplaatje

In eerste instantie verlaat het zilver Mexico niet als munt maar gegoten tot staafjes van 37 gram (1 tael of liang).†

Omdat de Spaanse Kroon zilver in staafjes- of broodjesvorm als handelswaar aanmerkt en er derhalve meer belasting op heft, slaat men er in Mexico ‘munten’ van.†

Althans, met een grof beeld of wapen slaat men platte onooglijke plaatjes tot een soort tussenvorm.†

Ze zijn verre van identiek aan elkaar. Het gaat immers niet om handelbare munten maar om verhandelbare eenheden zilver met een vast gewicht (3,4335 gram) en stabiel intrinsiek gehalte (93%).

In 1728 standaardiseert Spanje per wet een nieuwe munt met het gewicht van acht van dergelijke plaatjes: de Real de a Ocho (27,47 gram, 930/1000 aan gehalte), alias de Peso of Spaanse Dollar (afgeleid van het Duits-middeleeuwse Thaler, ook te herleiden naar de Hollandse daalder). Deze Spaanse Reaal van Achten voorziet men van een ribbelrand tegen het ‘snoeien’ van de munt om schilletjes zilver te vergaren.†

Een gouden greep.

De duidelijke opdruk, het vaste gehalte en de stevige ribbelrand maken de Spaanse reaal tot een overal geaccepteerde munt. Alsof men wereldwijd op een dergelijk betrouwbaar betaalmiddel zat te wachten.

munten

Pas later brengt Engeland de zilveren rupee uit, Holland de zilveren gulden en rijksdaalder en de VS de Trade dollar, maar die worden nimmer zo internationaal gebruikt als de Spaanse reaal.

munt andere ribbel kopie

Bij machtswisselingen krijgen bestaande munten doorgaans een nieuwe opdruk. Door de eeuwen heen verdwijnen zilveren kunst- en gebruiksvoorwerpen geregeld in het vuur om oorlogen te financieren en eigen munten te slaan.

Het intrinsieke deel aan zilver blijft dan niet per se hetzelfde. Als de nieuwe munt groter, zwaarder en indrukwekkender moet zijn, raakt het gehalte meestal verdund.†

Ook wanneer de marktprijs van zilver stijgt, verdwijnen er munten uit omloop. Om een nieuwe munt ‘slijtvaster’ te maken, past men het zilvergehalte maar al graag aan. Aan het eind van de negentiende eeuw dragen staatsmunten gemiddeld nog zo’n 72% zilver in zich.

Zilver gehalte in gulden

In de nacht van 26 september 1936 verlaat de Nederlandse regering de goudstandaard: je kunt bij de Nederlandse Bank je papiergeld niet langer inwisselen voor baar goud.†


Historiek

'Het tijdperk dat, voor zover we historische bronnen hebben, begon in MesopotamiŽ, is beŽindigd in Den Haag.

Je zou denken dat het loslaten van de goudstandaard te maken heeft met de algehele oorlogsdreiging in Europa, maar nee, we zijn terug bij het begin, ook hierin waren we – volgens sommige historici – weer eens Nedercentrisch groots.

Diep in de nacht van 26 op 27 september 1936 besloot de Nederlandse regering, onder aanvoering van minister-president Hendrikus Colijn, om de gulden los te koppelen van het goud. Dit in navolging van wat alle andere landen in de jaren ervoor deden.

Terwijl het ene na het andere land de koppeling tussen eigen munt en goud liet vallen, bleef Nederland stoÔcijns strijden voor de gave gulden maar toen de enige twee overgebleven bondgenoten in die nobele monetaire strijd (te weten Frankrijk en Zwitserland) het bijltje erbij neerlegden, op respectievelijk 25 en 26 september 1936, werd de Nederlandse positie onhoudbaar.

Met pijn in het hart adviseerde de ene koene monetaire ridder, Leonardus Trip, toenmalig President van De Nederlandsche Bank (DNB), de andere, minister-president Colijn, dat het over en uit was.' Historiek 26 sept 2016

Anno 1967 verdwijnt ook het laatste restje zilver uit het Nederlandse geld. Te betwijfelen valt of daarmee ook het millennia oude vertrouwen in edelmetaal is verdwenen, gezien hoe velen wereldwijd aldoor nog een deel van hun vermogen in edelmetaal belegt. In vele landen heeft men meer vertrouwen in edelmetaal dan in de eigen munt.


Brok zilver


Een aantal jaren terug verzoekt een Duitse kennis, als elk jaar badderend te Zandvoort, om een klein plaatje goud over te nemen. Zo’n plaatje met stempels en nummers. Afkomstig uiit Zuid-Afrika. De oude man draagt het altijd bij zich voor het geval hij ergens accuut om geld verlegen zit. Zoals nu, kennelijk.

Na een koppie thee en vertrek vraagt een Amerikaan die de overdracht gade sloeg, waarom ik het kocht: ’Wat moet je ermee?’

- †Ach, misschien komt het ooit van pas.†As a last ticket out, grap ik.

Even kijkt hij onbewogen voor zich uit en zegt ten slotte op vlakke toon:

‘Dan kun je beter een pistool aanschaffen.’



Zilverroute the China ship


Tijdens het eerdere schrijven over de reis van Samuel van de Putte stuitte ik op het kleine maar bondige boekje The Silver Way.†

Begin dit jaar liet de South China Morning Post de inhoud – aan de hand van een enkele toenmalige scheepsreis – uittekenen doorAdolfo Arranz en Marco Hernandez.†

'Globalisation is thought to have its beginnings in the 16th century when the Spanish silver dollar went transcontinental. Its acceptance as common currency arose when Spanish navigators in the Philippines established a circular shipping route, known as the tornaviaje, between Asia and the Americas. More than 250 years of uninterrupted trade ensued between Asia and the rest of the world. And the ships playing this route were known as China Ships.'

Voor meer van hun tekeningen en reisbeschrijving zie hier de betreffende afleveringen van de†South China Morning Post.


Credentials - drawingsThe Silver Wat








Blog Inhoud

Home


2. Waarom toen die ene foto daar… in Japan


Japan in de lente


I LOVE JAPAN


Van Wolferen Japan

‘Volgens mij hebben jullie het daar heerlijk,’†mailt een vriendin,†‘en verdwijnt Van Wolferen al†’n beetje naar de achtergrond en nemen de zintuigen en voelsprieten het over.'

Vroeg op een zondagochtend stappen we in de metro van Tokyo. Tegenover ons snurken twee jongelingen tijdens alle twaalf stations die wij afleggen.†

Ze gaan gekleed in het zwart met ergens een stropdas.


salarymen - 2 studenten


Zonder Van Wolferens meesterwerk over Japan had ik wellicht twee doorgezakte studenten tegenover me gezien. Nu vermoed ik dat het jonge†salarymen†zijn die gisterenavond met kantoor verplicht doorzakten. Daarna werd het te laat om terug te reizen naar hun nog net betaalbare slaapplaats aan de rand van de stad.

Ze blijven metro-rondjes slapen tot het tijdstip aanbreekt dat ze weer fris-vroom-en-vrolijk mogen aantreden.

Later zie ik enkelen onder hen die bij de aankondiging van een volgend station wakker schrikken en vlug een vochtige tissue†openscheuren om hun gezicht, hals en handen snel nog wat op te schonen.

この部分の終わり



- takeshita dori meisjes 3 - versie 2


Takeshita is een smalle, drukke straat in Tokyo die naar een belangrijke tempel leidt. Tussen traditioneel geklede gelovigen winkelt er veel jeugd.†

Een bepaald type jong meisje valt op: kort rokje,†blote†beentjes met ogenschijnlijk nog wat babyvet... onmogelijk hoge schoenen of veel te grote gympen... strikjes, speldjes, beestjes... Alles uitgevoerd in zoete pastelkleurtjes.†

Hun lange haren zijn vaak gebruind of geblondeerd. Hun gezicht is soms wit geplamuurd, waartegen de zwaar gestifte lippen fel afsteken.


- takeshita dori meisjes 2 - versie 3


‘Kijk toch, hoe vreselijk hun huid er onder lijdt!’ zegt een lage, luide stem geÔrriteerd. Ik hoef niet om te kijken om te weten dat de spreker zwart en Amerikaans, maar zie daardoor wel dat hij ronduit boos is.†

Verontwaardigd wijst naar het gebleekte uiterlijk van een van de meisjes. Kennelijk vat hij haar verschijning op als een persoonlijke belediging.†

Het meisje giechelt wat met een vriendinnetje om de aandacht en huppelt weg.

Een kwartiertje verderop liggen in een winkel allerlei maskertjes, voornamelijk uit het No theater.

†Het enkele vrouwelijke masker tussen al de traditionele mannen en monsters is maagdelijk wit. Als het gelaat van een geisha.†

Na de tweede wereldoorlog werd alles Japans weggezet als namaak en na-aperij. Antroposofen noemden het land van de opkomende zon echter een typisch maanland: weerspiegeling van het werkelijke licht – zijnde †wij dus. Ze maakt ook onderscheid tussen onze †ik-cultuur versus hun†gij-cultuur; om verkeerde redenen kon ik me daar wel wat bij voorstellen.

Een paar decennia later kreeg Taiwan die rol toebedeeld en momenteel kleeft het label aan China, Korea of Wherever.


White Bright Beuatiful


Maar identificeert men zich in Japan eigenlijk wel met het†blanke†ras?†

Japan is stellig een xenofobische samenleving. Als een eiland versus de rest van de wereld.†

Mogelijk ontstond die houding lang geleden uit verdediging (met name tegen het grote, volkrijke buurland China en Korea).†


- Meisjes


Evenals vele andere culturen koestert men een sterk superioriteitsgevoel. Al krijg je in het nationale oorlogsmuseum-annex-tempelcomplex de indruk dat het zacht gezegd een tikje ernstiger is dan bij alle overige†we-chosen†of†we-first†politiek.

jeugd - versie 2


Het koesteren van een lichte huid gaat beslist niet over vereenzelviging met het blanke of witte ras maar louter en alleen met de moderniteit, status en rijkdom van†de†eigenelite.

- takeshita dori meisjes - versie 2

De geblondeerde, zoet gekleurde meisjes schreeuwen dat ze van welgestelde komaf zijn.

Dat zij zich eveneens het permanente shoppen kunnen permitteren.†


Desnoods door - openlijk -†aan te knopen met een sugardaddy

+ Meisjes zebrapad


この部分の終わり



netsuke mueseum


Netsuke japan 3

Oorspronkelijk hadden netsukes een functie als gebeeldhouwde knopen om een ceintuur mee vast te maken. Ze vaak knap en geestig gesneden.†Uit bijzondere houtsoorten, ivoor, hoorn of steen bijvoorbeeld.†

netsuke

Doorgaans stellen ze theater, religieuze, samoerai of mytholo-gische figuren voor.†

Ook waren er voorheen wel kunstenaars die langs de dorpen trokken om ter plekke een wens in hout, been of ivoor te verbeelden.†


netsuke museum maskers


netsuke - tekst


The National Museum in Tokyo heeft zowel keizerlijke als volkse collecties. In een eenvoudige, kleine vitrine staat bijgaand beeldje van twee bejaarden op hun knieŽn.†

De bijgaande tekst luidt: Polishing the heart.†


'Polishing the heart' - versie 4


Twee oudjes die hun†gezamenlijk†hart oppoetsen. Wat een prachtige metafoor voor het onderhouden van een relatie tot de dood erop volgt. Aandoenlijk.

Misschien raak ik wat overenthousiast doordat de netsuke een van de spaarzame voorwerpen in het museum die me ontroeren. Wat mij betreft lijdt de collectie nogal aan de kille schoonheid van uitgekiende stilering.


museum scroll 2 - versie 3


Jammer genoeg staat de netsuke niet in het museumboek afgebeeld. Ik loop terug en neem - heimelijk - een foto. ’s Avonds doe ik de foto bij enkele emails als bijlage. Inclusief titel.

‘Prachtige netsuke,’ reageert een vriendin, taalkundige van beroep. ‘Maar zou het kunnen dat je de letter h aan het eind vergat?’

Polishing the hearth? De plaat poetsen, de plaat van de open haard..?

Een beetje ontgoocheld zoek ik de foto van het kaartje op.†

Geen h. Foutje van het museum..?†

Twee verliefde oudjes was vast ongepast emotioneel vertoon.


'Polishing the heart' - versie 2


この部分の終わり



rij wachtenden - versie 2


Bij sommige winkels staan lange rijen wachtenden.†Men wacht dankzij reclamestunts van grote merken of dankzij mondreclame bij kleine chocolaterieŽn en taartenwinkeltjes.†

queue in de rij - versie 2

Overal ter wereld zou een ondernemer die elke dag een rij voor z’n deur ziet staan, extra personeel aannemen.†Opdat er geen klanten weglopen uit de rij aan de kassa.


METRO TREIN QUE WACHT RIJ - versie 2

Hier wordt duidelijk anders geredeneerd. Geen betere reclame dan een rij wachtenden voor je deur. Desnoods met personeels- of familieleden ertussen.†

De klant als gratis figurant die ook nog eens wil kopen…†

この部分の終わり



Platteland huizen


Nergens langs de straten staan vuilnisbakken. Nergens langs de straten zwerft vuil. Iedereen houdt z’n spullen bij zich. De straat is publiek domein, waarom zou jij die mogen vervuilen.


Beeld kapje straat


Je mag niet op straat parkeren en dus ook niet roken. Of een cafť of restaurant dat binnen toestaat, moet het zelf bepalen. Eethuisjes waar bedrijven hun salarymen fÍteren, staan niet zelden blauw van de rook.

Aangezien weinig straten tegels of borden hebben zoals hieronder, zal deze voor buitenstaanders zijn bedoeld.


Anti roken


Als dit stukje triviaal overkomt, dan heb ik de verkeerde voorbeelden gekozen of niet goed verwoord. De opvatting van publiek domein leek me uiterst bepalend in het sociale verkeer.


Huisjes platteland

この部分の終わり



Evenmin triviaal.

toilet knoppen

Koud, lauw of warm? Sproeier of bidet? Hard of zacht? En dan de bibs nog even droog fŲhnen…?†

Mmm….

Tevergeefs zoek je naar een spoelknop. Dan de deksel maar dicht – et voila, het klinkt alsof ie spoelt. Even checken. Het spoelen stopt weer meteen.†

toilet 2

Een koelkastlampje-kwestie.

Niets went zo snel als luxe. Zelfs een voorverwarmde bril. Er zijn in Japan echter poepdozen en laten we zeggen: des boÓtes de caca.

Overvallen door al die rauwe vis dagelijks, vliegt Ais het toilet van een chique warenhuis binnen. Zodra hij de deur van de zwart gemarmerde ruimte opent, gaat boven het toilet een romantisch lichtje aan. De toiletdeksel opent uit zichzelf, welwillend rťceptief. Het geklater van een watervalletje klinkt op. Om de aangrenzende boÓtes de caca van elke decharge audible te vrijwaren.

執着した肛門†anale obsťdť†

'Dit conflict kan rustig en ontraumatisch verlopen, maar ook heel intens en onstuimig.' (Wikipedia)

Naast het toilet zit een keuzeknoppen-paneeltje op ooghoogte aan de muur. Hij selecteert een muziek-icoontje. Ergens vanuit een bovenhoek zwelt Air van Bach aan.

Gelukkig maar.


Roltrap schoonmaker


Kennelijk gaat het goed samen met mysofobie oftewel smetvrees. Hoe moet je het anders duiden dat er op zovele publieke plekken gratis te gebruiken pompjes met ontsmettingsgel staan.†

Op de balie van het hotel en van een bank (kan ik me wel iets bij voorstellen) of bij binnenkomst in een museum (niet, je mag immers nergens aanzitten).

この部分の終わり



kapje metro


Het gebruik om bij verkoudheid een mondkapje te dragen, lijkt me aanvankelijk zeer sociaal. Zelf-opofferend zelfs, want je kunt jezelf bij elke kuch of niesbui her-infecteren.

Omdat bacteriŽn hun weg naar anderen eveneens via voorwerpen vinden, dragen velen er tevens dunne handschoentjes bij – met name vrouwen.†

Sociaal, zeker. Maar het zegt tevens: fysiek contact niet gewenst. Dat kan tot verbijsterende tafereeltjes leiden. Zo vroeg ik in een grote hal aan een dame naar het toilet. Ze deed de rechterhandschoen uit, wees me de richting en trok vervolgens de handschoen weer aan.


kapje salarymen trein metro 2


Slechts sporadisch hoor ik echter iemand achter al die kapjes niezen of proesten. Mogelijk dragen velen de mondkapjes vooral tegen luchtvervuiling. Maar waarom binnen bankkantoren, politiestations of shoppingmalls?†

Mettertijd vermoed ik dat mondkapjes vaak als maskertjes functioneren. Om jezelf weg te cijferen of wat minder individu te zijn. Om onopvallend aan je dagelijkse verplichtingen te voldoen maar minder verantwoording toebedeeld te krijgen.†Je wordt immers veel minder aangesproken.

この部分の終わり



trein verdiepingen - versie 2


Met een nonchalante blik lopen reizigers de gigantische hal binnen, laten hun ogen even langs de gestapelde schijven met vertrektijden glijden en vinden kennelijk het juiste perron in een van de vier onder elkaar liggende tunnels en lopen dan weer verder.

In de weerspiegeling van een stalen wand zie ik†temidden van al het voortsnellende volk†een oude, ontheemde man stil staan.†

Met half open mond staart ie terug.†

Niet langer van deze wereld.


Station plattegrond japan


この部分の終わり




shinto philospher's path - versie 2


Om het dagelijks levensgeluk te masseren, richt men zich doorgaans tot shinto. Deze’ weg der goden’ is het geheel aan geloven dat door de eeuwen op het Japanse eiland tot bloei kwam.†

shinto - boomgod 2

Simpel samengevat: een mengelmoes van animisme, sjamanisme, spiritisme en andere stromingen.†




Begraafplaats japan 2


Bij wensen, verlangens, liefde, tegenslag of ziekte heeft Shinto veel te bieden, maar bij de dood staat het enigszins met lege handen.†

Hoe nader het einde, des te liever men zich daarom richt tot het boeddhisme, dat naar verluid een gunstige reÔncarnatie kan bewerkstelligen.

Shinto voor nu, boeddhisme voor later.


Begraafplaats Japan


Gevolg is dat kloosters en tempels de meeste legaten toevallen. Ze staan er goed onderhouden bij, zij het doorgaans wat leeg en verlaten.


tempel japan 3

De Dalai Lama mag graag grappen dat ‘het boeddhisme de enige democratische religie is want iedereen kan boeddha worden’ – al is†boeddhisme†geen religie en verlichting geen kwestie van worden.


tempel japan


Levensgeluk wordt kennelijk vooral geassocieerd met warmte.


shinto - versie 2


この部分の終わり




Tuinen 1


Een vrouw knipt een oude boom bij. Thuis heb ik precies zo’n tangetje, dat ik bewaar voor fijn werk als het doorknippen van een rijgdraad en zo.


tuinen stel


De tuin werd in de vijftiende eeuw aangelegd.

tuin tekening

De bomen en de mensen zijn vele keren vervangen maar de tuin bleef hoe dan ook hetzelfde.†

Een houtsnede uit de begintijd geeft er langszij akte van.


Nergens hangt een stilte bordje. Zou ook overbodig zijn. De stilte die hier hangt is streng van zichzelf. Elk opstandig kiezeltje zou je onmiddellijk kunnen aanwijzen.


japanse tuinen 6


Een bevriend, abstract-werkende kunstenaar merkte ooit op: ‘Je moet de natuur niet in woord of beeld willen weergeven – die is al perfect.’


Boom takken


Japanse tuinen zijn een vorm van samenwerken met de natuur om menselijke symboliek weer te geven.†


Tuinen werker


Misschien is er pas later betekenis aan toegevoegd,†wat maakt het uit.


Tuinen ondersteunde bomen


Zoals hŤt symbool van het boeddhisme: de lotus die uit de modder en door het donkere water zich aan de oppervlakte groeit om zich in het zonlicht te ontvouwen.


Boom ondersteund


Het cultiveren van betekenisvolle tuinen stamt – even als Zen (Chen) - oorspronkelijk uit China. Tijdens de opvolgende eeuwen van isolatie verfijnde Japan de uitvoering ervan.†


tuin sandalen


De eerste buitenlanders die halverwege de negentiende eeuw de tuinen zagen, stonden verbijsterd en schreven er in diepe bewondering over naar huis. Japon en Zen kregen een magisch-mystieke klank in kunstenaarskringen van Wenen tot Parijs.


tuin 3 kopie


Het lijkt me zonneklaar dat deze tuinen binnenlands evenzo een vijftiende eeuwse shogun of boer met verbazing vervulden – en verstilden.

Kyoto ligt in een vruchtbaar en rijk gedeelte van Japan. De bergen tellen honderden oude tempels en tuinen. Eeuwenlang goed onderhouden en gerestaureerd. Zowel de goden als de mensen wonen er beter.


tuin mannen


Zo ver ik weet, is niet duidelijk hoe of waarom de stenen tuinen zijn ontstaan. Zou de overstap van een tuin met een rivierbedding naar alleen een rivierbedding niet het simpele antwoord kunnen zijn?


tuinen - rivierbedding 2


Het verhaal gaat dat Kyoto tijdens de tweede wereldoorlog aan de bombardementen ontsnapte doordat een van de Amerikaanse generaals er ooit z’n honeymoon had doorgebracht.†

この部分の終わり




Pink 6 museumshop


Misschien zorgden de honderdduizenden, bijkans heilige bloesembomen ervoor dat vele oude straatjes in Kyoto aan de algehele naoorlogse, stedelijke vernieuwingsdrift ontkwamen.†


Pink 6


De Japanse lente is tegenwoordig bijkans een internationaal evenement. Een eindeloos aantal foto’s vliegt elk jaar opnieuw door de digitale wereld.


pink fotografen 2


De veelal bejaarde fotografen die elk jaar weer vol vreugde het bloempje vastleggen, horen er inmiddels net zo bij.


 boom kaal gebouw - versie 2


De prunussen serrulata blijken begin maart 2015 nog kaal, nat en donker. De takken vormen fraaie grafische contouren, dat wel.

†Het is nog te vroeg in het seizoen, de kleur moet je er maar bij denken.


pink think pink


‘Hoe mooi zou het hier zijn met zo’n paars-witte gloed…’


pink donker

- Is het ný niet mooi dan?

‘Jawel, je hebt gelijk. Zij zien straks overal roze suikerspin in de bomen hangen. Wij zien de structuur van de bomen, de grillige takken, wij boffen!

Zwijgend lopen we verder langs de rivier.†

Totdat Ais verzucht: ‘Ach, just think pink.’


pink 13


Maar dan, op een ochtend vlak voor vertrek… lang verwacht en toch plotseling gekomen… zoeffff…. in de parken, in de straten…† ineens gaan de donkere takken schuil onder een wolk van wit en rose… overal wit en rose… wit en rose…


Pink 1


Pink 2


pink 3


pink 5


pink 14

‘De Japanners worden er een beetje dronken van,’ volgens een reisboekje.

Eerder een beetje verliefd.

Pink 4 couple


Pink 16


この部分の終わり




Stad aan rivier


’Als het niet verboden is,’ vindt men in het Westen, ‘dan kan het dus.’

Japan denkt anders: ‘Als het niet duidelijk is toegestaan, is het waarschijnlijk verboden.’

Aldus kopiŽren reisboeken elkaar om†‘het Japanse karakter’ toe te lichten.‘Zonder strenge orde geen gelijkheid in een dichtbevolkt land als Japan.’†


salarymen trein metro 3 - versie 2


Regels zijn regels, ook in Japan. Een kale zwemmer moet evenzo een badmuts op. Geen kind, hoe getalenteerd ook, mag een klasje overslaan.

出る釘は打たれる†oftewel†‘uitstekende spijkers dienen te worden ingehamerd’.†

Wantde bevolkingsdichtheid†ligt rond de†349†/km2. Bovendien is veel grond onbewoonbaar.

Een eendere redenering als in dat andere, dichtbevolkte land met maar liefst†509†/km2:†‘Wie z’n hoofd boven het maaiveld uitsteekt…’


pink 14 enkel


この部分の終わり



dorp huisjes - versie 3


Vrijwel direct na de tweede wereldoorlog besloot Japan te herstellen door voluit te kiezen voor industrialisatie. Zo’n keuze is snel en eenvoudig gemaakt als de ambtelijke en zakelijke elite van oudsher bij elkaar over de vloer komt, onderling trouwt en elkaar de baantjes toespeelt.†

In het landschap tussen Komaki en Kanasawa zie je vanuit de trein de beslissing in het landschap terug: ruim baan voor elke vorm van industrie. Soms lopen pijpleidingen of aanvoerwegen op kolossale betonnen schragen dwars over de huizen van het dorp. Kleine, eenvoudige woningen, al dan niet met een autootje voor de deur.


autootjes japan 1


Als Japan al decennia tot de top der wereldeconomieŽn behoort, waar is dan al dat geld gebleven? In de USA staan vele† bruggen op instorten, maar in Japan en China zie je een deel van de exportwinst duidelijk terug in de infrastructuur: een uitgebreid wegennet, een perfect geoutilleerd treinstelsel (met voldoende personeel), goed onderhouden kanalen en waterwerken, vele viaducten, lange bruggen en eindeloze bergtunnels, enzovoorts.


dorp huisjes - versie 2


'Japan is zo groot als CaliforniŽ maar als je het onbewoonbare gedeelte aan vulkanen, berg en bos eraf trekt,’ vermeldt een reisgids, ‘hou je de staat Kentucky over'†(2,5 keer Nederland). Maar met z’n 128 miljoen wonen Japanners vooral bij elkaar langs de kusten.


Bedrijven merken


Zoals in sommige landen alles ten dienste staat van het leger, dient Japan de afgelopen decennia de export-industrie.†

Desondanks kent ook de gemiddelde Japanner nog steeds lange werkweken, kleine uniforme behuizingen en minimale vakantietijd. En dat gaat er in de toekomst niet beter op worden.


eethuisje 4


Volgens ministeriŽle statistieken worden er sinds 2014 meer luiers verkocht voor bejaarden dan voor babies. Over tien jaar zullen er meer inwoners boven de vijfenzestig zijn dan daaronder.†

Toch stelt het land zich nauwelijks open voor immigratie. Van oudsher leidt het eilandgevoel tot een beangstigend nationalisme en xenofobie.


tempel priesters


In de zestiger jaren werd Japan een groot voorbeeld voor de rest van AziŽ. Het maakte toentertijd veel meer indruk dan Engeland of de Verenigde Staten. Van India tot IndonesiŽ kwam je jongeren tegen die Japans leerden. Voor hen was het de taal van een Aziatisch volk dat op eigen kracht economisch mee wist te komen in de vaart der volkeren.†


Japan Inc.


Het China van Mao had – ondanks de vele winkeltjes met een keur aan zwaar gesubsidieerde, vertaalde literatuur en propaganda – lang niet zo’n aanzien. Bovendien hoefde Japan er nagenoeg niets voor te doen.†

De export van landbouwmachines, Toyota taxis, brommers, radio’s, cassetterecorders en andere consumptiegoederen werd door de rest van AziŽ vol bewondering bekeken…†en aangeschaft.

The China incident

Die goodwill is verdwenen. Tegenwoordig leren Aziatische jongeren liever Engels en Chinees.†

Behalve in Japan waar jongeren doorgaans slechts een beetje engels spreken. Ze krijgen op school naar verluidt vooral a strong patriotic education.†







museum 3


De tempel annex museum waar Japanse oorlogshelden worden geŽerd en waar officieel bezoeken telkens ernstige kritiek oproepen, met name uit China.†

Binnen mocht niet worden gefotografeerd. Zelfs als je niets van de tweede wereldoorlog in AziŽ afweet, dan nog begrijpt een weldenkende bezoeker dat de teksten bij de foto’s en voorwerpen Japan van oorlogsmisdaden dienen vrij te pleiten. Als het niet zo’n kromme beeld-spraak was, zou ik zeggen dat ze zich ermee alsnog in eigen voet schieten.


museum 2


Als we†’s middags de bus nemen, zijn we meestal de jongsten. Onderling vechten de oudjes om een zitplaats zo dicht mogelijk bij de uitgang, opdat ze de deur halen voordat de bus weer optrekt.


oud bus


Het respect voor ouderen is van oudsher groot, maar daar kunnen oudjes niet van leven. De lokale winkeldief is vaak grijs.†

‘Een kwart van de oudere daders is tien keer of vaker gearresteerd en was telkens binnen een jaar na elke vrijlating terug in de gevangenis.’ Binnen is gratis eten, warmte, zorg en minder eenzaamheid.

Ondanks de taalbeperking, personeelstekorten, vergrijzing, aardbevingen, orkaangeweld, problemen met kerncentrales, zullen hier in 2020 de Olympische Spelen plaatsvinden.†

Voor de derde keer.

この部分の終わり



Aanbevolen

1. Uit een recensie bij het verschijnen van †‘The Enigma of Japanese Power.’

Van Wolferen JapanKarel van Wolferen hoopt dat zijn boek ‘zal bijdragen tot het besef dat veel van door Japan veroorzaakte internationale problemen niet het gevolg zijn van Japanse kwaadgezindheid. Ze komen voort uit de beperkingen van het politieke systeem dat ik heb beschreven.’

‘Als dit boek dus een wat somber beeld lijkt te schetsen, komt dat doordat de meeste aangename kanten van Japan, zijn schone kunsten, de esthetiek van veel dagelijkse dingen en de vriendelijkheid van de bevolking niet tot mijn onderwerp behoorden.’


2. Voor de 'schone kunsten, de esthetiek van veel dagelijkse dingen†en de vriendelijkheid van de bevolking':

Japan, the paradox of harmony

Japan, the paradox of harmony

door Keiko Hirata en Mark Warschauer†

Yale University†Press 2014

ISBN 978-0-300-18607-9


Over Japan, zie ook: Fallus festival


Monk statue face 1



1. Waarom toen in†Zuid-India

3. Waarom toen in Noord-vietnam

Blog inhoud

Home




















1. Waarom toen die ene foto daar… in Zuid-India


Only in India


‘Only in India’ is een gangbare,†Indiase verzuchting.


Man huis


Terwijl we in de namiddagzon stilstaan bij een huis in een boeren-dorpje, komt er van het aangrenzende rijstveld een man aangerend. Ik denk dat hij denkt dat ik er een foto van ga nemen. Hijgend gaat hij er breed voor staan, glunderend van trots.†

Wat kan ik anders dan m’n cameraatje in de aanslag nemen. Maar toch ook omdat ik tegelijkertijd denk: kijk, dŗt noem je nou ’n matje.†

Grijs, maar toch.

‘Why blue?’ vraag ik hem om ’n beetje contact te maken. Meteen is hij nÚg enthousiaster, spreid z’n armen breeduit en roept met donderende stem: ‘Powerrrfullll..! Shiiiining..! Whiiiite..! Bleuuuuuu..!’†

Overdonderd, met een stapje achteruit, vraag ik: 'Yes… but why blue?'

Enthousiast buldert hij opnieuw: ’Powerrrful..! Shiiiining..! Whiiiite..! Bleuuuuuu..!’†

En dat dan nog een paar keer. Met de armen wijd alsof hij ons wil omarmen.

‘Volgens mij...’ denkt Ais hardop, ‘...haalt hij een tv-reclame aan... van pak waspoeder of zo… misschien is dat 't enige toepasselijke Engels dat hij kent….’

.–.–.–.–.–.


Blazers


Het zit ‘m in het rietje, het juiste rietje. Meestal maakt de muzikant ze zelf van twee schijfjes bamboe, samengebonden met een draadje.†

Een mooi, vloeiend geluid krijg je†door het rietje van tevoren een kwartiertje in je mond te laten weken.†

Gezien het voorraadje om z’n nek, neemt hij geen enkel risico, het baantje is te belangrijk voor hem, als gelovige of als vader van een jong gezin of beide.

.–.–.–.–.–.

Winkeltje


In de namiddag komt hij op een ijzeren Indiaas rijwiel aanfietsen met zijn handeltje: van alles uit eigen tuin.†

Graag had ik gewacht tot die ene spaarlamp zou ontbranden. De schaduwen zouden tegengesteld liggen, zijn stee zou nog even hoog maar menselijker zijn.†

Maar toch, klein negeert hier groot en brengt het onomwonden terug tot de menselijke maat.†

Uiteindelijk bepaalt de betaler – desnoods eeuwen later.

.–.–.–.–.–.

Telefoon


De Cubaanse aanblik, het verdubbelde (of gehalveerde) huisnummer, de krijttekeningen op de stoep om Lakshmi (licht en liefde) binnen uit te nodigen, het keurig opgeruimde trap-naaimachientje, de vrijpostige P-29 aantekeningen van controlerende beambten, de noodleidingen door het raam?†

Nee, waarom zit er toch achter de publieke telefoon een stootkussentje? Maakte de groene paal in het verleden al te heftige gesprekken mee?

.–.–.–.–.–.

Behind stage


Nood breekt wetten. Als ruimte in de binnenstad schaars en duur wordt, moeten ook de goden 'n beetje inschikken. Maar ze mogen niet klagen. Al eeuwen werken de kleermakers voor de tempel†gratis. Ze maken versiersels voor de praalwagens, danskostuums en andere spirituele franje. Hun kostje wordt gekocht via de achteringang aan de straatkant. Met het zomen van gordijnen, bijvoorbeeld.

.–.–.–.–.–.

Mannenbankje


Een reservebankje. Terzijde van een verschrikkelijk drukke markt. Ik vraag en krijg toestemming. Maar ze kunnen zich niet goed voorstellen dat ik hýn moet hebben.†

De linkerman wil me helpen en wijst naar naar iets interessanter achter me. De middelman zoekt een verklaring voor m'n aandacht achter zich, de politieke aanplakbiljetten. De rechterman valt stil, zwijgt en trekt zich terug omdat ik uiteraard die andere twee moet hebben.

.–.–.–.–.–.

tempelolifant 3


Na zovele jaren kent ze het dagelijkse tempelritueel tot in den treure. De dienstdoende priester geeft haar een rood-gele klodder op het voorhoofd. Iets eetbaars zit er nooit bij.

Tempelolifant

Dan komt er een nieuwsgierig joch bij staan.†Dat soort jochies kent ze wel. Zonder dat haar bewaker het bemerkt,†glijdt haar slurf soepel achterlangs naar z’n kontzakje. Binnen een seconde weet ze dat er niets eetbaars in zit en keert plichtsgetrouw terug naar de priester met z’n karige schaal.†

Overrompeld neem ik alsnog vlug een foto om de gemiste foto niet te vergeten.†


Tempelolifant 2

Zonder twijfel en zonder iets te raken.

.–.–.–.–.–.


toeristen – Versie 3


Milieubewuste keuze van de twee vriendinnen? Of gewoon moe? De riksja-rijder beweerde hun hotel te kennen. Zij betwijfelden het maar waren verdwaald in de oude stad. Onderhand hadden ze allang moeten uitstappen, maar pfff, ze zitten zo lekker.†

Decennia lang gingen mannen in grote delen van AziŽ liever lopen dan op de fiets. Zo’n ‘magere Honda’ toonde aan dat je te arm was voor een brommer of taxi. Tot de komst van de mountainbike. Die was hip, sportief en duurder. Je kon ermee gezien worden, ook al ging het ten koste van je nek en rug.

In de tachtiger jaren, bij de opkomst van een eindeloze stroom brommers en motoren werden riksja’s uit de meeste steden verbannen. Hun breedte, tempo en wachten op klanten veroorzaakte verstoppingen. Nu de smog onleefbaar wordt, twijfelt men ze weer toe te staan.

Een betere oplossing: iedereen†zo mogelijk op de fiets. Het zou tevens meer inhoud geven aan de emancipatie van de vrouw dan achter het stuur van een auto.†

.–.–.–.–.–.


Politie bescherming


- Waarom staan er twee soldaten met geweren naast het godsbeeld?

‘Security,’ legt het groepje jongeren uit.

- God needs security?

‘Of course, this is a very powerful god.’

- If powerful, god is quite capable to manage himself, isn’t he?

‘O, I see. No, not like that. Anybody powerful always is accompanied by security. Anywhere.’

.–.–.–.–.–.

Picknick echtpaar


Soms laten ze zich loodrecht uit de lucht vallen om iets van je bord te pikken. Of ze volgen een tijdlang op afstand, het juiste moment afwachtend. Indiase kraaien zijn schrander en slim, maar hun benadering is hier ronduit geniaal.†

.–.–.–.–.–.

Building with bamboo sticks


Oud Brits-koloniaal gebouw wordt omgebouwd tot kapitale villa. Met uitzicht op zee. Affiche en metalen steiger duiden op een professionele aanpak.†

Steigers

Achter wonen geen mensen – om ’t op z’n Amsterdams te zeggen.†

Achter blijken traditionele bamboepalen te volstaan.



Wanneer een aannemer een groot bouwwerk voltooide, vroeg hij tot voor kort soms aan de lokale bevolking de palen te verwijderen; mochten ze houden.†

Totdat er in de negentiger jaren een wet kwam die hen verantwoordelijk stelde voor de aldus ontstane chaos, gewonden en soms zelfs doden.

.–.–.–.–.–.

Museum


Eeuwen geleden gehakt uit hardsteen. Terechtgekomen naast stampende klimaatbeheersingsapparatuur.†Op een plek waar ooit een luikje volstond. Maar ze zijn binnen.†

Binnen de muren van een museum.

.–.–.–.–.–.

Buren


Die ene boom. Waarom werden alle naar links groeiende takken afgezaagd?†Groeit ie nu†veiligheidshalve†naar rechts? Onder de schaduw ervan had de linker hoeve niet zo’n zware kap hoeven aan te brengen, niet?†

Ach, de terracotta potten†drogen natuurlijk beter in direct zonlicht.

.–.–.–.–.–.

dorpskapper


Kijkt de dorpskapper zo boos op vanwege z’n boekhouding? Of ziet hij meteen dat ik dat ik recentelijk nog werd geknipt?†

In dit gehucht komen zelden tot nooit witte toeristen. Waarom heeft hij dan een poster van een blanke buitenlander als reclame hangen? Het blonde kapsel is allesbehalve modern. Weet hij dat?

Hij had voor de foto niet hoeven op te kijken, het is de tweespalt tussen de symbolen die hij aanbracht voor meer†succes met de omzet –†rechts het traditionele huisaltaartje en links de nieuwe, neoliberale economie – die ik wilde vastleggen.

.–.–.–.–.–.


Theetuinen 2


De theetuinen van Munnar. Nog vroeg in de ochtend.†Dik staande dauw en stilte. Onmogelijk in een foto te vangen, maar toch.

Ineens scheurt er een kleine scootertaxi achter een mistige uitloop vandaan. Ineens is het schurende geluid van een sputterend naaimachientje allesbepalend.†

Toch ook wel weer knap dat ie zo hoog wist te klimmen.


Theetuinen 4

.–.–.–.–.–.



Beeld met fiets


De tempel als theater.

Stel: samen met de makers van het eeuwenoude, hardstenen beeld kijk ik naar dit tafereel bij de tempelingang, zoekend naar de betekenis en bedoeling ervan.

Wellicht zullen ze grote lol hebben.

Ahum, tijdelijke, zeer vergankelijke lol.

.–.–.–.–.–.


‘Geschiedenis wordt geschreven door de winnaars.’

Internet schrijft deze uitspraak toe aan Orson Welles, Herman GŲring, Winston†Churchill – en wie al niet.

Een betere variant lijkt me:†'Geschiedenis wordtherschreven door de winnaars.’


'Extrimist' – Versie 2


In een kleine, locale Ghandi museum in Tamiul Nadu plaatst men woorden als ‘extremist, terrorist, vijand van het volk’ standaard tussen aanhalingstekens.†

Mede gezien hun krappe budget, lijkt me dit verstandig in een land, een sub-continent feitelijk, met ontelbare, lokale burgeroorlogen sinds 15 augustus 1947.

.–.–.–.–.–.


 visum - versie 2

Nog lichtelijk geÔrriteerd, vertel ik hoe ingewikkeld het verkrijgen van een visum voor India is geworden. Hoe ze ergens ver buiten de stad bio-metrische foto’s van je nemen en je gegevens verwerken tot je portret op een visum-sticker.

‘Ach, dat is een of ander goedkoop programma,’ zegt een Amerikaan die wel vaker langskomt.†

Z’n badinerend toontje stoort me, temeer omdat hij volstrekt digibeet is.

- Kijk, het ziet er heel sophisticated uit!

‘Hm, looks quite simple to me.’

Grrrr.

Twee weken later, op de dag van aankomst, zie ik op een marktje in Delhi een t-shirt van Che Gueverra hangen:


Market


.–.–.–.–.–.


Soms zie je een foto pas echt naderhand. Het ging om de bediendes van rijke huizen in Pondicherry die tijdens de siŽsta op de stoep een spelletje spelen.

Puducherry

Pas later valt het frisse groen tegen het grijsblauw op. En nog mooier: de witte lijn naar links en de bescherming biedende buiging van de boom naar rechts.†Soms heb je mazzel.

Vaak eigenlijk.

.–.–.–.–.–.


Paleis


Over een krakende parketvloer van een oude paleiszaal naar een rijtje krakkemikkige vitrines met plastic fineer. Onder het licht van neonbuisjes staat een twintigtal magnifieke beelden opgesteld.

Shiva 3Shiva 1

Waaronder dat ťne beeld. Waarvan je de rest van je leven precies zal weten waar en wanneer de ontmoeting plaats-vond.

Volgens een miniem bordje komt deze Chola-beeltenis van Shiva uit recente opgravingen en dateert het uit 12de eeuw.†

Eigenlijk behoeft het geen context. Tijdloos prachtig.†

De houding suggereert dat hij op Nandi leunt, de heilige koe, gulle geefster van melk, mest en meer.†

De opening in de oorlel is zo groot doordat men ter versiering er bamboepijpjes in aanbracht. Zoals ook een boeddhabeeld lange oorlellen heeft met een streep in het midden.

Shiva 4

In het paleismuseum biedt de suppoost zich aan als gids. Tegen een ‘as you like’ -vergoeding. Het dient overduidelijk z’n oude dag bij te spijkeren.

‘Dit beeld,’ vertelt hij, iets naar voren hellend, ‘vertrok vorig jaar naar de Verenigde Staten.’†

Om z’n woorden wat drama te geven, kijkt hij even over z’n schouder. Dat lukt niet zo makkelijk meer, hij moet ervan hoesten.

In de nacht werd Shiva door een Amerikaans militair vliegtuig meegenomen. Op een ochtend stond hij ineens weer op z’n plek.†

‘Een weekje Washington, zegt men.’

Gratis inside information, m’n vergoeding werd kennelijk gewaardeerd. Ik vraag maar niet of de premier van India er wellicht op bezoek was.

Handen


.–.–.–.–.–.


Divine family 2


Zo boven… en†zo weer beneden.†

Begonnen als goddelijke wereld,†geŽindigd als aards antiek.


Heritage


.–.–.–.–.–.


Nandi priest


Al jaren wachten ze gezamelijk op klandizie. De Nandi op restauratie bijdragen aan een eeuwenoud tempelcomplex, de†baba op z'n dagelijks kostje.

In de nisjes achter hen prijken oude fresco's op de muur.†


schildering 2


Vele ervan lijden aan hedendaags vandalisme.

Sommige aan een achttiende eeuwse variant ervan.†


schildering


.–.–.–.–.–.

Ais Loupatty


Foodselfies zijn een plaag, zeker. Al helemaal met bediening erbij. De foto krijgt iets koloniaals, niet?†

Toch kun je er anders naar kijken.†

Ondanksťndankzij de†VOC wordt hier, eeuwen later, een Molukse Nederlander gefeteerd.†


VOC



.–.–.–.–.–.

Kind deur


Namaskar!


2. Waarom toen in†Japan

3. Waarom toen in Noord-Vietnam


Blog inhoud

Home





















Inleiding Een nagelaten koffer




Inleiding

Na haar overlijden in de zomer van†2000†ontruimden een groepje oudere vriendinnen haar woning. Alles aan documenten, brieven en foto’s legden ze bij elkaar in een oude koffer die er stond.

Els van den Berg was een bewaarster, van brieven en plantenstekjes.†Ze onderhield contacten en bewaarde de brieven, kaartjes en krabbeltjes, of ze nu uit Amerika, AziŽ of Afrika kwamen. Het lag allemaal jarenlang her en der weggestopt in de tamelijk kale woning†aan de Oude Waal, het stukje gracht tussen de Binnenbantammer en de Schreierstoren, tussen de Chinees-Indische buurt en de oude vertrekplaats naar verre oorden.

De weinige familie die Els op latere leeftijd nog had, woonde in CaliforniŽ en was te oud om over te vliegen voor haar overlijden. Even leek het erop dat niemand het woord zou nemen bij de crematie. Om toch te laten weten wat voor bijzonder mens er heen was gegaan, stelde ik op het laatste moment een summiere levensbeschrijving op en deelde deze, samen met een recente foto, uit bij de ingang.†


ELS VAN DEN BERG 2


Waarschijnlijk kwam het hierdoor dat een maand later de oude koffer bij mij werd afgeleverd. Uit liefde en respect hadden de vriendinnen tijdens het huis uitruimen van alles opzij gelegd, in een speciale koffer, zonder te weten wat ze er eigenlijk verder mee aan moesten.

Alsof ik dat zou weten.†Zestien jaar lang lag de koffer op een hoge, droge plek in het berghok. Soms keek ik erin, kreeg geen idee en tilde ‘m maar weer terug; wegdoen kon ik niet.†

Afgelopen zomer was er tijd om de inhoud eens goed te bekijken, lezen en te ordenen. Het idee kwam vanzelf: laat me alsnog een monumentje voor Els samenstellen. Wat privacy betreft is het alleen maar goed dat het er zestien jaar†verstreken zijn; haar generatie is inmiddels over de negentig of overleden.

Met wat goede wil past dit koffer-verhaal wel tussen voorgaande artikelen als†niet dit, niet dat†over mensen die verlichting voor zichzelf zoeken en†een bijzonder beeld†over mensen die verlichting voor iedereen proberen te bewerkstelligen.

Els kun je zonder twijfel bij de laatsten rekenen. Je zou haar een aardse bodhisattva kunnen noemen, maar daar hebben we al eeuwen een eenvoudige,†duidelijke omschrijving voor:†een goed mens.


Half vergane luchtbrieven uit Batavia, haarscherpe huwelijksfoto’s, vale geboortekaartjes met roze of blauwe lintjes, briefkaarten van2, 4†en†8cent, ansichten in vette vierkleurendruk, halve toegangskaartjes, gerechtelijke stukken voorzien van Nederlands-Indische zegels en stempels, verlopen tropen-aandelen in duurdruk, het boekje Soldaat in IndiŽ, persoonsbewijzen in Japans handschrift, uit elkaar gevallen zak-agendaatjes, Setoewo, de tijger door J. Fabricius, kwitanties in ƒ-teken, overheidsbrochures†‘aan onze repatrieerende landgenoten’, ongeduldig opengescheurde aerograms uit Biafra en Bangladesh, een honderdtal liefdesbrieven van the father of urban farming, nieuwjaarskaarten uit heel de wereld, leeg-gescheurde vliegtickets, gedroogde takjes in oude reisgidsjes…

Pas na dagen van schifting en sortering heb ik de begindraad te pakken: enkele gerechtelijke doorslagen uit Palembang, Sumatra, anno†1934, alsmede het†besef dat de inhoud niet met Els begint maar met haar mysterieuze moeder, Johanna Kuhfusz.


Inhoud Traveloque Zuid India

Transit:†Twee werelden spiegelen zich op een vliegveld: een Nepalese contract-arbeider en†een†Hollandse toerist verdrijven samen de verveling tijdens een †vertraging van Air India.

PondicherryMirra, Aurodindo, de heliostat, de banyan.†Over de romance tussen een knappe, Indiase†charmeur en een verlaten, rijke vrouw uit Parijs – beiden met een even dubieuze reputatie – en hun nalatenschap.

GopuramsGoddelijk gekleurde godsbeelden.Vanaf vrijwel elke tempel in dorp of stad doen ze mee. Van boven de ingang van een boerenhuis of een oud paleis kijken ze naar het dagelijkse leven. Vrolijke, veelzeggende beelden – maar de Indiase jetset schaamt zich ervoor en wil ze het liefst weg hebben.†

De vuile was van de†VOC†Heeft Holland dan toch nog nalatenschap in India? De wasserij uit de zeventiende eeuw bestaat nog steeds – dankzij markante werknemers.

Pallave dynastie†Foto’s van werkelijk onbegrijpelijke, neolitische bouwwerken uit de vierde tot negende eeuw in Zuid-India.

De theetuinen van Munnar†& de bomen van Kochi. Foto’s van een prachtige streek waar ik elk jaar wel zou willen overwinteren.

Tot slot† Over oude vertrouwde vooringenomenheid. Waarom is Zuid-India zo volstrekt anders dan het middengedeelte.


Inhoud van Een nagelaten koffer


Els van den Berg

Toelichting Hoe de koffer bij mij terechtkwam.


Deel 1IndiŽ

Omringd door moerassen en vergeven van muggen ligt de kleine erts- en oliehaven er vervuild en treurig bij. Zo achtergelaten heeft Johanna er nog weinig te zoeken. Ze is er niet geboren, is er nog wel ’n jaartje naar de mulo geweest maar daar weer vanaf gegaan zodra ze de veertien jaar oudere, handelsgeŽmployeerde Johan van den Berg ontmoette. Ze raakte zwanger, werd zestien en trouwde – in die volgorde.


Deel 2†Weg van daar††

Zo’n 300.000 mensen repatriŽren. In Nederland Door Omstandigheden. Over identiteitsbewijzen, de†‘thuis’reis, de Hollandse ‘voorwaarden’ – en het afscheid van achterblijvers.


Deel 3Terug, blijven of verder?††

Aankomst in pension-houdend Nederland. Met de trein naar familieleden in Zwitserland.†Bijeenkomsten, feestjes en herinneringen.†Het besef dat men niet zozeer in een land woont alswel in een taal. Door naar CaliforniŽ?


Deel 4Naar de VS en Biafra††

Twee zusjes vertrekken per schip van Rotterdam naar Amerika. Al snel daarop komen de ouders tijdens kerst op bezoek. Pa opent – met speciale toestemming van de Nederlandse Bank – een†spaarrekening in de USA. Na een†televisie-aktie geeft Els zich op bij de stichting Terres des Hommes en vertrekt als kinderverpleegster naar Biafra.


Extra:The Moluccans

Aangezien de koffer heel weinig bevat over de ervaringen van beide zusjes in†CaliforniŽ, staat hier een ingelast artikel dat Ais Loupatty in 1985†schreef voor het Molukse maandblad Tjengkeh na een bezoek aan Molukkers die in dezelfde tijd naar de USA waren doorgereisd.


Deel 5Verliefd in Bangla Desh††

Na Biafra is het voor Els moeilijk wennen in Amsterdam. De†actie Eten voor India zorgt ervoor dat ze via Terres des Hommes naar Bangla Desh kan vertrekken. Ze ontmoet er een gerennomeerde Amerikaanse expert die onderzoeken doet naar alternatieve voedselvoorzieningen op kleinere schaal. Ze raken verliefd en schrijven jarenlang elkaar vele brieven.


NawoordThuis aan de Oude Waal†

Eenmaal thuis aan de Oude Waal bewaart Els weinig nieuws meer. Het is echter de tijd dat ik haar leer kennen. Ze werkt als nachtzuster in het Emma Kinderziekenhuis met kankerpatiŽntjes. Het werk valt haar zwaar. De vele Amsterdamse trappen trouwens ook. Ten tijde van krakers is ze zielsblij met haar tuintje vol zonnebloemen om de hoek, ook al ligt die soms vol met naalden van de vele junken in de buurt.



Els Emma






Toelichting Samuel van de Putte

Europeans 18th century


De Marco Polo van de Lage Landen’ noemt de Brit George Bogle hem in z’n reisverslag van Tibet uit†1774.

In andere oude reisboeken staat hij soms met eenzelfde verwondering in een voetnoot vermeld als ‘the Mandarin from Middleburgh’.

Uiteraard trokken in zijn tijd reeds vele Europeanen de wereld in – jezuÔeten, kapucijners, koopvaarders – maar vrijwel niemand die overland reisde. Laat staan alleen, laat staan zo’n dertig jaar lang.

Behalve enkele nagelaten kaarten en contracten was er verder nauwelijks iets over de man bekend. Na dertig jaar omzwerving gaf Samuel namelijk vanaf z’n sterfbed te Batavia de opdracht om al zijn paperassen te verbranden.†Onbegrijpelijk.†

Was hij na zolang alleen onderweg een dwaze zonderling geworden – of was hij na z'n jarenlange verblijf bij de lama’s in Lhasa dat juist niet? Vanaf de zeventiger jaren bleef het me intrigeren.†

De oude reisboeken die je toen nog kon vinden in bizarre bibliotheken als de Kaiser Library te Kathmandu of op hoge plankjes in boekwinkels te Darjeeling, leverden echter niets op.

Totdat in†1987†‘Een Mandarijn uit Vlissingen’ verscheen.†

In hun†onbedoelde publicatie van een restantprobeerden Frank Lequin en Albert Meijer alle schrijfsels en snippers over Samuel uit bibliotheken en archieven bij elkaar te brengen.

‘De rest van Samuels leven kan nog slechts ingevuld worden met een historische roman,’ vond Frank Lequin tijdens het radio-interview dat ik toentertijd met de twee samenstellers had.

Dat vond ik niet. Het kan bijvoorbeeld interessant zijn om alsnog Samuels voetsporen te volgen – al dan niet concreet.

In†2003†verscheen†Tibetaanse Perziken†van Carolijn Visser. Zij volgde de kaart van Tibet die Samuel op een stukje perkament had geschetst. Het reisboek bevat echter voornamelijk haar eigen ervaringen onderweg.

Toch valt er – zonder te romantiseren – een uitgebreider beeld van Samuel te schetsen door aan te geven waar, wanneer en met wie hij onderweg te maken kreeg.†

Laat ik zelf ‘ns een poging doen.

Om niet elke tweede zin met ‘misschien’ of ‘het zou kunnen dat’ te beginnen, maak ik soms keuzes die het meest voor de hand liggen. Als Samuel met Egmond en andere vrienden vertrekt, bijvoorbeeld, neem ik aan dat zij – net als de meeste anderen in die tijd – zich laten inschepen voor Calais.

Misschien lukt het me door hem digitaal na te reizen alsnog een antwoord te vinden – een vermoeden is ook goed – op de vraag waarom Samuel vlak voor z’n dood ervoor koos al z’n sporen te wissen.

Inhoud Samuel


Samuel van de Putte (1690-1745)

de jongeman die z’n geboortedorp Vlissingen verliet†

en 27 jaar oostwaarts bleef lopen.


- Klik op blauwe tekst


Toelichting

Nog steeds is ‘Marco Polo der Lage Landen’ alias ‘the Mandarin from Middleburgh tamelijk onbekend.

Na speurtochten door Frank Lequin en Albert Meijer in archieven als van Zeeland, de†VOC, JezuÔeten en dergelijke, verscheen in 1987 ‘De onbedoelde publicatie van een restant’.†

Een magere opsomming van gevonden feiten.†‘De rest van zijn leven kan nog slecht worden ingevuld door een historische roman,’ volgens de twee wetenschappers.

Maar†waar†was Samuel op welk moment, want hij reisde in een heel bijzonder tijdsbestek. Voor het eerst stonden alle werelddelen met elkaar in verbinding. Het was het begin van globalisering en kapitalisme.

Waarom verbrandde deze integere, scherpzinnige doorzetter vlak voor zijn dood al zijn aantekeningen, kaarten en journalen?†

In alle bescheidenheid meen ik een aannemelijk antwoord te hebben gevonden.


Deel 1 †Van Zeeland naar PerziŽ (1718-1721)

Met evenzo welgestelde studievrienden vertrekt Samuel voor twee, drie jaar naar ItaliŽ. De wereld van De Groote Tour – ter lering en vermaak.

Over introductiebrieven aan voorstaande families, de eerste (reis)journalen en briefwisselingen met boze vaders die schande en schade vrezen.†Over Samuels afkomst en het familiefortuin uit het Zeeuwse zeerovers-milieu.

In ItaliŽ leest hij een van de eerste, gedegen reisboeken: de Giro del Mondo van Gemelli Careri.†

Oversteek naar Constantinopel en AlexandriŽ. Afscheid van zijn vrienden in Aleppo. Alleen verder de woestijn in.†


Deel 2 †Van PerziŽ naar India (1721 - 1725)

Aleppo: befaamd, rijk, cultureel centrum, gelegen op een kruispunt van karavaan-routes. De overlandse handelaren – met VenetiŽ als einddoel –verliezen de markt aan zeevarenden dankzij gevonden zeeroute rond de Kaap.

Over kamelen, ezels, generaties-oude handelshuizen, zandstormen, karavanserais in Isfahan, Bagdad, Samarkand en andere parels langs de zijderoute.

Oorlogen maar ook argwanende†VOC†ambtenaren dwingen hem van koers te veranderen en naar Zuid-India te trekken.


Deel 3 †Van India naar Bengalen (1725 - 1726)

Van woestijn naar tropisch landschap. De half-naakte Jain cultuur. Door met ossenkarren en kudden vee. Naar†VOC†kantoren om wisselbrieven te verzilveren.

Begint bekend te raken als overland-reiziger. Komt mager en uitgeput aan in Cochin. Ziet als†VOC†aandeelhouder het leven in de haven en waar zijn geld feitelijk vandaan komt.


Deel 4 †Van Bengalen naar Nepal (1726 - 1728)

Hoe betaalt hij voor z’n reis, hoe komt hij aan duurzaam papier voor z’n kaarten en journaal, hoe doen andere individuele reizigers dat?†

Over het Zuid-Amerikaanse zilver als eerste betaalmiddel in AziŽ – met amphioen als tweede. Wie onder kolonialen niet meedoet aan sluikhandel, wordt weggewerkt of erger.

Ontmoeting met de nog jeugdige jezuÔet Ippolito Desideri in Patna. Op diens advies verlegt hij z’n route naar Nepal en Tibet.


Deel 5 Van Nepal naar Tibet (1728 - 1731)

Samen met de Newarees Giovanni tekent Samuel de allereerste kaart van de Kathmandu-vallei, toentertijd Nepal geheten. Doordat hij moet wachten op het juiste jaargetij, leert hij het samenraapsel aan koninkrijkjes goed kennen: de gewoontes, festivals, ruzies en oorlogjes.


Deel 6 †Tibet – door de Himalaya naar Lhasa (1731 - 1733)

Met Newarese handelaren gaat hij mee over hoge passen naar Tibet. Over bescherming tegen sneeuwblindheid en het verzamelen van brandstof onderweg. Over yogi’s, pelgrims en hele dorpen die huis en haard verlaten om de pelgrimage te maken. Over grotten, kloosters en tempels, dansende skeletten, luchtbegrafenissen.†

Over de verschillen in (filosofische) opvattingen tussen de Tibetaanse koning, de groep kapucijners en de jeuzuÔet Desideri.


Deel 7 †Van Lhasa naar Beijing (1733 - 1735)

Het dagelijks leven in Lhasa. Zijn intrek in het pas opgerichte medisch centrum op IJzerberg buiten de stad. Samen met novicen trekt hij het landschap in om wilde kruiden te verzamelen. Samuel leert over technieken als de pols lezen etc.†

Samen met een Newarese koopman maakt hij de eerste, gedeeltelijke kaart van Tibet. Uiteindelijk mag hij in het juiste seizoen mee met een groep voorstaande boeddhistische artsen in een karavaantocht naar Beijing.


Deel 8 †Van Beijing en terug naar Lhasa (1735 - 1739)

Afzien tijdens de reis door de Mongoolse steppen. Via kloosters en†ger-kampementen. Ondertussen tekent hij de contouren van het grote Kokonor-meer.† De vooraanstaande lama-arts, zijn passe-partout om verder te kunnen reizen, sterft.†

Pas na meerdere pogingen lukt het hem om in vermomming Beijing binnen te komen. Echter, geen†VOC†in Beijing. Wel jezuÔeten zoals de jonge, intelligente Antoine Gaubil die toch zo z’n bedenkingen naar Rome brieft.

Wegens oorlog lukt doorreizen naar Kanton niet. Het lijkt hem veiliger om met dezelfde lama-groep de terugreis naar Lhasa te maken.


Deel 9 †Van Tibet naar India (1739 - 1743)

Vlak voor het bereiken van Lhasa stapt hij over op een karavaan naar India. Hij gaat langs de heilige berg Kailash richting Ladakh en Kashmir en tenslotte Delhi.†

Op een ochtend ontwaakt hij middenin de slachtpartijen van Nadir Shahs binnenvallende leger.†

Zes weken later loopt hij door naar Agra, Patna en naar het ‘Europa aan de Hooghly rivier’. Hij bezoekt de†VOC†om een boot naar Batavia te regelen. Het ruim van het fluitschip blijkt voor de helft gevuld met opium.


Deel 10 †Van Bengalen naar Batavia†(1743 - 1745)††Slot

De scheepsbemanning kijkt op naar de landreiziger met al zijn eigenaardigheden. De kapitein vertelt hem over de Chinezenmoord die drie jaar eerder delen van Batavia plat brandde. Maar ook over de corruptie en de strijd tussen twee gouverneurs-generaal.

Meteen na aankomst wil Samuel eigenlijk alweer weg: hier word je slechts ziek. Net als op boten. Hij besluit over land terug te gaan en vertrekt naar Malacca.

Zijn magere gestel is echter niet bestand tegen het oerwoud nabij de grens met Siam. Hij keert per boot terug naar Batavia. Dagenlang ligt hij doodziek bij een†VOC-ambtenaar in huis en neemt uiteindelijk een laatste besluit dat de wereld nog eeuwenlang zal betreuren.


KAART Samuel


1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†-†8†-†9†- 10

Bloginhoud†Nederlands

Home

Samuel van de Putte 10 (slot)

Voorgaande delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†-†8†- 9

Samuel van de Putte 10 Van Bengalen naar Batavia – Versie 6


VOC schip 2

Op het dek boven de brede kont van het schip heeft Samuel een kleine kajuit voor zichzelf. Na zeven grote tochten tussen Holland en de Oost kraakt en lekt het fluitschip nogal.†

Het wordt tijd om ’t Hof niet altijd Winter te verkopen, vindt ook kapitein Koenrad van der Poel, mogelijk voor vervoer ergens tussen de grotere Indonesische eilanden.

Bootwerker

Behalve de gerieflijke verblijven op de achtersteven voor kapitein, opper-stuurmeester, opperkoopman, chirurgijn en ziekentrooster (een zielen-hoeder zonder theologische opleiding) bivakkeren er in het gedeelte vůůr de mast nog zo’n honderdvijftig zeevarenden en soldaten.†

Met hun plunjekisten en hangmatten leven zij naast of op de kratten, kisten en kanonnen op het tussendek.


fluitschip doorsnee


Ook het voedsel verschilt tussen de boven- en benedendek. Per groep van zeven man krijgt het werkvolk doorgaans een bak voorgezet met een doorgaans te zoute en te vette pot.

Op tochten langer dan drie maanden treedt er door vitaminegebrek scheurbuik op. Gepaard met slechte hygiŽne en algehele vervuiling, ontstaan er ziekten als tyfus, dysenterie of de gekmakende beriberi.

't hof niet altijd winter

Na vertrek uit Holland – nog voordat Kaapstad is bereikt – sterft standaard zo’n tien procent van de bemanning, voornamelijk onder de soldaten uit het arme Duitse of Franse binnenland.†

De tewaterlating van de lichamen geschiedt soms wat voortijdig om eventuele besmetting te voorkomen.


Voor de mast

Zodra Samuel aan dek verschijnt, stoot de bemanning elkaar aan. De vermaarde passagier met het rossig baardje en de Indiase kleding vormt een kleurrijke afleiding. Ze hoorden dat die malle sinjeur alles aan vlees en vis liet staan. Onbegrijpelijk.†

Veel meer dan wat rijst met groente eet hij niet. Van het dagelijks toegestane litertje bier of mutsje jenever maakt hij evenmin gebruik. Meneer drinkt louter gekookt water met wat druppeltjes citroen.

Op zijn beurt kijkt Samuel geamuseerd toe hoe de zielenhoeder luidkeels ’s†ochtends en ’s avonds de verplichte gebeden voorleest en op zondag de voorgeschreven psalmen zingt, terwijl er op deze tocht tussen Bengal en Batavia overwegend IndiŽrs en Chinezen in appŤl aan dek staan.


Achtersteven schip


De dagen dat het schip door de Straat van Malakka vaart, begint Samuel uit gesprekken met de kapitein te begrijpen hoe zeer de compagnie is veranderd sinds de oprichting, toen zijn vader nog een deel van z’n piratenkapitaal erin belegde.

EIC

Zelfs sinds zijn verblijf in Cochin, weliswaar zo’n twintig jaar geleden, lijkt er veel veranderd. Mogelijk heeft hij die indruk mede doordat hij sindsdien zelf zoveel meer zag en meemaakte.

De wereld van verschil met de Engels compagnie – waar Samuel indien mogelijk liever verblijft –† komt doordat bij de EIC wŤl particuliere handel is toegestaan, de zogeheten countrytrade.


Heren XVII


Voor het VOC-bestuur daarentegen is ŗlles wat compagnie-dienaren en zeevarenden erbij verdienen per definitie smokkelhandel.†

Hollands zilver

Om dit tegen te gaan, stuurt ze fiscalen op pad, oftewel vriendjes die boetes uitdelen en smokkelwinsten inpikken.†

Om die later bij thuiskomst met diezelfde bevriende directieleden te delen.


Het valt Samuel op hoe wantrouwend de bemanning onder elkaar is. ‘De meesten smokkelen d’r wat bij,’ licht kapitein Koenrad toe. ‘In Holland kregen ze bijvoorbeeld een buideltje munten of zilverwerk mee van rijke burgers die hun bestek of schalen lieten omsmelten.’

VOC coins

Doordat de compagnie niet op het Spaanse Manila kan varen, heeft ze geen greep op de ladingen zilver uit Mexico en Peru – hŤt betaalmiddel bij uitstek in AziŽ.


VOC embleem

Daarom is de†VOC†aangewezen op intra-Aziatische koop en verkoop. Suiker en textiel zijn winstgevend maar volumineus.

Peper en andere kruiden zijn licht in gewicht maar laten zich moeilijk te monopoliseren.†

Hoe kleiner hoe beter – zilver, parels, edelstenen of kunstobjecten – maar voor deze kostbare zaken moet je over expertise en hooggeplaatste relaties beschikken.†

Daarom is de kont van ’t Hof niet altijd Winter,†pal onder zijn kajuit,†voor de helft gevuld met opium – officieel althans.


Onrust ships


Meer dan twintig jaar geleden verzond de Heren XVII wereldwijd het bericht naar alle vestingen en factorijen dat lantreiziger Van de Putte naar behoren ontvangen en bijgestaan diende te worden op voorwaarde dat hij zich met generlei handel zou inlaten.

Voc man met pruik

Eťn blik op de magere, ascetische man naast hem en de kapitein wist dat hij vrijuit kon spreken. Samen leunen ze tegen de reling, het is laat in de middag, het zee oppervlak is glinsterend donker.

Toch is het daar ťťn grote kluwen van eigen belangen,’ hoont de kapitein. Hij vertelt dat de machthebbers en gemachtigden er in ongekende overvloed en weelde leven.

‘Ze hebben zelfs een wetboek op uiterlijk vertoon aangelegd. Met elke laatste mode wordt de lijst langer en langer.’

De wet vermeldt precies wat welke rang aan opsmuk mag dragen. In de Bataviase Nouvelles staat telkens gepubliceerd hoeveel een ieder aan gouden knoopjes, ringen, armbanden of opsmuk op pet of hoed mag dragen.†

Bataviase Nouvelles logo

‘De boetes zijn niet mals, maar dat lapt die beau monde aan haar laars – een kalfslederen laars met zilveren gesp wellicht.’

Samuel herkent de omschrijving. In het Europa aan de Hooghly Rivier was het gedrag vaak even extreem, al dreven de verhalen zelden de delta af. Iedereen, maar dan ook iedereen was wel bij een of andere illegale zaak of zaakje betrokken.


Valckenier

‘Valckenier probeerde als gouverneur-generaal wat aan de misstanden te doen. Niet veel en niet gehaast maar toch wel wat. Maar het raadslid Van Imhoff torpedeerde elke maatregel. Dus zette Valckenier hem ten slotte op de boot naar huis.†

Het lukte Van Imhoff echter om de Heren XVII† te Amsterdam aan zijn kant te krijgen. Met geld en beloftes, ongetwijfeld. Als de nieuwe gouverneur-generaal keerde hij naar Batavia terug en sloeg Valckenier meteen in de boeien.†Die zit onderhand al een jaar of vier vast, ik moet nog zien of hij ooit nog vrijkomt.’


Imhoff 4

Van Imhoff

‘SlŤcht is je beleid doorgaans volgens degenen die er financieel bij inschieten,’ merkt Samuel op – zoveel kennis over de compagnie heeft hij inmiddels wel.

In Bengalen had Jan Sichterman – de directeur die z’n fort naar z’n baas Van Imhoff vernoemde – hem al ‘toevertrouwd’ dat Valckenier een onbekwame, een zeer onbekwame collega was.


Suikerfabriek

Kapitein Koenrad legt uit dat toen de suikerprijs terugliep, Valckenier het oude en beproefde VOC-recept toepaste: hij liet een groot deel van de aanplant vernietigen. Door schaarste zou de prijs wel weer stijgen.

Suikerfabriek 2

Toen binnen twee jaar de prijs onverwachts omhoog schoot doordat de concurrentie wegens slecht weer niet kon leveren of vervoeren, kon Batavia dat evenmin.


Jonks

De vernietiging van de aanplant veroorzaakte echter grote werkloosheid en onrust onder de Chinese trekarbeiders die aldoor nog in jonken de Zuid-Chinese Zee overstaken en inmiddels de helft van de bevolking in en rond Batavia uitmaakten.†

Niet lang daarna trokken er boze, hongerige bendes door de ommelanden van Batavia.

De Hollandse kolonisten raakten in paniek en weldra waarde er paranoia door de stad. Van Imhoff deed het voorstel om alle ongeregistreerde Chinezen naar Ceylon te verschepen, waarop de laatsten concludeerden dat ze in zee werden gedumpt.


Op rechte Haarlemsche Courant

Het werd nimmer duidelijk of iemand achter de schermen er bewust op had aangestuurd, maar op 8 en 9 oktober 1740 vond de ‘Bataafse Furie’ plaats: een bloedbad waarbij tienduizend Chinezen werden afgeschoten – de†VOC†had immers de betere wapens en de ervaring om ze te gebruiken.


WAR


De zeelieden en onderhorigen plunderden daarna de rijke Chinese huizen en zetten uiteindelijk hele wijken in brand.†

Op 12 oktober doofde het vuur en was de Chinezenmoord een historisch feit.


Chinezenmoord 2

De Chinezenmoord 1740

Getuigenissen

Aangezien er nu vele winkels en werkplaatsen ontbraken, ontstonden er prompt† tekorten aan ongeveer ŗlles en schoten de prijzen omhoog.†

hoge Raad



En uiteraard duurde de ruzie binnen de Raad van IndiŽ tot in lengte van dagen over wie hiervoor de verantwoordelijkheid moest dragen.


Van Haren

Willem van Haren, lid van de Bataviase elite, dichtte kort daarna:

De dood leeft op straat van 't woest Batavia:

Voor kind noch grijsard is bij Kristenen gena.

Al wat slechts Kristen is, slaat met vermaak aan 't moorden;

En Java's stroom, die eerst zoo zacht en mild deze oorden

Besproeide, snelt met drift naar de onlangs stille ree,

En braakt de dooden uit in verschrikte zee.


Chinezenmoord 3


Kapitein Koenrad zwijgt en Samuel vraagt zich in stilte af of hij er wel verstandig aan heeft gedaan om zich te laten inschepen. Batavia had hem jarenlang de verste stip aan zijn horizon geleken, een vanzelf-sprekende eindhaven. Waarschijnlijk zou daarvandaan de bootreis naar huis nemen.

Kapitein Koenrad raad zijn gedachten.

‘Maak je geen zorgen, de Chinezenmoord was drie jaar geleden, het is er al een stuk rustiger nu.’


Batavia met ophaalbrug


Batavia blijkt een stinkend stadje met zo’n vierduizend ‘blanke en half-blanke†VOC-dienaren’, maar door plaatselijke aanwas en geboortes blijft het personeelsbestand zelfs voor de compagnie aldoor gissen.

De suikermolens – binnen en buiten het stadje – verbruiken grote hoeveelheden water. De grachtjes en kanalen raken zwaar vervuild door het afvalwater. Recente aardbevingen verhinderen dat de drek een weg naar open zee vindt.

Meteen bij aankomst voelt Samuel aan dat hij hier alleen maar ziek kan worden, een groot aantal bewoners is met recht hoger in de heuvels gaan wonen.

Batavia spinhuis


Onderweg in Tibet en India leek Batavia hem een ideale plek om langere tijd te blijven om aan het uitwerken van z’n aantekeningen en journaal te beginnen.†

Hij dacht er aan te komen op een belangrijk maritiem kruispunt in het uiterste Oosten, een haven met veel ervaring en kennis over de omringende landen.†

Maar Batavia blijkt weinig meer dan een inkennig koninkrijkje toegespitst op territoriale macht om heffingen en percentages op te leggen en om goedkope slavenarbeid te organiseren.


Batavia kasteel en dienstpoort


Op straat kijkt men de befaamde lantreiziger nieuwsgierig en bewonderend aan. Samuel kan aankloppen waar en bij wie hij maar wil.

Hij vindt echter zelden weerklank, nagenoeg niemand heeft een enigszins gelijkaardig wereldbeeld. Het enige waarin men geÔnteresseerd lijkt te zijn is hoe hij zijn ervaringen en journalen te gelde zal gaan maken.


Batavia ansicht


Hij legt slechts de noodzakelijke bezoeken af. Met zoveel ziekte en sterfte rondom, ervaart Samuel, heb je maar weinig vaardigheden nodig om in een carriŤre omhoog te vallen. Op sleutelposities zijn functionarissen op z’n minst schoonfamilie van elkaar.

Soms stuit hij op bekend klinkende namen uit z’n vroegere Zeeland en een keer zelfs op een medestudent uit Leiden. Toch voelt hij zich nu eerder een vreemde onder zijn landgenoten dan in alle culturen van de afgelopen 27 jaren.

Tegelijk vraagt hij zich af of hij ooit nog ergens thuis zal komen. Hij wil er niet echt over nadenken – en dus denkt hij er hier in Batavia dagelijks aan. Thuis is waar je je veilig voelt, houdt hij zichzelf voor, waar je je ogen durft dicht te doen.†

De bodhisattva-gedachte dat thuis de uitdijende cirkel is waarbinnen liefdevolle verantwoordelijkheid vanzelfsprekend is, zoals er in Tibet over werd gedacht, viel bij bij hem op koud steen.


sufi


TweeŽntwintig jaar terug, toen hij z’n vrienden achterliet in Constantinopel, was hij uit louter nieuwsgierigheid alleen verder getrokken. Naar steeds vreemdere culturen in steeds verder gelegen landen.†

Geleidelijk drong het tot hem door dat overal de wensen en angsten in wezen over hetzelfde gingen: veiligheid. Wat hij al die jaren echter niet kon rijmen, was waarom men dan overal voortdurend tegen elkaar ten strijde trok. Die vreselijke dingen die men overal elkaar aandoet.†

Leven, scheen het hem toe, is iets dat zich afspeelt tussen twee oorlogen – tenzij je verder trekt.


Vechtende Javanen


Met name op het Indiase subcontinent begreep hij dat leven en lijden samengaan, maar veel verschil tussen karmische gelatenheid en calvinistische predestinatie zag hij niet.

In Tibet begreep hij dat kennis het essentiŽle verschil uitmaakt tussen boeddhistisch mededogen en christelijke barmhartigheid, maar het dagelijks bestaan was er even bloederig en bedreigend als elders.

In China begreep hij dat de eigen verantwoordelijkheid zelden verder strekt dan de eigen familie, de nabije omgeving, maar daar had hij persoonlijk weinig affiniteit mee.


War 3

Hier in Batavia schrikt hij echter hoe gewelddadig, hebzuchtig en cynisch zijn eigen volk tussentijds kennelijk is geworden.†

Wžl hij eigenlijk wel terug naar die twee pandjes aan de Dokkade in Vlissingen die als het goed is nog steeds op zijn naam staan?

De Bataviase gemeenschap lijkt louter op gewin uit. Iedereen is op zoek naar kansen om met een grote buit terug te keren naar Holland, China, Java of elders.†In het achterland zijn ze alleen geÔnteresseerd als er iets te halen valt.†

Niet dat er dan zelf achteraan gaan, veel te gevaarlijk, ze sturen er lokale tussenpersonen heen.


Map Batavia 2


Zondags bezoekt hij soms een van de vele kerkjes. Voornamelijk om eventuele afkeuring en achterklap te voorkomen. De diensten doen hem vreemd aan. De laatste tweeŽntwintig jaar reisde hij onder volkeren die geen god kenden of juist honderdduizenden tegelijkertijd – wat hem op hetzelfde neer leek te komen.

Onderweg hadden de tempels, rituelen, festivals en andere spirituele uitingen hem steeds weer verwonderd en geÔntrigeerd. Na al z’n reizen over uitgestrekte vlaktes onder onmetelijke hemelgewelven houdt hij nu alle bovennatuurlijke mogelijkheden open.†

Batavia kerk

Want waarom zou hij zich beperken tot ťťn god, laat staan die Ene God van de Gereformeerde, Protestante, Hervormde, Lutherse, Evangelische, Calvinistische, Nederduits-gereformeerde kerk hier in Binnen- of Buiten Batavia?

Met een bijbeltje in de handen kijkt hij op een achteraf bankje toe. Hij weet dat het College van Diaken, betaald door de†VOC,†bepaalt wie er van de kansel mag prediken of bulderen.†

Geamuseerd kijkt hij toe hoe de gemeente voor meer dan de helft uit ‘gekerstende vrije en niet-gewettigde Indo-Europese christenen’ bestaat die het Hollands zeer ten dele beheersen, laat staan kerktaal.


Batavia kerk (1)


Een enkele keer komt hij op een†VOC-kantoor of bij iemand thuis boeken tegen. Dankzij de mieren, torren en de zilvervisjes is het in de tropen net zo moeilijk om een boek goed te houden als een brood. Met name de enkele reisjournalen hebben zijn aandacht.

De tekeningen op de kaft zeggen hem meestal al voldoende: palmen in een woestijn, vijfkoppige monsters in een jungle, enzovoorts.

‘Mij zullen ze later ook wel zo beschrijven,’ bedenkt hij zich glimlachend. ‘Als een oude, uitgemergelde man met een rode puntbaard, gestoken in kleurige kaftan met puntschoenen en, waarom niet zoals hier, met een snoer edelstenen, een paar gespen, of godbetert een diadeem op een heuse tulband.’

Bijna een half jaarblijft Samuel in Batavia. Niet om de Hollandse gemeenschap beter te leren kennen, integendeel, maar uit twijfel of hij overzee of weer overland terug zal reizen. In beide gevallen is het risico even groot en onvoorspelbaar – een paar jaar terug vergingen er binnen ťťn seizoen maar liefst acht retourboten – maar in tijd duurt overland uiteraard vele malen langer.

Op de dag dat er voor de zoveelste keer een compagnie-dienaar naar zijn kaarten en journalen informeert, hakt Samuel de knoop door en besluit overland terug te gaan.

Zolang de weg verder gaat, hoeft hij niet aan thuiskomst te denken, zijn journalen uit te werken en aan een gesetteld leven beginnen. Hij heeft haast noch heimwee.

MAP MALEISIE

Niet veel later scheept hij zich in voor Malacca, de belangrijke overslag-haven boven Singapore. Heel wat Batavianen zijn uitgelopen om hem te zien vertrekken – zoveel vertier is er nou ook weer niet in hun vesting. Er gingen zelfs stemmen op om hem officieel, met staatsie, uit te zwaaien, maar dat bleek nochtans teveel eer.†

Van een Raadslid kreeg hij evenwel een introductiebrief voor een man bij de compagnie in Malacca die hem wel verder op weg zal helpen. Bekendheid heeft soms zo z’n voordelen.


Malacca tekening


Bij aankomst blijkt Samuel het goed te kunnen vinden met de betreffende onderkoopman en zijn vrouw. Claes de Wind† en Catharina Altheer wonen reeds zo’n zeventien jaar in Malacca en zijn niet van plan ooit nog naar Holland terug te keren.

In tegenstelling tot de meeste†VOC†dienaren gaat hun belangstelling wel verder dan alleen het kustgebied. Ze beschikken over contacten die geregeld de binnenlanden intrekken. Als hij wil, kan Samuel volgende maand meteen al mee met een expeditie die op berghellingen naar onbekende kruiden en grondstoffen zoekt.†

Het voorstel doet hem denken aan de tochtjes die hij met de novicen van het medicijnen-klooster in Lhasa maakte, twaalf jaar eerder.†

Hij laat het zich geen twee keer vragen.


Jungle 3


In het vroege voorjaar van 1744, als het nog niet zo intens heet is, gaan ze op pad. Eerst in oostelijke richting naar Ledang Gunong, een 1790 meter hoge berg die ze tot de top afspeuren naar kruiden.†

Vervolgens trekt de expeditie een paar maanden noordwaarts, richting Thailand, naar een oud en nauwelijks toegankelijk regenwoud met apen, tapirs, neushoorns, tijgers en andere, voor hem vreemde dieren.


Vreemde vogel


Na enige tijd blijken het echter niet de grote dieren te zijn die Samuel belagen, maar de kleine die onder zijn huid kruipen en de allerkleintjes die hun weg naar zijn darmen weten te vinden.

Koorts en buikloop worden chronisch, ze wringen hem uit. Geen enkele maatregel of medicijn lijkt iets uit te halen. Hij is bezorgd en op z’n hoede. Door ervaring weet hij drommels goed dat hij bijtijds besluiten moet nemen, al zijn ze nog zo onwelgevallig, want hij mÚet eenuitputting voorblijven.†

Vliegende vis

Samen met een van de dragers van de expeditie keert hij naar Malacca terug.†Claes en Catharina verzorgen hem zo goed mogelijk, maar vragen zich wel hardop af of hij toch niet beter overzee kan terugreizen. Per slot is hij de jongste niet meer, zeker niet als de nog komende reisjaren gaan meetellen.

Het is midden juli, het is heet en vochtig. Samuel is moe en stemt ermee in dat Claes een boot naar Batavia probeert te regelen, want daarvandaan vertrekken immers de retourboten.

Vliegen vis 2

Eenmaal aan boord van de Noordwolfsbergen staart hij opnieuw lange ochtenden en namiddagen over het water van respectievelijk de Straat van Malacca, de Zuid-Chinese Zee en de Java Zee.†

Hij stelt zich thuiskomen in Vlissingen voor en mompelt: ‘L'histoire se rťpŤte.’Ging vader immers niet eveneens na z’n vijftigste voorgoed aan wal..?


Straatje


Een maand later logeert Samuel, ziek en verzwakt, ten huize van Pieter Lammens. Pieter komt uit Kloosterzande aan de Westerschelde, is lid van de Raad van Justitie en woont inmiddels al zo’n negen jaar in Batavia.

Pieter maakt er zaak van dat de befaamde lantreiziger bij hem intrekt – het geeft z’n huis en hemzelf meer aanzien.

Vermoeid als hij is, laat Samuel het zich allemaal aanleunen.


Chinees kamp


Na een paar dagen komt Pieter bij de logee informeren naar z’n gezondheid, al kan hij direct al zien dat het niet best met hem gaat. Daarna begint hij over Samuels boeiende reizen en over wat hij nou eingelijk van plan is met al zijn aantekeningen, kaarten en journalen.

Samuel zwijgt meewarig – en blijft zwijgen.

‘Ik heb relaties met uitgevers in Amsterdam,’ suggereert Pieter.

Samuel knikt beleefd maar bemerkt ook dat hij zich oud voelt naast de jonge, montere Pieter.†

Hij weet hoe uitgevershuizen de inhoud aandikken, verdraaien en er spannende avonturen bij verzinnen ten behoeve van de verkoop. Hoe ze desnoods beweren dat het journaal door een stervende soldaat of een onnozele scheepsjongen werd geschreven – alsof die niets aan fantasie kunnen scheppen.

‘Maar ook met uitgevers in Vlissingen, hoor. dat kan ik te zijner tijd allemaal wel verzorgen.'

Samuels adem stokt even, hint de jongeman soms naar overlijden?

‘Als onze Van Linschoten niet zo slim was geweest om stiekem de Portugese journalen over te schrijven Ťn te publiceren, waren onze companies nooit verenigd,’ lacht Pieter, ‘en was de†VOC†nooit zů ver gekomen.’

Opnieuw valt Samuel stil. Niet hooghartig, eerder jammerlijk. Hij kan zich wel voorstellen wat de†VOC†met zijn landkaarten en aantekeningen zal doen. De afgelopen decennia was hij vaker dan hij wilde getuige van hun aanwezigheid op tal van kusten.†De christelijke†VOC†zou andere, met wapens voorziene partijen de heidense binnenlanden in laten trekken; met geld of geweld. Niet om hen zogenaamd te bekeren, maar om ter plekke de zaken te halen die hij in zijn journaal had omschreven.

Breedbeens staande voor Samuel, vraagt Pieter zich af of de zieke man nou luistert of dommelt. Hoe dan ook, de opdracht om het onderwerp aan te kaarten, is volbracht. Hij vertrekt en laat hem verder met rust.


Bomenlaan


Het is eind september en ook deze late zondagmiddag is stil, heet en vochtig. Samuel ligt in het gastenvertrek, hij is al dagen niet of nauwelijks opgestaan.†

Voor de deur zitten of slapen twee Betawi bedienden, maar hij heeft zelden ergens behoefte aan. Hij dut, droomt of dwaalt in vreemde gedachten. Af en toe schrikt hij wakker en vermoedt dat hij hardop heeft liggen ijlen.

Dan steekt z’n overlevingswet weer de kop op: kom in actie voordat je dat niet meer kunt. Hij verzamelt al z’n krachten en komt overeind.

Op de waranda horen de twee bediendes zijn gestommel en schieten toe. Samuel wijst naar zijn zadeltas en stommelt naar buiten, naar het plaatsje achter het huis. Hij gaat er vanuit dat daar kookhout voorhanden ligt.

Moeizaam aangekomen, vraagt hij hen een vuurstapel aan te leggen. Een van de dienaren ziet Samuel zwaar leunen tegen een muur en brengt hem een stoeltje.

Zodra de stapel goed en wel brandt, wijst hij naar de tas. De mannen begrijpen waar hij op doelt, maar aarzelen.†Samuel drukt zich aan de zitting van het stoeltje omhoog om z’n wens kracht bij te zetten.†

Dan dringt het tot hem door dat het de mannen tegenstaat om de nog goede, lederen zadeltas in het vuur te werpen. Met een slap armgebaar duidt hij hen alleen de inhoud over het vuur te kieperen – de tas mogen ze†behouden.

Zodra zijn aantekeningen en journalen goed en wel fikken, sleept hij zich terug naar z’n vertrek. Even dreigt hij z’n evenwicht te verliezen, maar de bedienden vangen hem op en ondersteunen hem. Voor het eerst sinds jaren vloeien er tranen over z’n wangen.

In het logeervertrek liggen er op een zijtafeltje liggen nog wat papieren, enkele kaarten en labels, maar het bekommert hem niet, hij brengt het niet meer op. Na zeven moeizame schreden door het vertrek laat hij zich op bed vallen.

De volgende ochtend, maandag 27 september 1745, bereikt Samuel van de Putte op vijfenvijftig jarige leeftijd zijn ultieme reisdoel.


Wereldkaart


KAART Samuel



Bataviase Nouvelles


Voorgaande delen:†1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†-†8†-†9

Bloginhoud

Home

Samuel van de Putte 9

Voorgaande delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†- 8

Samuel van de Putte Van Tibet naar India


Vier jaar na vertrek uit Beijing is de lama-groep terug in Tibet.†Door minnelijke zaken als het weerzien in de kloosters van tijdens de heenreis, maar ook door ziekte en uitputting, duurde de terugtocht uiteindelijk aanzienlijk langer. Enkele leden zijn onderweg afgehaakt of overleden – † al met al bracht de groep toch gezamenlijk zo’n acht jaar door.

Vlak voor Lhasa kamperen ze op een zelfde plek als een andere karavaan die op weg is naar Ladakh en India.†

Gezien het verloop der seizoenen is het voor Samuel kiezen of delen: meteen met hun meegaan of zich een winter lang nestelen in Lhasa.†

Hij bedenkt zich geen moment.


Kailash gletsjer kopie


Een paar weken later passeren ze op afstand de berg Kailash, oftewel de bron van de Indus en andere grote rivieren. Tegen beter weten in tracht Samuel enkele karavaanleden zo ver te krijgen om samen een korte bedevaart te maken en de berg rond te trekken. Hij herhaalt wat pelgrims hem op de heenreis vertelden: het duurt hoogstens drie of vier dagen, daarna ben je al je oude karma kwijt, je bent als herboren – en de karavaan halen we heus wel weer in.†

Maar ook hij kent het risico en weet net zo goed dat ze geen tijd te verspelen hebben: over de hoogvlakte achter hen kruipt de winter naderbij.†


Himalayan paths – Versie 4


Vooralsnog zijn de†wolkenpartijen prachtig, is de ijzige berglucht kristal-helder en het landschap nog steeds een beetje goudgeel – elke dag verliest hij zichzelf weer in de stilte. Niet de stilte van een pauze tussen twee geluiden maar in die andere, onbeschrijfelijke stilte.

Ondertussen doorkruist de karavaan de Himalaya en trekt richting Delhi, de zetel van het Mogolrijk op het subcontinent.


Delhi view

Delhi

Behoedzaam verscholen op het dak van het logement kijkt Samuel uit over het oude Delhi. Wat is er vannacht in godesnaam gebeurd?

Beneden, in de straatjes rond de markt van Paharganj, liggen her en der lichamen in plassen van bloed.†

Bij sommigen zijn de ledenmaten afgehakt, bij enkelen zelfs het hoofd. Met een mes of zwaard in aanslag rent af en toe een groepje Perzische soldaten voorbij, jagend op elke IndiŽr in zicht.


Nadir  on horse

Nadir

Zo rustig en gestaag als de reis van Tibet via Ladakh en Kashmir het afgelopen jaar verliep, zo ongedurig en gewelddadig is het leven in de zetel van het Mogolrijk.†

Een waar wespennest.

Nadir Shah – Versie 2 (1)

De enige vluchtweg die hij nog voor zichzelf ziet, loopt boven de stad over de aangrenzende huizen. Over de talrijke daken en platjes waar meer volk rent en raast dan op straat. Soms klinkt er luidkeelse woede op; de meeste huizen hebben op de bovenste verdieping namelijk niet alleen de keuken, ver weg van het vuil van de straat, maar tevens een heilig hoekje voor de huisgod.

Nadir

Nadir Victor Surridge

Sporadisch laat het logement een bekende binnen. De eersten huilen om honderden doden, maar later op de dag schudden ze hun hoofd en stamelen in ongeloof: ‘Dui-zen-den!’

Beetje bij beetje wordt de toedracht duidelijk.†Een maand eerder had Nadir Shah van PerziŽ het aangedurfd om met zijn troepen het grote Mogol-leger aan te vallen.†

Ondanks de verhouding van een op zes manschappen was de strijd binnen drie uur beslist. Kennelijk heeft dat hem dat voldoende vertrouwen gegeven om nu de hoofdstad zelf aan te vallen.†

Komend vanuit Kasjmir had Samuel vlak boven Delhi reeds Nadirs kampement vanuit de verte zien liggen en gehoord dat keizer Muhammad Shah er op bezoek was gegaan om een invasie te voorkomen.


Mohmmed Shah emperor 2

Na twee eeuwen – de gemiddelde duur van een groot, overheersend rijk in AziŽ – is het Mogolrijk in verval geraakt maar de hoofdstad is vooralsnog ongedeerd gebleven dankzij haar ongegeneerde weelde; de meeste aanvallen worden eenvoudig afgekocht.

Door onenigheid over de erfopvolging is het keizerlijk regiem de laatste jaren echter rap verzwakt en verdeeld geraakt.

Muhammad Shah

Tijdens z’n tweede bezoek aan het kamp overhandigt de keizer zowaar de sleutels van de stad. Om plundering te voorkomen. Gezamenlijk trekken de legers de stad in, hetgeen de inwoners zeer verontrust.

coin

Als vanzelfsprekend nestelt Nadir zich in de keizerlijke vertrekken binnen Red Fort. Meteen de volgende dag worden er al munten in zijn naam geslagen en uitgegeven.†

Het nieuwe geld wekt wrevel bij de stedelijke ambtsdragers en veroorzaakt verwarring op de markten.†De voedselprijzen vliegen omhoog alsmede de grimmigheid.


Red Fort

Red Fort

Vroeg in de ochtend van 22 maart 1739 gaat het gerucht door de stad dat een van de paleiswachten Nadir in zijn slaap heeft vermoord. Meteen achten de marktkooplieden zich voldoende veilig om de controlerende soldaten met van alles te bekogelen; enkelen van hen worden zelfs gelyncht.

Zodra dit nieuws Red Fort bereikt, hijst Nadir zich furieus in z’n imposantste ornaat en rijdt met z’n legertje breeduit de stad in.†

mosk

Pal voor de Sunehri Masjid (‘plaats van neder werping’) aan de Chandi Chowk markt, houdt de stoet halt.

Te paard gezeten, trekt hij met veel vertoon zijn zwaard onder de brul ‘Qatal-E-Aam!’ – een schreeuw om wraak.

Niets en niemand ontziend, trekken Nadirs soldaten door de stad: een woeste verzameling van Turken, Oezbeken, Afghanen, GeorgiŽrs, Armenen en ander volk dat zich veelal uit armoe, mislukking of verlatenheid opgaf voor zijn leger.†

Op de gewelddadigste strijdplekken in de stad verkiezen vrouwen soms de brandstapel voor zichzelf en hun kinderen om niet in de wrede handen te vallen van het elkaar ophitsend geteisem.

Nadir 2 – Versie 2

Precies om twee uur in de middags roept Nadir het bloedbad een halt toe – het plunderen kan beginnen.†

Voorname huizen en grote opslagplaatsen worden leeggehaald en in brand gestoken.†

De gezinnen vluchten voor hun leven.

Nadir

Mogol keizer met ingestorte gebouwen


Peacock throne

Behalve een gigantisch bedrag aan geld en goud neemt Nadir de met 26.733 edelstenen bezette pauwentroon in beslag.†

Alsmede enkele buitensporig grote diamanten (die sindsdien afzonderlijk bekend staan onder Perzische eigennamen als Koh-i-Noor en Darya-ye Noor).


Koh i Nor

Koh-i-Nor in oorspronkelijke armband


Nadir Shah – Versie 2

Na achtenvijftig dagen verlaten de Perzische troepen de stad, vergezeld door kuddes olifanten, kamelen en paarden die hun fabelachtige buit dragen.

Om in z’n eigen rijk jaloezie en verdeeldheid te voor-komen, kondigt Nadir bij thuiskomst voor de eerstkomende jaren algehele vrijstelling van belasting af.

Na het vertrek van Nadirs manschappen, verkent Samuel de stad om te zien wat er nog van over is, maar ook om een geschikte karavaan in zuidelijke richting te vinden.†

Nadirs komst was duidelijke een fatale dolksteek voor het Mogolrijk. Hij zoekt in de buurt van de Maria kapel die de Italiaanse jezuÔet†Desideri zestien jaar eerder nog had laten bouwen, maar die blijkt in as te liggen. Net als alle overige gebouwen der christenen. Maar dat viel te verwachten.

sufi's

Dankzij een franciscaanse monnik die een tijdlang Nadirs persoonlijke geneesheer was, was bekend dat hij persoonlijk niets met religie had – welke dan ook.

Hij liet weliswaar de koran en het evangelie hardop voorlezen en simultaan in het Perzisch vertalen, maar voegde daar tegelijkertijd zijn – meestal spottend – commentaar aan toe.

Na elke sessie beloofde hij luid dat hij zelf - als de tijd hem gegeven zou zijn - een nieuwe religie tot stand zou brengen ter vervanging van alle andere.


jezuieten (1)

De roomse bedelmonniken blijken de Heilige Maria kapel op tijd te zijn ontvlucht. In een verderop gelegen bouwval wisten ze zich dagenlang verscholen te houden; zonder eten en drinken, maar daar hadden de meesten wel eerdere ervaring mee.†

Ze blijken zich nu op te maken om †naar het zuidelijker gelegen Agra te vertrekken, de tweede hoofdstad binnen het Mogolrijk.†

Samuel sluit zich maar al te graag aan. In Agra hebben vele buitenlandse handelsondernemingen en godsdiensten sinds jaar en dag namelijk een vertegenwoordiging.

Het is juni, de droge hete maand die snakt naar de komst van de moesson. Per dag legt de karavaan hoogstens dertig kilometer af, de relatief korte afstand naar Agra zal twee weken beslaan.†Maar het deert hem niet, hij is blij het treurige, stinkende en ziekmakende Delhi te zijn ontvlucht.

Buiten de hoofdstad wordt het hem steeds duidelijker hoe zeer het Mogolrijk z’n macht verliest.†

Maharajas

De lokale maharajas zijn niet langer haar vazallen en vaardigen naar believen nieuwe regels en heffingen uit – ook voor passerende karavanen.†

Ook de Britten lijken her en der meer invloed te krijgen.

Hoe verder weg van de hoofdstad echter, hoe meer hij weer als vanouds geniet van de lege woestijnvlaktes. Met het gekraak van houten wielen van de ossenkaar als doorgaand geluid.

Af en toe laat hij zich erop vervoeren, meestal van tien tot twee – ook in deze contreien is 52 jaar een respectabele leeftijd.†

Hij geniet van het zicht op blauw-rood-witgekalkte huizen, hardstenen tempels en marmeren bouwwerken als de Taj Mahal.

Mogol

Wanneer ze na een paar maanden aan Agra voorbij zijn, doemt alweer ander moordzuchtig geweld op.†Vanuit het droge midden van het subcontinent overvallen de Marathas geregeld de vruchtbare rivieroevers.†

Gevechten

Op hun snelle paarden plegen ze roof en plundering – met name daar waar zijn reis naar toe gaat: Bengalen.

Twaalf jaar eerder was Samuel reeds in dit gebied, met name in Patna waar hij onder anderen Desideri ontmoette (zie deel 4).†

Toentertijd kon hij door het alom heersende oproer tegen de Mogols niet verder noordwaarts trekken. Hij moest z’n route naar Nepal verleggen om via Tibet tot China te komen.†En nu kan hij nauwelijks verder zuidwaarts.


Marattha 2

Als alles vernietigende sprinkhanen stropen de Marathas de bedrijvige gebieden langs de Hooghly rivier af.†

Genade kennen de rovende paarden-rijders niet. Na een aanval, vlak voor Samuels komst, schrijft een van de overlevenden in een klaaglied:

Deze keer ontsnapte niemand, een ieder wachtte hetzelfde lot†

en koeien werden samen met mensen afgeslacht.


village view

Bij aanvallen vluchten de dorpers naar nederzettingen van de buiten-landse kooplieden, die voor de rovende ruiters te zwaar zijn bewapend.†De zuidelijker gelegen havenstad Kolkata is begonnen met de aanleg van een brede greppel rond de stad.


Eurpa Ganges

In dit deel van Bengalen – in het zogenoemde† ‘Europa aan de Ganges’ –†was de†VOC†er tamelijk vroeg bij.

Langs de Hooghly rivier bezet de compagnie Cassimabasar, een van de mooiste gebieden met een wat aangenamer klimaat.†

Doorgaans verblijven er zo’n 300 Hollanders, waarvan de bijna helft militair en 'n klein kwart aan zeevarenden op doorreis.


VOC gezandschap India 2

VOC-directie op bezoek bij lokale maharaja (tweede ruimte van links).

De langblijvers, zelden meer dan honderd in aantal, leven er als god-in-frankrijk. Rond hun huizen laten ze weelderige moestuinen en glooiende pleziertuinen aanleggen met brede, afdalende trappen naar de rivier.


silk loom

Hooghly kent evenals Batavia en Ceylon een eigen directie. De handel in katoen, opium, zijde en suiker – alsmede de smokkel erin – werd de laatste decennia namelijk tŤ profijtelijk. De factorij heeft alleen al vierduizend zijdewinders in dienst om de haspels voor de weefgetouwen voor te bereiden.†

Te betwijfelen valt echter of textiel ook officieus het meest winstgevende product is.


Samuel overweegt aan boord te gaan van een van de vier†VOC-schepen die jaarlijks op en neer naar Batavia varen – wat moet dat moet, er is geen andere weg naar IndonesiŽ dan over water.

Eenmaal in Patna besluit hij om tactische redenen alvast een brief (19 juli 1742)†naar Jan Albert Sichterman te schrijven. Op de heenweg ontmoette hij de man al, toen deze nog de functies van koopman en fiscaal bekleedde. Tijdens de afgelopen zestien jaar wist Sichterman echter de hoogste functie te bemachtigen – die van†VOC-directeur van Bengalen.


Fort Gustavus

Nog afgezien van de terugkerende aanvallen van de Maratha ruiters, levert de omringende Europese concurrentie op de westoever van de Hooghly ook steeds meer onmin en onrust op, vooral met de Britten. Vlak voor Samuels komst heeft Sichterman de factorij nog steviger laten ommuren en vernoemd naar de gouverneur generaal Gustaaf W. van Imhoff in Batavia, zijn hoogste baas: Fort Gustavus.


Jan Albert Sichterman

Sichterman is het type bestuurder dat officieel 180 gulden per maand verdient, terwijl alles rond hem naar zoveel mťťr geld ruikt. Hij is het type koloniaal dat binnenshuis een baby-neushoorn laat rondlopen en de muntjes die hij armen toewerpt eerst heimelijk verhit.†

(Uiteindelijk zal hij thuiskeren met een ongekend fortuin dat hij dermate breed laat hangen dat hij smalend ‘de koning van Groningen’ wordt genoemd.)

Het spijt Samuel dat hij de voorspraak van deze man moet winnen om mee te mogen op een van de betere boten – met in het ruim ongetwijfeld veel ‘stil profijt’.


Opium voc man


Maar wat schrijf je zo’n man? Met geld wapperen heeft weinig zin. Samuel beschikt echter over andersoortig goud: zijn kennis van gebieden ‘welkers namen desgelijks onze geografische kaarten niet particularizeeren’.

Hij belooft of pretendeert verder niets, hij beschrijft slechts de route die hij de laatste vijftien jaar aflegde: ‘Lhasa, de oorsprong van de Ganges en Indus stromen, door ’t lustige Kasimier, klein Guzierat en Lahor’.

De hint naar eerstehands informatie over onbekende en onontgonnen gebieden zal Sichterman stellig meer kietelen dan relatief kleingeld.

Met de brief begeeft Samuel zich naar de voornaamste markt in Patna. Tussen belangrijke steden bestaat in dit werelddeel namelijk een redelijk† gewaarborgd† en fijnmazig netwerk van ijlbodes.†

In Tibet zag hij ze een enkele keer over de hoogvlakte voorbij snellen; op afstand leek het alsof hun voeten de grond niet raakten.

Couriers

Hier op het Indiase subcontinent zijn er voetbodes die in koppels tussen stadsmarkten rennen. Langs de belangrijkste routes staan hoge, bakstenen bakens in het landschap waartussen elke ‘bazar-bode’ gemiddeld zo’n zes kilometer blootsvoets aflegt. De gewisse pijn wordt doorgaans in opium gesmoord.

Om vaart te behouden, dient draf noch trance te worden onderbroken. De ene draagt de brieven en documenten, de ander slaat de tamboer om vrij baan te maken – of om wilde beesten op afstand te houden.

‘Slechts hoogst zelden gebeurt het,’ noteert een†VOC-kapitein in z’n scheepsjournaal, ‘dat onderweg een tijger zich met hen heeft bemoeid.’


Course-of-the-River-Ganga-showing-different-stretches-http-wwwgits4ucom

Doordat Samuel allengs onder Europese kolonialen enige bekendheid geniet – als de man die wŤl overal de binnenlanden introk – noteert een enthousiaste†VOC-schrijver op 17 december 1742 in zijn boeken te Chinsura dat ‘de heer Samuel van de Putte binnen afzienbare tijd wordt verwacht’.


Niet veel later, begin 1743, gaat Samuel tenslotte aan boord van het†VOC-schip†’t Hof niet altijd Winter – een schip dat twintig jaar eerder naar een lieflijke buitenplaats op zijn geboorte eiland Walcheren werd vernoemd.

Fluitschepen, Wenceslaus Hollar

Het is een Fluitschip met drie masten, platte bodem, brede buik, smal dek en rond achtersteven, kortom ontworpen om zoveel mogelijk vracht te verschepen.

De lading voor de kleinere helft uit textiel, zijde, salpeter, artillerie-goederen en graan en voor de grotere helft uit opium – althans, volgens de officiŽle laadbrief.


Opium manufacture


't Hof niet altijd winter schip – Versie 2

Na een paar dagen, nadat Samuel lang genoeg naar de eindeloze watervlakte van de Golf van Bengalen heeft gestaard, keer hij zich en bekijkt het reilen en zeilen aan boord.†

Het valt hem op dat de mengelmoes van mensen inmiddels veel internationaler is dan twintig jaar eerder in Cochin.†Behalve Hollanders, Duitsers en Denen herkent hij IndiŽrs, IndonesiŽrs, Chinezen onder de vele Aziaten.†

Maar nog iets anders valt hem op: ongeacht de herkomst trekt de bemanning op in koppels.†

Laadgegevens van het betreffende fluitschip†‘t Hof

Kennelijk sloten ze onderling vriendschap of een verbond om elkaars belangen en kleine handeltjes te beschermen.

Hij herkent het maar al te goed.†

Al staat hij inmiddels nog zo bekend als vreemde einzelgšnger, uiteindelijk kon ook hij tijdens z’n vele karavaantochten de afgelopen kwart eeuw geregeld niet anders dan zich volledig op anderen te verlaten.


Samuels handschrift 2

Samuels handschrift




Voorgaande delen:1†-†2†-†3†-†4†-†5†-†6†-†7†-†8

Volgend: 10†(slot)

Blog inhoud

Home


Voornaamste bronnen

Boeken
- Voornaamste bronnen

Hoe meer je weet, hoe meer je ziet...

The gilded buddha

Vooral in voorgaande decennia verschenen er nogal wat hap-snap samengestelde boeken over kunst, antiek of etnografie. Eerder geschikt om door te bladeren dan om serieus te lezen.†

Niet zelden lagen er evenzo willekeurig samengestelde privťcollecties aan ten grondslag. Met een kloek boek dienden ze internationaal te worden opgepimpt – voor een eventuele verkoop of belastingconstructie.

The gilded buddha (9)


Heel soms verscheen tussendoor een gedegen studie met fraai, relevant fotomateriaal. Boeken die bij verschijning meteen tot de standaardwerken behoorden†en vele andere overbodig maakten.†

The gilded Buddha strekt echter verder. Het laat niet alleen zien waarom het Newarese vakmanschap op het gebied van metaalbewerking al eeuwen tot het allerbeste ter wereld behoort, het is tevens een helder en aanschouwelijk naslagwerk met de nodige analyses van alliages of formules voor patinering.


The gilded buddha – Versie 2


The gilded buddha (2)


Kunstkenners, conservators en antiquairs geven zelden duidelijk aan waarvan een beeld werd gemaakt. Messing, brons of koper..?†

23 april 2018

Het maakt enorm verschil - ook in prijs. Brons is wellicht kostbaar bij de metaalboer maar bij de gieter is koper veel duurder.

De deskundigen berekenen 'de waarde’†echter standaard volgens hun ijzeren formule: wie, waar en vooral wanneer. Oftewel hun roestig clichť om kunst naar geld te vertalen: uniciteit versus kopie.†

Wie†in†The gilded Buddha echterde verloren was-methode bestudeert, begrijpt dat de term ‘kopie’ vaak als een oneigenlijk label wordt gebruikt – om iets anders exclusiever te maken. (Zie†porseleinzucht.)


The gilded buddha


‘Spontaniteit kan pas vorm krijgen als je de techniek beheerst,’ mompelt een bevriend kunstenaar steevast bij het zien van uitingen van al te onstuimige scheppingsdrang.

Kennis van de toepaste techniek is echter ook voor de koper van groot belang. Zelfs in de huidige consumptiemaatschappij waarin bijna niemand meer onder de motorkap kijkt. Verkopers willen de klant er ‘niet mee lastig vallen’. Of om het minder vriendelijk te stellen: men houdt de koper liever dom. Open een apparaat en je bent de garantie kwijt.


THE GILDED BUDDHA

Toch luidt de enige juiste slogan aldoor nog: hoe meer je weet, hoe meer je ziet.

Door het kennen van de toegepaste techniek begrijp je beter waarnaar je kijkt... en of het verkoopspraatje eigenlijk wel deugt.

Repoussť, gieten volgens verloren was-methode, vuur-vergulden, patineren, ciseleren.. The gilded Buddha legt het met tekst en foto’s geduldig en nauw-gezet uit.†

Hierdoor strekt het boek veel verder dan alleen het eeuwenoude, Newarese vakmanschap.


THE GILDED BUDDHA


Menig Chinees, Tibetaans of Indiaas beeld werd ooit gemaakt door kunstzinnige vaklieden uit de Kathmandu vallei. Niemand weet waarom uitgerekend de Newarezen zulke meesters waren in metaalbewerking. Zoals ook nooit duidelijk is vastgesteld waarom hun taal zoveel Birmees-Tibetaanse invloeden kent.

The gilded buddha (5)

Leidden hun eigen stupa- en tempel-vormen ertoe en omgekeerd? Of kwam het door de vraag van verre kloosters: ‘Waar vinden we een familiebedrijf dat gedurende enkele decennia tot een halve eeuw 1008, 10.008 of 100.008 dezelfde beeldjes van Avalokiteshvara kan maken?’

Feit is dat ze tot ver in de omtrek werden uitgenodigd.†

Een van hen ontwierp en passent de ‘typisch Chinese’, vijf daken tellende tempeltoren.


Tara

Wie The gilded Buddha leest, begrijpt waarom het pakweg een half jaar duurt voordat bijvoorbeeld het Tara beeld (hier links) tot stand komt:†

boetseren, tot mal maken, gieten, bevrijden en repareren van het gietsel, lassen, beitelen, ciseleren, graveren, patineren…

Om zoveel tijd en energie te steken in een beeld dat dan ook nog verkocht moet worden, is riskant. Zeker als je een gezin dient te onderhouden dat naar school gaat, dat een smartphone (als computer) nodig heeft en al wat de moderne tijd en globalisering nog meer verlangen.

Teken je echter in als contractarbeider naar Arabische landen dan verdien je weliswaar minimaal maar wŤl voor een vaste periode van vijf jaar of langer.


The gilded buddha (8)


Een andere reden waardoor het vak verandert – zo niet uitsterft – is dat het bij gevolg wegglijdt van kunstvaardigheid naar massaproductie. † † MŤt bijbehorende milieuvervuiling.

Misschien draagt dit boek ertoe bij dat het proces wordt gekeerd doordat men kwaliteit gaat herkennen en bereid is ervoor te betalen.


img553


PS:†Het zware 328 pagina’s tellende, hardcover boek werd gedrukt in Memmingen (Dld)†en kwam dankzij stichtingen en anonieme filantropen tot stand.

The gilded Buddha kost 85,=

Omdat boekhandels het doorgaans niet in huis hebben en bestelling & levering nogal wat tijd en moeite in beslag neemt, hebben we een aantal exemplaren in de winkel liggen.

Dat wil zeggen: de Engelse versie.†

De oorspronkelijke titel luidt Der vergoldete Buddha.


PPS:†Voor verschillende technieken in verschillende culturen,†

zie ook:†crafts


The gilded buddha (4)



tAll photographs and texts © Kashba, Ais Loupatty & Ton Lankreijer. Webdesign: William Loupatty.